ابداعی

وضعیت: «تأییدشده»
ابداعی ‎ebdâʼi‎ [جمع: ابداعیّات، ابداعیان؛ <← ابداع + -ی سازندۀ صفت/ قید)>؛ (ابداعیّات درواقع جمع ابداعیّه است)]
‌یک‌. (صفت) ۱. (درمورد موجود یا آفرینشی غیرمادی) که در به‌وجود آمدن آن نیازی به ماده و زمان نیست و هیچ‌گاه تغییر نمی‌کند.
ق۵. آفرینش تقدیری به منزلت فرود از آفرینش ابداعی است (ناصر خسرو۴، ۴۵۰) ║ این نفْس جوهری است الهی ابداعی و شایسته مر قبول صفات الهی را و بقای ابدی را (ناصر خسرو۶، ۲۷۱) ║ ق۶. آن چیز جوهری باشد قائم به ذات خویش، مُدرک ذات خویش و ذات باری خویش، و اول نوری است ابداعی که سرحدِ شرف ممکنات است، اعنی در ممکنات از وی شریف‌تر نبوَد (سهروردی، ۹۵) ║ ق۷. وجود ابداعی نه به حرکت و به‌تدریج باشد، بلکه به‌یک‌دفعه، و قیام مبدَعات نه به مادّه تعلق دارد... بلکه صُوَر و حقایق مجرد باشند نامتغیّر (بابا افضل، ۱۹۲) ║ ق۸. نفْس مدرک دو حقیقت اختراعی و یک حقیقت ابداعی گشت (شمس‌الدین آملی، ۲‏/۹۷‏) ║ ق۱۱. امر افاضی را در سلسلتین به حسب اعتبار تفصیلی، دو جنس اعتبار باید کرد: ۱. یکی ابداعی و اختراعی؛ ۲. و دیگری صنعی و تکوینی (میرداماد۱، ۱۷۴) ║ ۱۳۳۵ش. علم امر عرضی کیف نفسانی و غیره نیست، بلکه جوهر نفس ناطقه در نفس و جوهر عقل مجرد در عقل است منتهای امر علم در عقول مجرده در اصل آفرینش با آن‌هاست که وجود آن‌ها ابداعی است (الهی قمشه‌ای، ۱‏/۱۲۸‏) ║ ۱۳۸۰ش. خلقت موجودات مجرد را می‌گویند ابداعی است، یعنی ناگهان ایجاد می‌شود (حسین‌علی منتظری: درس‌هایی از نهج‌البلاغه، ۱‏/۱۰۹‏)
۲. تازه، بی‌سابقه و ابتکاری.
ق۸. شجاعت پیشۀ ابداعی اوست/ سعادت یار و دولت داعی اوست (عماد فقیه، ۲۷۱) ║ بنده خواست تا جزوی چند از این اجزاء شریفه در این اجزا ذکر کند، اما نه کلی بر نمط تشریح ابدان و نه تمامی بر نسق اوصاف انسان، بلکه بر نمطی ابداعی ناموسی اختراعی (نخشبی، ۱۵) ║ ق۱۱. اختراعات دیگر عجیب‌وغریب به‌جهت مصالح و حِکم به روی کار آمد و حکم‌های ابداعی کردند که عقل در آن حیران بود (بداؤنی، ۲‏/۲۱۰‏) ║ ق۱۳. بصایر دیگر در شناخت منطق ابداعی ما است که به نور حکمت علویه‌اش استنباط کرده‌ایم (امین‌الشریعه خویی: میزان‌الصواب، ۳‏/۱۴۹۱‏) ║ ۱۳۴۴ش. ممکن است از بعضی اعمال ابداعی غیراخلاقی چشم بپوشیم و میل به هم‌جنس و... هرزه‌پرستی را تحت دقت و مطالعه درآوریم (زریاب، ۱۱۳) ║ ۱۳۶۸ش. اینکه نویسنده‌ای اثر ابداعی خود را به عنوان یک ترجمه نشر دهد در آن ایام نظایر متعدد داشت (زرّین‌کوب۲، ۳۰۷) ║ ۱۳۸۱ش. دست‌نبشته‌های اولیة اسلامی حاوی فن تکامل‌یافته با آلات ابداعی و واژگان و مصطلحات خاص خود هستند (عبدالله انوار: نامۀ بهارستان، ش۶‏/۴۵۴‏)
‌دو‌. (اسم) ۱. ⇅ ابداعی‏‌یک‌. ۱.
ق۷. نور من... بارقه‌ای‌ است از لوایح این نور و از ابداعی و تکوینی هیچ از او شریف‌تر نیست (فرائد السلوک، ۸۷) ║ ق۱۱. امکان ذاتی در ابداعیات ازبرای صلاحیت فیضان و مجعولیت واقعی و قابلیت قبول فیض و فعلیت دهری کافی است (میرداماد۱، ۴۰) ║ ق۱۳. باطل شد قول کسانی که توهم نموده‌اند که حقیقت واجب‌الوجود نوع منحصر در فرد است، مثل ماهیت عقل و قمر و شمس، بلکه همه ابداعیات (عبدالله زنوزی: لمعات الهیه، ۷۸) ║ ۱۳۵۵ش. نفوس از ابداعیات هستند و نفس امکان ذاتی برای صدور نفوس از علت تام‌الوجود، که عقل باشد کافی می‌باشد (جلال‌الدین آشتیانی: شرح بر زادالمسافر، ۱۸۵)
۲. هریک از ساکنان عالم بالا یا غیب، اعم از فرشتگان و اجرام سماوی.
ق۷. دولت ابداعیان ز گوهر پاکت/ در شرف عصمت نظام رسیده (اسفرنگی، ۴۴۰) ║ بر زاده‌های طبع که مانده ز تو یتیم/ ابداعیان به دیدۀ اختر گریسته (اسفرنگی، ۶۹۱) ║ ق۸. راه ار برد به حلقۀ ابداعیان دلت/ پست و بلند و خارج و داخل یکی شود (اوحدی، ۲۱۰) ║ ق۹. ز خواب جَستم از آن صیحه و در آن جَستن/ مرا به خیمۀ ابداعیان فتاد عبور (جامی۱، ۲‏/۴۳۵‏)
ابداعیان کن‌فیکون
۱. ↑ ابداعی‏‌دو‌. ۲.
ق۶. شبی به خیمۀ ابداعیان کن‌فیکون / حدیث حسن تو می‌رفت و الحدیث شجون (ظهیر فاریابی، ۱۴۶) ║ ق۸. برده ابداعیان کن‌فیکون / چارحدّت ز شش‌جهة بیرون (اوحدی، ۴۹۷)
۲. (مجاز) زنان حرم‌سرا.
ق۱۳. شنیده‌ بودم که در حرم با ابداعیان کن‌فیکون خیلی ناسازگار است و خبرچینان از رویِ چاپلوسی به‌ نزد ملانادان تفصیل حال او و رشک زنش و ستیز ایشان را با یکدیگر بارها بیان می‌کردند (میرزا حبیب۱، ۵۶۷)
ترکیبات دیگر: جرمِ ابداعی؛ جسمِ ابداعی؛ جفتِ ابداعی؛ جعلِ ابداعی؛ شکلِ ابداعی؛ علمِ ابداعی