وضعیت: «در دست علوم کهن»
تنقیه tanqiye [فعل همایند: فرمودن؛ کردن؛ نمودن (مجهول: شدن)]
(اسم) ۱. (در مورد چیزی) پاک کردن آن یا خارج کردن آلودگی‌ها و مواد زاید از آن ؛ استنقا(ء) ۴(بیشتر در مورد قنات و چاه و نهر و مانند آن به کار می‌رود).
ق۵. [در علم کیمیا] هرکه در تنقیه و تصفیه و تشویه و تحلیل و تعقید و تصعید و تقطیر و تشمیع و تلوین و قبول و ادا و نیّات این اعمال کند عجب ماند (شهمردان۱، ۵۰۹) ║ ق۶. مس کانی است و آن را بگدازند و تنقیه کنند (محمد بن ابیالبرکات، ۳۱۳) ║ ق۷. لیک تا آب از قَذَی خالی شدن / تنقیه شرط است در جوی بدن (مولوی۲، ۳/۱۸۰) ║ ق۸. منفعت دوم آن است که هوا در آنجا تعدیل و تنقیه از غبار بیابد (ابوالمجد بیضاوی، ۹۲) ║ ق۹. مبلغ چهارصد هزار دینار بر این موجب که مفصّل می‌گردد فرمود تا مجری و محسوب دارند: ... مواجب لشکر، طلایه و دیدبان و قراول غازیان، عمارت سور و قلاع و کاریز و تنقیۀ قنوات دیوانی (حافظ ابرو۴، ۳/۷۲) ║ ق۱۱. اخراجات زراعت و تعمیر عمارات و تنقیۀ قنوات و غیره اخراجات ضروری را در حضور او نموده چیزی از او پوشیده و پنهان ندارند (مفید بافقی، ۳، ق۲/۷۵۳) ║ ق۱۲. رعایا مادی‌ها و انهار و جداول متعلّقۀ به خود را به دستور مقرّر و معمول تنقیه نمایند (رفیعا، ۲۵۵) ║ ق۱۳. به عقیدۀ اهالی آن نواحی اگر لاروب و تنقیه شود خیلی آب خواهد داشت (اعتمادالسلطنه۵، ۴/۲۲۱۹) ║ ق۱۴. به فرمان پادشاه اسلامیان‌پناه، محمدشاه قاجار طاب‌ثراه و جناب حسین‌خان نظام‌الدوله مراغه‌ای والی مملکت فارس، جداول را پاک و قنات را تنقیه فرمود (حسن فسایی، ۲/۱۵۹۶) ║ ۱۳۱۳ش. هرگاه قنات مشترک و امثال آن خرابی پیدا کرده و محتاج به تنقیه یا تعمیر شود و یک یا چند نفر از شرکاء بر ضرر شریک یا شرکاء دیگر از شرکت در تنقیه یا تعمیر امتناع نمایند شریک یا شرکاء متضرر می‌توانند به حاکم رجوع نمایند (قانون مدنی، ۱۱۲) ║ ۱۳۴۳ش. روزی که برای تنقیۀ چاهی به پایین می‌رفت پایش لغزید، به طرفِ تهِ چاه سرازیر شد و سرش به قطعه سنگی که از کمرِ چاه بیرون زده بود اصابت کرد و با وضع فجیعی جان داد (نامور، ۴۷۸) ║ ۱۳۷۳ش. انگار متوجه نیستی که اگر لای‌روبی و تنقیۀ قنات به نتیجه رسیده بود، خود این پدرسوختۀ همه‌فن‌حریف آبش را جلوجلو فروخته‌بود (محمدعلی۱، ۱۹۹)
۲. (پزشکی کهن) (در مورد اعضای بدن، به‌ویژه معده و دماغ) (بیشتر در مورد معده و دماغ) خالی و پاک کردن آنها از آلودگی‌ها از طریق دفع، قی یا فصد و مانند آن ؛ استنقا(ء) ۳؛ قس: اماله.
