وضعیت: «در حال ویراستاری»
ستون sotun [گونۀ دیگر: استن، استون، استونه۱، ستان۲، ستن، ستونه۱]
(اسم) ۱. پایه‌ای معمولاً بلند که بخش‌هایی از ساختمان مانند سقف بر روی آن قرار می‌گیرد (مصوب فرهنگستان، ۱۳۸۱، در برابر column) ؛ استوانه۱.
ق۴. پیامبری بود در میان ایشان ... توریت را به خطی نیکو و نسختی درست بنوشت و به مسجد بیت‌المقدس زیر ستونی کرد از آن ستون‌های مزگِت و آن همه از سنگ بود، هر ستونی یک‌لَخت، چنان‌که دیوار کرده بودند (بلعمی۱، ۶۵۳) ║ ق۵. خدای آن است ک برداشت آسمان‌ها را بی ستونی کی همی‌بینید آن را (قرآن ماهان، ۱۷۹) ║ ق۶. زنی پیش مصطفی آمد ... گفت: در خواب دیدم که ستون خانهٔ من بشکست (بحر الفوائد، ۴۲۲) ║ ق۷. به نواحی اسطخر پارس بناهایی عظیم است از سنگ، و در وی ستون‌هاء بسیار بزرگ و صورت‌هاء بسیار که مثل آن کم باشد (نجیب بکران، ۸۰) ║ ق۸. شمسون قوّت کرد و ستون کوشک مَلِک بکند (حمدالله مستوفی۲، ۷۲) ║ ق۹. گویند در خانۀ مولانا ستونی بود، چون غرق بحر محبت شدی دست در آن ستون زدی و به چرخ آمدی و اشعار پُرشور می‌گفتی (دولتشاه، ۱۹۷) ║ ق۱۰. به دوش من نهد ایام هر کجا باری است/ قضا به خانۀ گردون مرا ستون کرده (اهلی، ۳۷۰) ║ ق۱۱. از ستون هرچند می‌گردد عمارت پایدار/ خانۀ دولت خراب از چوب دربان می‌شود (صائب، ۳/۱۳۲۴) ║ ق۱۲. جمیع لشکر و سران و سرکردگان کیوان‌شان بهرام‌منظر به آئین شایسته و بایسته در عرصۀ قول به معرض صاغ و صول چون کوه خارا و ستون پابرجا ایستادند (نامی اصفهانی، ۲۳) ║ ق۱۳. خراب نمودن این مسجد بزرگ به این جهت بود که به چنگیز خان گفته بودند در زیر یکی از ستون‌های این مسجد دفینه است (اعتمادالسلطنه۵، ۱/۴۳۳) ║ ق۱۴. چندین ستون سنگی که سر آن‌ها به سقف خانه و پای آن‌ها به صحن خانه چسبیده، درآورده و میان سقف این خانه را برای روشنائی سوراخ کرده‌اند (حسن فسایی، ۲/۱۳۱۰) ║ ۱۳۰۱ش. این ایوان بر روی یک سلسله ستون‌های سنگی قرار گرفته، که از کف خیابان بالا رفته و ساباط زیر آن پیاده‌روی خوبی برای مردمی است که از آفتاب سوزان در تابستان یا باران و برف در زمستان بدان پناه می‌برند (مشفق۱، ۱۶۲) ║ ۱۳۴۳ش. گُله‌به‌گُله پای ستون‌های مسجد سینی مستطیلی از آهن سفید گذاشته؛ پر از کوزه‌های یک‌جرعه‌ای، و همه خالی (آل‌احمد۴، ۵۸) ║ ۱۳۸۰ش. خیره شدم به منبع آب که روی ستون‌های فلزی مثل غولی بزرگ از خیلی بالا به ما دو زن نگاه می‌کرد (پیرزاد۱، ۱۸۲) ║ ۱۳۸۲ش. مجسمه‌های نیم‌تنه‌ای از صادق هدایت و عباس اقبال روی یک ستون سنگی یک‌متری قرار داده و در محوطۀ قرائت‌خانۀ کتابخانۀ دانشگاه به نمایش گذاشته بودند (جعفری، ۱/۵۰۱)
۲. کسی یا چیزی که موجودیت و ماندگاری چیزی بر آن استوار است؛ بنیان و اساس ؛ استوانه۲.
