دون‌همت

وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
دون‌همت ‎dunhemmat‎ [جمع: دون‌همتان]
‌یک‌. (صفت) ۱. (درمورد کسی) که شخصیتی ضعیف و سست دارد و معمولاً به ارزش‌های اخلاقی و انسانی پایبند نیست.
ق۴. این کس بسیارخوار آید و گلوآور و شراب‌خوار و شادی‌دوست و جماع‌کننده و دون‌همت بُوَد و ستم‌کش و هر خواری که پیش آیدش بردارد ازبهرِ گلوبندگی و بدگُلویی و بسیارجماع آید (اخوینی، ۱۱۹) ║ ق۵. اکنون باز به حدیث اول آمدم، به حدیث سخا، ترا نتوانم گفتن که به سیم سخی باش، باری دون‌همت مباش و اگر از سرشت خویش بازنتوانی‌اِستاد چنین که گفتم باری بر سَرِ ملا همت و نعمت خویش به مردمان منمای که اگر سخا نکنی خَلق دشمن تو شوند و اگر دروقت با تو چیزی نتوانند کردن چون دشمنی پدید آید جان فدای تو نکنند و دوستانِ دشمنِ تو باشند (عنصرالمعالی، ۲۳۴) ║ ق۶. چه دون‌همّت پادشاهی بوَد که به مال ایتام و سیم بیوه رغبت نماید (راوندی، ۳۸۲) ║ ق۷. مبادا که درپیش تخت پادشاهان خدمتگاران خسیس‌طبع لئیم‌ذات دون‌همت باشند (عوفی۹، ۴۵۳) ║ ق۸. چون جوایز و صلات و عوارف و هبات او حکم: اَکْثَرُ مِنْ اَمْواجِ الْبِحارِ وَ اَمْواهِ الْاَمْطارِ داشت، جمعی از وزرای دون‌همت نسبت آن عطایا و مواهب به اسراف و تبذیر کردند (فضل‌الله حسینی، ۲۶۲) ║ ق۹. هان دون‌همت مباش و به این‌وآن مشغول مشو آشنائی با صاحب‌خانه پیدا کن و رضاء او به‌دست آر که رستگاری مطلق در این است (عبدالله قطب، ۵۸۳) ║ ق۱۰. بعضی‌از حاسدانِ دون‌همّت آغاز خباثت کرده به عرض رسانید که شاعری چه قدرِ آن دارد که به این عطیة فراوان سرافراز گردد (خواندمیر۱، ۲‏/۳۸۹‏) ║ ق۱۱. ای نادان دون‌همت... هیچ عاقل خزف را در‌برابر درّ مکنون ننهد و نقد مغشوش در‌جنب طلای تمام‌عیار رواج نپذیرد (مفید بافقی، ۳، ق۱‏/۱۱۵‏) ║ ق۱۳. شنیده‌ام پسر پادشاه بسیار دون‌همت و اصلاً کسب معرفت و تحصیل ادب و آدمیت ننموده‌است و به‌این‌سبب مرا با او رغبتی نیست باید به تهذیب اخلاق و تحصیل آداب بکوشد (نورالدین جزایری، ۱‏/۲۴‏) ║ این اشخاص دون‌همّت که درپیِ طاعت، گامی برنمی‌دارند، ایّام برودت و خیل مشقّت و زحمت مسافرت، طیّ فراسخ به‌جهتِ تحصیل غلیان نمایند (نوری، ۱‏/۵۵۵‏) ║ ق۱۴. دراین‌بین مدیر مهمان‌خانه نزدیک آمد و به‌جهتِ این‌که اصلاح ماجرای گذشته را با دارتین‌یان نماید، باخود می‌گفت و می‌آمد: واقعاً بسیار شخص نامرد دون‌همتِ فرومایه‌ای بوده‌است (طاهر میرزا۱، ۱۷) ║ ۱۳۰۹ش. آقامحمد، خیلی ممنون باش که ما مردم دین نداریم، آئین نداریم، محبت و دوستی نداریم، غیرت نداریم. از یک حیوان بی‌غیرت[تر] و دون‌همت‌تریم. ناموس‌پرست و شرف‌دوست نیستیم. بالاتر بگویم مسلمان نیستیم و از هرچه بگویی پست‌تریم (نواب رضوی، ۲‏/۸۷۱‏) ║ ۱۳۱۱ش. از یک عدة کمی دانش‌مندِ بی‌طمع و سخن‌گویانِ عالی‌مقام که مزیتِ فکری و عقلی و رجحانِ ذاتی خود را ثابت کرده‌اند بگذریم، باقی آن‌ها یک تیپ اشخاصِ پست و دون‌همتی هستند (مسعود۱، ۱۲۳) ║ ۱۳۲۱ش. یک جمعی پست‌فطرت دون‌همت نالایق رشتة‌ارکان مملکت را گسسته (عبداللّه مستوفی، ۳‏/۴۸۹‏) ║ ۱۳۳۰ش. مه‌تر مُلکم به‌امرِ انگلستان بند کرد/ از سپه‌سالار دون‌همت جز این درخور نبود (بهار، ۱‏/۳۷۸‏) ║ ۱۳۴۰ش. ستیزه‌گری در کار دنیا... ناصواب است، زیرا همة اهل دنیا دون‌همّت و خوارمایه‌اند و کِرمی را مانند که در منجلاب افتاده‌است (فروزانفر، ۲۷۷) ║ ۱۳۷۵ش. این امر مستلزم تربیت نفس بر اساس اعتقادات استوار درونی است و همتی شایسته و درخور می‌طلبد و نصیب انسان‌های دون‌همت نمی‌شود (محمدعلی سادات: پیوند، ش۲۰۴، ۳۹) ║ ۱۳۹۴ش. این همان حالت دنیاپرستان و هواپرستان دون‌همت است که هر قدر بیندوزند، باز هـم احسـاس سـیری نمـی‌کننـد (صمد عبداللهی عابد - جمشید بیات: پژوهش‌نامه معارف قرآنی، ش۲۰، ۴۴)
۲. (درمورد چیزی) که پست و بی‌ارزش است.
