وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
ریاح riyâh [جمعِ ریح؛ <عربی>]
(اسم) ۱. [باد] ؛ جمعِ ریح۱.
ق۵. گه وقار و گه جود طبع و دست تو راست/ ثبات تند جبال و مضای تیز ریاح (مسعود سعد، ۱/۱۱۸) ║ ق۶. کامگار است عزم تو چو ریاح/ استوار است حزم تو چو جبال (وطواط۱، ۳۱۵) ║ ق۷. خدای تعالی شیاطین و جنّ و انس و ریاح و سباع جمله مسخّر او کرد (محمد رازی، ۱/۱۷۴) ║ ق۸. دیه ما، آغون، مَهَبِّ ریاح بود، چنانک باد عاصف، غلّات قلع می‌کردی (ابن بزّاز، ۶۳۹) ║ ق۹. هُبوب ریاح اقبال گَردِ اِدبار بر چهرۀ حال دشمنان نشاند (حافظ ابرو۱، ۱/۱۷۴) ║ ق۱۰. ریاحش از ریاحین گشته غماز/ نسیمش مُشک چین را گشته دمساز (عبدی بیک، ۳۱) ║ ق۱۱. از هبوب ریاح صرصراثر این خبر، شجرۀ ثبات و قرار و دوحۀ چمن تمکن و استقرار خان ذوالقدر انقلاع یافته، چارۀ کار منحصر در قرار و تحصن به حصار شناخت (محمود افوشته‌ای، ۳۵۰) ║ ق۱۲. تراب بلاد در تغیّر هوا و ریاح و میاه و نبات نیز دخل دارد، بلکه در حیوان هم تأثیر می‌کند (ارزانی، ۲/۳۴۳) ║ ق۱۳. طوفان انتقام مرا از او کشید، کشتی‌اش پس از مدتی که آلت بازیچۀ ریاح گشت، واژگون و در میان آب مدفون شد، کنون از این تمثال پرملال عبرت گیر (اختر، ۲/۱۴۸۲) ║ ق۱۴. خداوند تبارک و تعالی، زاد آلائه و نعمائه، به منّ و کرم و فضل خویش، شهر اصفهان را محفوظ از ریاح عاصفه و صاعقه و زلزله داشته‌است (محمدمهدی اصفهانی، ۸۶) ║ ۱۳۰۸ش. چون غواص‌ها وارد آن موارد خطر‌آمیز و ثروت‌خیز شوند، به نغمه‌سرائی درآمده و با طمأنینه در سایهٔ شراع حرکت کرده و در وزش ریاح مختلف و بادهای تند کند نشوند و سستی ننمایند (سدیدالسلطنه کبابی۲، ۶۱) ║ ۱۳۳۰ش. ریاح فضل تو اکنون ز روح‌بخشی خاص/ بهار تازه بپرورد و گل به بار آورد (بهار، ۱/۲۹۶) ║ ۱۳۳۳ش. از هرچه تیزتاز است ازبرای تیزروی مدد خواستم؛ در یال تگاوران خروشان ریاح آویختم (مینوی۱، ۳۸۱)
۲. [باد (گاز) پراکنده یا گردآمده در اندام‌ها، بافت‌ها یا تجاویف مختلف بدن] ؛ جمعِ ریح۳.
ق۸. مَغَص، پیچیدن شکم است و سبب آن رطوبتی بوَد که حرارت بر تحلیل آن قادر نباشد و از او ریاح و قراقر متولد شود (شمس‌الدین آملی، ۳/۱۵۲) ║ ق۹. اگر حجر لبنی سوده در ظرفی از ارزیز ریزند و از آنجا در چشم کشند حرارت و خارش چشم تسکین کند و منع ریاح از سر و چشم نماید، و ورم‌های حاد را نافع بود و در ابتدای امر اورام ساکن کند (محمد بن منصور، ۲۶۸) ║ ق۱۰. حبّ‌الغار: ... بول و حیض براند و درد سر که از بلغم و ریاح غلیظ باشد و مغص را تسکین دهد (کمال‌الدین شیرازی، ۲۳۹) ║ ق۱۱. مفشی: هرچه ریاح مجتمعه را متفرق ساخته، قابل دفع کند (حکیم مؤمن، ۷) ║ ق۱۲. اگرچه قوا همه بالطبع دائم‌الفعل‌اند، لیکن مقهور امر طبیعت‌اند به امر قاهر مطلق. و نشان ضعف هضم جشای حامض است و تولد نفخ و ریاح در شکم (ارزانی، ۲/۷۱۶) ║ ق۱۳. فرق میانۀ زقّی و طبلی به ثقل و خفّت بطن است، به علت آنکه زقّی حادث می‌شود از ماء اصفر و یا رطوبت رقیقۀ بلغمیه، و واضح است که ریح، اخفّ از ماء است و استسقاء طبلی حادث نمی‌شود مگر از ریاح. و در دو قسم مذکور بدن نحیف می‌شود، به خلاف لحمی (لطیف قزوینی، ۹۰)
۳. ← ریح۷.
ق۸. خایۀ مرغ آبی و شترمرغ و بط بهترین وی تازه بوَد و نیم‌برشت معتدل بوَد در گرمی، اما غلیظ بوَد و مضرّ بوَد به قولنج و ریاح و دوار (حاج زین العطّار۱، ۱۱۶) ║ ق۱۰. مقل‌الیهود: ... مدرّ بول بوَد و سنگ بریزاند و به درد پهلو و کزاز و ریاح نافع بوَد، بواسیر زایل کند و مسهل بلغم بوَد و رحم پاک سازد و به جمیع سموم فایده دهد و سدۀ گرده و مثانه بگشاید (کمال‌الدین شیرازی، ۲۹۶) ║ ق۱۱. اذخر ... ضماد او جهة ورم بارد جگر و مثانه و معده و سپرز و ریاح جمیع اعضاء ... به‌غایت مفید (حکیم مؤمن، ۱۶) ║ ق۱۲. چون ابن‌عرس را ذبح کرده، آلایش شکم آن را دور کرده، با روغن زیت یا کنجد طبخ نمایند ... و عندالحاجة بر اوجاع مفاصل و نقرس و اوجاع سائر اعضا و ریاح و بواسیر بمالند بی‌عدیل و مجرب است (عقیلی خراسانی، ۹۷) ║ ق۱۳. روغن گل سرخ، روغن بابونه ... روغن فریبون تماماً قولنج و ریاح را نافع‌اند (لطیف قزوینی، ۱۰۵)
۴. [بو] ؛ جمعِ ریح۲.
ق۱۰. قوت بلبل ز ریاح گل سیراب شود/ که ز مستی زپیِ دانه نگردد هرگز (نظیری، ۲۰۲) ║ در بدایت عشق را از شور حُسن انگیخته/ وز ریاح اُنس انسان روح پیدا ساخته (نظیری، ۴۸۰) ║ ق۱۲. خدایار خان اگرچه از هستی خود طمع برید ... از این تَسویسْ اِراحۀ قلب و اِزاحۀ تشویش او شده، دماغ جانش از ریاح ریاح ریاح‌بخش عنایت نَشأه‌یاب و خَلَف او بعد از حِلْف و حَلْف حَلیف رکاب ظفرانتساب گردید (مهدی استرآبادی، ۵۰۳)