ق۴. نماز ستون دین است (بلعمی۲، ۳/۳۳۴) ║ ق۵. اسلام به علم شریعت برپای است، و ستون دین علما‌اند (مستملی، ۱/۱۱۴) ║ ق۶. صدق ستون همه کارهاست (ابوعلی عثمانی، ۳۲۷) ║ ق۷. ستون مملکت هند و سند، ارور و ملتان است (کوفی، ۲۱۶) ║ ق۸. بدانک «الحب فی الله و البغض فی الله» محکم‌ترین ستون‌های ایمان است (باخرزی، ۲/۲۱) ║ ق۹. حکیمی را پرسیدند ستون خرد کیست و مایۀ خواری چیست؟ گفت ستون خرد بردباری و مایۀ خواری سبکساری (شجاع، ۲۷) ║ ق۱۰. نیزۀ او ستون اسلام است/ خیمۀ شرع و دین از او برپاست (اهلی، ۴۴۵) ║ ق۱۱. شهان را چشم بر دست گدایش/ ستون دولت ایشان عصایش (سلیم تهرانی، ۵۶۳) ║ ق۱۲. عظام دعامه و ستون و باعث استحکام اعضاء و افعال‌اند (عقیلی خراسانی۱، ۱/۷۰) ║ ق۱۳. ستون امن و کلید امان و رایت عدل/ منار فصل و ترازوی جود و کان یسار (قاآنی، ۳۶۳) ║ ق۱۴. خدا رحمت کند پدر تو را که ستون این محلّه بود (مراغهای، ۴۵) ║ ۱۳۰۵ش. افراد دل‌سوخته و کسانی که به آن وجودهای مقدس و ستون‌های دین و مملکت علاقمند می‌باشند ... بیکار ننشسته ... دست به اقداماتی زده‌اند (مشفق۲، ۳۳۷) ║ ۱۳۴۷ش. پدرش آخر به سخن آمد و گفت: ای دومرول ... تو ستون خانه و زندگی منی (بهرنگی، ۲۰۳) ║ ۱۳۷۶ش. خندید ... و رو به من گفت: ستون بازار بود، حالا شده مسخرۀ عالم و آدم (گلشیری۳، ۱۴۱)
۳. ساقۀ اصلی درخت، بدون ریشه و شاخه؛ تنه.
ق۴. بجنبان سویِ خویش ستون (= جِذع) خرمابُن تا فرودآید بر و خرمای تازه و ازبارواکرده (تفسیر طبری، ۴/۹۵۹) ║ ق۵. جذعٌ: ستون (ادیب نطنزی۱، ۲۲۵) ║ عیسی علیه‌السلام گریان گشت و گفت: چون خداوندان خلال را حال چنین است خداوندان درخت‌ها و ستون‌ها را حال چگونه خواهد بودن؟! (مستملی، ۴/۱۷۴۵) ║ ق۶. بانگی از اژدها برآمد سخت/ در سر افتاد چون ستون درخت (نظامی۵، ۱۱۰) ║ ق۷. چرا می‌نگری پارۀ خاشاک که در چشم دیگری است و آن درخت ستون که در چشم توست نمی‌بینی و چون می‌گویی به برادر خود بیا تا آن ذرۀ خاشاک که در چشم توست بردارم و آنچه تو در چشم داری به‌در نمی‌آری (دیاتسّارون، ۷۶) ║ ق۸. اکثر عمارت شهر از آجر است و آب و هوایی درست دارد ... و از نیکویی نشو و نما در آنجا درخت گز چنان بزرگ می‌شود که دو سه باع دور ستونش می‌باشد (حمدالله مستوفی۱، ۳۵)
۴. چیزی که زیر چیز دیگر قرار می‌گیرد یا تکیه‌گاه آن می‌شود.