ق۶. مرغی که صیاد بُوَد ولیکن دون‌همت بُوَد، بر گوشة دیوار دخمة گبران نشیند (خمرکی، ۱۴۴) ║ ای ساده‌دل مرید! چون بارگیر تو شمال سلیمانی آمد، لاشة خرگوریان دنیا چه کنی؟ صولت شیر تا گور بین، چرا چون گربة شوخ دون‌همّت از پیِ استخوان باشی؟ این دزد خانگی را دست ببر، تا گوهرِ قیمتی خِرَد نبرد (روزبهان۱، ۲۶۵) ║ ق۷. حیوانات رکیک‌طبع و دون‌همّت باشند (نجم دایه، ۴۰) ║ ق۱۱. مگر شد عافیت عنقا که از گردونِ دون‌همّت/ نشان چندان‌که می‌جویم نمی‌یابم نشانش را (زیب النساء، ۲۹) ║ عمر شد صرفِ دعا و طالعِ دون‌همّتم/ دستِ آمین در دعا زِ امساک هرگز برنداشت (زیب النساء، ۱۴۴) ║ ق۱۲. حیا از آبِ‌رو نگذشت و من از حرص دون‌همّت/ بر این یک قطره عمری شد پل ابرام می‌بندم (بیدل، ۲‏/۴۶۲‏) ║ دون‌همّت است چرخ و به ما نیست الفتش/ کی می‌شود ز کوشش ایّام رام ما (لامع، ۱۳۱)
‌دو‌. (اسم) ⇅ دون‌همت‏‌یک‌. ۱.
ق۵. مردمان نادان چون آن بشنودند برایشان سبک‌تر آمد پذیرفتن و دون‌همتان بر فرمان ابلیسان‌ دور بایستادند (ناصر خسرو۳، ۲۱۰) ║ ق۶. دنیاست که خود را در دیدة دون‌همتان می‌آراید (میبدی، ۸‏/۱۶۸‏) ║ ق۷. کرَم ورزد آن سر که مغزی در اوست/ که دون‌همّتانند بی مغز و پوست (سعدی۱، ۸۹) ║ ق۸. امام جعفر صادق (ع) گفت: ای دون‌همت! تو خود را نمی‌شناسی، نگر تا خود را جزبه بهشت نفروشی. بهای تو بهشت است که: ان الله اشتری من المؤمنین... (ابوسعید شیعی، ۱۳۴) ║ ق۹. این کار کجا درخور هر دون‌همت فرومایه تواند بود این کار شاهبازان عالی‌همت پاک‌صفتست که به نور قیوم دیده ایشان بینا باشد (عبدالله قطب، ۸۹) ║ ق۱۰. ندیده در او کس نشان ز آدمی/ چو دون‌همتان خالی از مردمی (روملو، ۲‏/۱۱۹۵‏) ║ ق۱۱. چشمِ نیکویی مدار ای دل از این دون‌همّتان/ کآشنایی و مروّت ازمیان برخاسته (زیب النساء، ۳۲۹) ║ با جگر خوردن قناعت کن که این دون‌همّتان/ کفش پیشِ پای مهمان پیش‌تر از خوان نهند (صائب، ۳‏/۱۲۷۸‏) ║ ق۱۳. فرومایگان را از گزند حوادث چه غم و دون‌همتان را از گردش ناهموار چرخ پرآزار چه الم (دنبلی، ۳۹۳) ║ ق۱۴. حاجی ز نزد قاضی مأیوس رفت و دانست/ دون‌همّتان نبخشند بر عجز و استکانه (ادیب‌الممالک، ۲‏/۳۹۹‏)