ق۶. شراب افستین باید داد و از پسِ استفراغ‌ها و تنقیه‌ها روغن بادام باید داد با عصیر انگور تازه (جرجانی۱، ۵۹۵) ║ ق۷. محمّد زکریا غلامان را فرمود تا او را بیفکندند و آن جمله را در حلق او آگندند. پس از ساعتی او را بنشاند، دل او بشورید و آن جمله را دفع کرد و تنقیۀ عظیم به حاصل آمد (عوفی۱۱، ۲۳۰) ║ ق۸. رطوبت غلیظ سر که از راه بینی فرود آید آن را مخاط گویند. از نزول او سر سبک شود و دماغ تنقیه بیابد (نخشبی، ۳۵) ║ ق۹. مغنیسا در خواص با مارقشیشا شریک است و اختصاص به خواص دیگر دارد مثل آنکه تنقیۀ معده و مثانه می‌کند (محمد بن منصور، ۲۷۱) ║ ق۱۰. راوند چینی رطوبات فضلی به تحلیل برد و دماغ را تنقیۀ کامل نماید (کمال‌الدین شیرازی، ۲۵۷) ║ ق۱۱. ذات اشرف... ایّام نقاهت را نیز در آن منزل گذرانیده بعداز صحّت تام کوچ فرموده ازراهِ شقان و جوربد به اسفراین تشریف برده بیست روز در آنجا توقّف فرموده حسب‌الصّلاح اطبّا تنقیه فرمودند (اسکندر بیک، ۲/۹۶۰) ║ جلّاله هر حیوانی بود که نجاست‌خوار باشد، گوشتش حرام می‌شود، باید او را تنقیه نمایند، شتر را چهل روز، گاو را بیست روز، گوسفند را ده روز جایی بسته، علف دهند (محمدتقی تبریزی، ۶۷) ║ ق۱۲. اگر معده از طعام و امعاء از ثفل ممتلی باشند و فصد در آن واجب گردد، باید که اعضاء را تنقیه فرمایند اوّلاً، پس فصد نمایند (عقیلی خراسانی۱، ۲/۱۲۰۷) ║ ق۱۳. سردار کل ... چندی در غیابِ موکب همایون به جهتِ تکسّر و سورمزاجی که داشت به ییلاق تجریش رفته و در آنجا به معالجه و تنقیه اشتغال داشت (دولت علیّه، ۲/۱۰۱۹) ║ ق۱۴. بیشتر اوقات به واسطۀ کثرت اکل مجبور به تنقیه بود (اعتمادالسلطنه۴، ۲۵۸) ║ ۱۳۲۶ش. پرخوری آن سدّ و ثقل آورده کش تفتیح نبود/ تنقیه گر صد کنم یا شب خورم یک من هلیله (تقی دانش، ۲/۷۷) ║ ۱۳۴۸ش. الحمدالله از وقتی تنقیه‌ش کردیم، تبش پایین اومده (کاظمیه، ۱۳) ║ ۱۳۷۱ش. مختارسلطنه هم با چند فرّاش مأمور غلاظ و شداد همراه شاکی به راه افتاده، بقال وسط سه‌راه بازار دمر کرده تغار ماست را با شیشۀ اماله تنقیه‌اش می‌کند.(پ) (شهری۱، ۳/۲۹۸)
۳. (در مورد امری یا چیزی غیرمادّی) برطرف کردن عیب‌ها و زواید و ویژگی‌های نامطلوب آن ؛ استنقا(ء)۱.
ق۸. دختر زاهد ... موی سر تراشید و جامۀ پشمی پوشید و در تنقیۀ نفسانی و عبادت یزدانی مشغول شد (نخشبی۱، ۱۸۰) ║ ق۱۲. باطنت را تنقیه سودی نکرد/ آتش کار تو جز دودی نکرد (بیدل، ۳/۸۱۲) ║ ق۱۳. به سببِ عطریّت، رایحۀ ملایم روح و به سببِ قوّت قبض و تلطیف ملایم آن، پس موجب تنقیه و متانت و اضائت و انارت و تقویت روح است (نوری، ۲/۲۰۷) ║ ق۱۴. تنقیه و اصلاح بس است (تربیت، ۲/۱۲۳۱)
۴. آراسته و منظم بودن
(پیشنهاد حذف: فقط در شواهد دلیل‌السفرای علوی شیرازی آمده و به راحتی نمی‌توان آن را در تفکیک اول ادغام کرد).
ق۱۳. اگرچه چادر صاحبی ایلچی را نیز برپا کرده بودند و کمال تنقیه داشت اما به تکلیف سردار به منزل معین آمده در مکانی خواص توقف و به صحبت مشغول شدند (علوی شیرازی، ۲۶) ║ در یک گوشة اوطاق آن را بنا کرده و کاشی‌کاری کرده و تنقیة گلی داده ساخته‌اند و میان آن آتش کرده، می‌سوزانند و هیمة بسیار در آن می‌گذارند (علوی شیرازی، ۷۲) ║ در حانوت‌های [متن: خانوت‌های] آنها هر نوع چیزی از اقمشه و امتعه و اسلحه و اسباب خرازی خواسته باشید در کمالِ تنقیه چیده و آماده دارند (علوی شیرازی، ۷۷) ║ یک دستۀ سازنده در کمالِ آرایش و تنقیه ایستاده بودند (علوی شیرازی، ۲۴۴)