ق۵. ستون دولت و دین شهریار ابومنصور/ که هست زیر زنخ دست دشمنانش ستون (قطران، ۲۸۰) ║ ق۶. دو سال شد که برین فرخ‌آستانه مرا/ شده است دست تفکر به زیرِ روی ستون (ظهیر فاریابی، ۱۴۷) ║ ق۷. افسوس دست من که ستون زنخ شده است/ زآن‌پس که چند سال به امرت قلم گرفت (همگر، ۱۹۹) ║ ق۸. بس که گران است سر از جام عشق/ زیر سرم دست ستون می‌شود (جلال عضد، ۶۳) ║ ق۱۰. دست مجرّدات ستون زنخ شود/ آنجا که فطرت تو زند سایبان علم (عرفی، ۲/۲۴۲) ║ ق۱۱. که خوش سنگین شده کوه گناهم/ ستون بیستون گردیده آهم (زلالی، ۷۷۲) ║ ۱۳۲۳ش. مردک نامراد ... دو بازو را ستون بدن قرار می‌داد به‌زور خود را بلند می‌کرد (جمالزاده۴، ۶۰) ║ ۱۳۵۷ش. سرفه برید. ابراو روی خاک یله داد، آرنج ستون تن (دولتآبادی۳، ۲۱۴) ║ ۱۳۶۹ش. قهرمان قباد لبِ راحتی نشسته بود، چوب‌پا ستون چانه، سر بلند کرد و به‌نجوا پرسید: خوابیدند؟ (علیزاده، ۲/۱۵۴)
۵. پایۀ چرخ چاه.
ق۵. زرنوقان: دو ستون چرخ چاه (ادیب نطنزی۱، ۳۸۶) ║ ق۶. الرّجامان: دو ستون چرخ من الحجارة للبکرة کالزّرنوقیْن (کرمینی۱، ۱/۲۵۴) ║ ق۸. روزی دیگر برفتم نیمی از آن درخت بریده بودند و ستون چرخ چاهی کرده (ابوسعید شیعی، ۲۵۴)
۶. چوب یا میله‌ای که در کنار نهال در زمین فرو می‌کنند یا زیر شاخه‌های درخت انگور و میوه‌های دیگر می‌گذارند تا تکیه‌گاه آن‌ها باشد و از کج شدن یا شکستنشان جلوگیری کند؛ قیّم.
ق۵. از آن چیزهای دیگر که نهال آن کِشته را بدان تعهّد کنند و اگر کژ شده باشد راست کنندش به ستون‌ها که در زیر آن بزنند (ورزنامه، ۸۷) ║ ق۶. دعامةٌ: ستون باغ، استون باغ، ستون رز (زمخشری، ۲۰)
۷. ← استوانه۳.
ق۵. چون اندیشی که خطّی راست بر محیط دایره عمود است و گرد بر گرد او بگردانی ستون از آن به حاصل آید (بیرونی، ۲۶) ║ اگر ستون راست بوَد، مخروط او نیز راست بوَد (بیرونی، ۲۷)
۸. میلۀ ثابت در سنگ زیرین آسیا که سنگ روییِ آسیا به دور آن می‌چرخد.
ق۶. منم ستون آسیا که گردد او بر من و من به‌جای خود باشم؛ پس چون مفارقت کنم به‌جای خود سرگشته شود دَوَران آسیا، و بی‌آرام شود ثُفلِ آن (ترجمۀ نهج البلاغه، ۱/۲۷۳) ║ ق۸. الهادی: ... دستۀ آس‌دست و گویند ستون آس (زنجی، ۱/۳۷۷) ║ ق۹. الهادی: ... دستۀ آسِ دست و ستون آس (خطیب کرمانی، ۱۱۶)
۹. (نظامی) گروهی از افراد یا تجهیزات که پشت سر هم می‌ایستند یا حرکت می‌کنند.
ق۱۳. افواج و سواره و توپخانه پشت هم به‌طور ستون ایستاده بودند، در پنج خط دراز (ناصرالدین شاه۵، ۳۰۹) ║ ق۱۴. ژنرال کاکس ... با یک ستون نظامی خود به طرف یزد حرکت نموده و چون قوای تُرک به ۸۰ میلی اصفهان رسیده بود ... به کمک ساخلوی اصفهان شتافت (عشقی، ۹۴) ║ ۱۳۲۱ش. آخرالامر ستون چپ تحت فرمان سرتیپ همایونی ... به میان‌دوآب رفته، شهرهای کردنشین آذربایجان را تصرف نماید (عبداللّه مستوفی، ۳/۴۳۶) ║ ۱۳۴۸ش. یک طیّاره آمد و قار‌قاری کرد و بالای سر ستون نظامی گشتی زد (دانشور۱، ۲۰۷) ║ ۱۳۷۷ش. دهقان‌ها و زن‌ها که ... سرگرم علف‌چینی بودند، دست را می‌گذاشتند بالای چشم‌ها و عبور ستون قزاق‌ها را تماشا می‌کردند (شاملو۱، ۱/۳۵۱)
۱۰. (چا‌پ و نشر) هریک از ردیف‌های عمودی نوشته‌ها در صفحات روزنامه‌ها، مجلات و مانند آن‌ها ؛ استوانه۴.
ق۱۴. پوشیده نباشد که هر صفحه از مجلّۀ البیان دو ستون است؛ یکی عربی، دیگر به زبان اردو (تربیت، ۲/۱۴۰۸) ║ ۱۳۱۲ش. این سراج الواعظین احمق، کاغذ را بی‌کم‌وزیاد توی روزنامۀ سراج درج کرده و ... در چهار ستون به ما تاخته (حجازی۲، ۴۶۷) ║ ۱۳۵۴ش. خوب به خاطر دارم در شمارۀ ۱۰ مقالۀ مفصلی زیر عنوان آقای سردارسپه بخوانَد در پنج‌شش ستون نوشته شد (دشتی، ۲۲) ║ ۱۳۸۷ش. هر صفحۀ این دست‌نویس دارای ۲۵ سطر و چهار ستون است، یعنی هر صفحۀ کامل بدون سرنویس (عنوان) دارای ۵۰ بیت است (جلال خالقی مطلق: نامۀ بهارستان، ش ۱۳-۱۴/۲۰۹)
۱۱. ردیف عمودی در جدول، دفتر حساب، و مانند آن‌ها که برای طبقه‌بندی و تنظیم کردن اطلاعات معین در نظر گرفته می‌شود.
ق۱۴. استوکس رفت و یک ورقهٔ اسامی آورد که چه کنم که تمام کارکن‌های ایرانی جیره‌خوار ما هستند. شما این یک ستون را ملاحظه کنید، سایر ستون‌های اوراق دیگر هم هستند (محمد کمره‌ای، ۱/۶۴۰) ║ ۱۳۱۱ش. گاهی همکارش ساعت را نگاه می‌کرد و خمیازه می‌کشید، دوباره قلم را برمی‌داشت و همان نمرات را روی ستون خودش می‌نوشت، مطابقه می‌کرد، جمع می‌زد، دفترها را زیرورو می‌کرد (هدایت۵، ۳۶) ║ ۱۳۳۱ش. صفحات متعددی برای تصدیق طبیب‌ها و ستون‌هایی برای اسامی امراض خالی گذاشته شده بود (آل‌احمد۷، ۶۳) ║ ۱۳۷۷ش. حساب و کتاب مغازه با او بود. صفحه‌های دفتر را، زیر کلمات درشت بدهکار و بستانکار بالای ستون، با خط شکستۀ میرزابنویسی‌اش سیاه می‌کرد (شاملو۱، ۱/۱۶۰)
۱۲. (چا‌پ و نشر) نوشته‌ای معمولاً کوتاه و دربارۀ موضوعی معین که به طور مرتب در بخش ثابتی از روزنامه‌ها، مجلات و مانند آن‌ها منتشر می‌شود.
۱۳۰۱ش. فرّخ ... روزنامه را برداشته، به ستون اخبار داخله‌اش نگاهی انداخت (مشفق۱، ۲۴۰) ║ ۱۳۳۷ش. صحبت مقالات اخلاقی شد، یادم آمد که مجلات کشور یکی پس از دیگری ستون پاسخ به سؤالات جنسی را افتتاح می‌فرمایند (پزشکزاد۴، ۱۲۸) ║ ۱۳۸۲ش. روان‌شاد ابوالقاسم حالت در ستون انتقادی روزنامۀ اطلاعات مقاله‌ای نوشته بود (جعفری، ۲/۶۳۶)
۱۳. قسمت عمودی چارچوب در و پنجره.
۱۳۳۱ش. حاج آقا احمد با دست راست ستون ارسی را گرفت و رو به بیرون خم شد (به‌آذین۲، ۴۱) ║ ۱۳۴۴ش. پانتلئی ... یکی از دو ستون چهارچوبۀ در را که پوسیده شده بود، تکان داد (به‌آذین۵، ۱/۴۰) ║ ۱۳۶۸ش. تخته‌سیاه را که ناصاف و ترک‌خورده است، روی ستون دو پنجرۀ جلو اتاق نصب کرده‌اند که از دو طرف جلو روشنایی را گرفته‌است (درویشیان۱، ۳/۱۲۴۹)
۱۴. (ورزش) هر یک از مجموعۀ خانه‌های عمودیِ صفحۀ شطرنج.
۱۳۷۳ش. وزیر قوی‌ترین مهره است؛ در امتداد سطر و ستون و قطر می‌تواند برود (محمدحسین واثقی راد: فقه، ش۱/۲۹۹) ║ ۱۳۹۷ش. رخ یکی دیگر از مهره‌های شطرنج است که در خانه‌های عرض و ستون به‌صورت مستقیم حرکت می‌کند (یوسفی - کاظمی: کارنامۀ متون ادبی دورۀ عراقی، ش۵/۱۱۶)
۱۵. بخشی از بدنۀ خودرو، بین درِ جلو و درِ عقب.
۱۳۷۴ش. سر خود را به ستون اتومبیل نهاده بود و لحظه‌به‌لحظه به مرز نزدیک‌تر می‌شد (بهنود۱، ۴۴۰) ║ ۱۳۸۳ش. پیراهنش را گرفتم که بکشم به داخل که کش آمد و از تنش بیرون آمد، به‌سرعت او را جمع کردم انداختم داخل، او هم دستش را گرفت به ستون ماشین، خودش را بیرون کشید (محسن کاظمی: مطالعات تاریخی، ش۲/۲۸۸)
به ستون
۱. (نظامی) فرمان اجرای حالتی که در آن گروهی از افراد یا تجهیزات پشت سر هم می‌ایستند یا حرکت می‌کنند.
۱۳۴۴ش. سروان ... فرمان داد: جوخه، به‌ستون! چهارنعل، رو! (به‌آذین۵، ۱/۱۳۸) ║ ۱۳۷۷ش. صدای زنگ‌دار فرمانده اسواران که با اسب بی‌قرارش جلو صف‌ها جولان می‌داد بلند شد: جوخه‌هاااا.../ به‌ستوووون! (شاملو۱، ۱/۳۳۳)
۲. (نظامی) حالتی که در آن گروهی از افراد یا تجهیزات پشت سر هم می‌ایستند یا حرکت می‌کنند.
۱۳۵۳ش. سربازی که عقیل از او جای دفتر را پرسیده بود پشت‌سر آخرین نفر دسته به‌ستون ایستاد. سرکرده فرمان حرکت داد (دولتآبادی۶، ۵۴)
به ستونِ
۱. (نظامی) (همراه با یک عدد که بیانگر تعداد ردیف است) حالتی که در آن گروهی از افراد یا تجهیزات پشت سر هم و در یک یا چند ردیف می‌ایستند یا حرکت می‌کنند.
۱۳۴۴ش. آن‌ها به ستون چهار می‌روند (به‌آذین۵، ۱/۳۲۱) ║ ۱۳۶۲ش. افراد به ستون یک با مشقت تمام به‌دنبال او روان شدند (باستانی، ۲/۵۴۸) ║ ۱۳۷۷ش. جوخه‌به‌جوخه به‌ستون یک تو راه باریکی به‌هم فشرده می‌شدیم (شاملو۱، ۱/۴۰۶)
۲. (نظامی) (همراه با یک عدد که بیانگر تعداد ردیف است) فرمان اجرای حالتی که در آن گروهی از افراد یا تجهیزات پشت سر هم و در یک یا چند ردیف می‌ایستند یا حرکت می‌کنند.
۱۳۶۷ش. گفت: هی، داداشی، از کدام طرف برویم؟ سوجی روزنامه را پاره کرد و به هوا پاشید و برف بارید: همه در یک جهت. به‌ستون هشت (معروفی، ۳۳۷) ║ ۱۳۷۴ش. به‌صف، به‌صف! به‌ستون دو، دست‌ها پشت گردن نفر جلو. ازجلونظام، حرکت! (دولتآبادی۲، ۲/۳۷) ║ ۱۳۷۵ش. گلوله‌ای سینه‌کش تپه منفجر شد ... می‌خواست داد بزند: عقب‌نشینی! به‌ستون یک (مندنی‌پور۱، ۲/۵۴۲)
به ستون کردن
به صف کردن گروهی از افراد پشت سر یکدیگر.
۱۳۵۸ش. گالان، غرور مفقودش را بازیافته ... کوچیان را به‌ستون می‌کرد ... و گاه فریادهای آمرانه می‌کشید (ابراهیمی۱، ۱/۱۸۱)
چارستون
← چهارستون.
۱۳۳۵ش. بر سر این صخرۀ شکستۀ تقدیر/ چارستونم به چارمیخ بلا دوخت (نادرپور، ۲۳۱) ║ ۱۳۵۳ش. از چارستون بدنمان عرق می‌ریزد (محمود۱، ۴۴۸) ║ ۱۳۷۴ش. چارستون بدنم سالم است (دولتآبادی۲، ۲/۱۰)
چهارستون
(مجاز) (درمورد بدن) اندام‌های اصلی آن و توسعاً کلیت آن ؛ چارستون.
ق۸. عیب پیری بر رعونت جوانی غالب و راجح آمد. پس چنان شد که از سستی چهارستون بنیادش در طاق دهان شیر دریچه‌های دندان گشاده گشت (ثغری، ۱۸۲) ║ ۱۳۱۲ش. دعا براش گرفتم حالش بهتر شد. گرچه هنوز سر خونۀ اولش نرفته، اما چشم شیطون کور، گوش شیطان کر، حالا معقول یه پیرهن گوشت گرفته؛ الحمدلا چهارستون بدنش درسه (هدایت۶، ۱۳) ║ ۱۳۶۵ش. کی گفته من مریض هستم؟ می‌بینی که چهارستون بدنم قرص است (آقایی۲، ۹۹) ║ ۱۳۷۷ش. ترس به چهارستون بدنش چنگ انداخت (قاسم‌زاده، ۲۱۵)
ستون باربر
← ستون حمال.
۱۳۶۶ش. نظر به اینکه در تعریف اولیه اشاره به دیوار حمال و ستون باربر شد شرحی اجمالی در این مورد ضرورت دارد: دیوارها به دو دستۀ عمده تقسیم می‌شوند: ۱. باربر ۲. غیرباربر (طاق‌ها: اثر، ش۲۴/۴۶) ║ ۱۳۹۱ش. به‌طور عمده، به غیر از خانۀ ملک، که ستون باربر دارد، در هیچ خانه‌ای از ستون باربر استفاده نشده است و بار پوشش‌ها بر روی جرزها وارد می‌شود (محسن طبسی: بیناب (سوره مهر)، ش۲۲/۱۱۰) ║ ۱۳۹۵ش. طول عمارت آیینه‌خانه ۴۴ متر و عرض آن ۲۱ متر، و رواق آن رو به شمال و به طرف زنده‌رود است. هجده ستون باربر آن از چوب سرو ساخته شده و ارتفاع آن با احتساب پایه و سرستون دوازده متر است (امیراعلا عدیلی و دیگران: مرمت و معماری ایران، ش۱۱/۱۷)
ستون برنهادن
⇅ ستون نهادن.
ستون بستن
← ستون نهادن.
ق۸. کشیده بر گل نسرین ز بینی/ خطی در عین لطف و نازنینی - به زیر آن دو طاق عنبرآگین/ ید قدرت ستونی بسته سیمین (محمد عصّار: شرف‌الدین رامی، ۵۷)
ستون پشت
← ستون فقرات۱.
۱۳۶۴ش. درد ناخوانده بازآمده بود. وحشی‌تر از پیش. این بار می‌خواست یک‌سره ستون پشت او را ازجا بپوکاند (مخملباف۱، ۹) ║ ۱۳۷۴ش. ای ستون پشت من/ سر مکش ز بار تن ـ تا ز جان نرسته‌ام/ تا ز تن نرسته‌ای (بهبهانی، ۷۹۵) ║ ۱۳۸۶ش. «و یخرج من بین الصلب و الترائب» را بعضی‌ها از میان ستون پشت مرد و سینۀ زن خارج می‌شود ترجمه می‌کنند (علی قدسی: بیّنات، ش۵۴/۱۵۴)
ستون پنجم
⇐ ستون‌پنجم.
ستون حمال
(معماری) پایه‌ای معمولاً بلند که در دو طرف یا وسط سقف ساختمان و خلاف تیرهای آن قرار می‌گیرد و بار این تیرها را تحمل می‌کند ؛ ستون باربر.
۱۳۶۶ش. محراب نایین ... بی‌شبهه اصیل‌ترین نمونۀ محراب‌سازی در هنر عباسی است ... در آن دو ستون حمال مشاهده می‌کنیم که هر کدامشان یک طاق نوک‌تیز محصور در یک مربع مستطیل را نگاه می‌دارد (کلود کرباسی: اثر، ش۲۲-۲۳/۱۶۲) ║ ۱۳۷۹ش. مردی بیلرسوت‌پوش سر می‌جنبانَد و پای ستون حمال دیوار شرقی عمارت زانو می‌زند (محمود۲، ۱/۲۶)
ستون حنانه
ستون چوبی یا تنۀ نخلی در مسجد النبی که گفته‌اند پیامبر اسلام (ص) به آن تکیه می‌کرد و پس از اینکه بنای مسجد تمام شد و پیامبر روی منبر سخنرانی کرد، از دوری پیامبر شروع به نالیدن کرد.
ق۶. رسول علیه‌السّلام بر آن منبر رفت و خطبه می‌کرد. آن ستون که در مقابلۀ رسول علیه‌السّلام بود، به نالیدن درآمد از فراق رسول علیه‌السّلام، چنان که آن نالۀ او را همه کس شنودند و آن را ستون حنانه گویند (هزار حکایت، ۱/۶۷۶) ║ ق۷. نالیدن ستون حنانه چون برای پیغامبر علیه‌السّلام منبر ساختند که جماعت انبوه شده بود (مولوی۲، ۱/۱۲۹) ║ ق۸. آورده‌اند که اول که منبر نساخته بودند در مسجد رسول (ص) ستونی بود که آن را ستون حنانه خوانند (ابوسعید شیعی، ۶۲) ║ ق۱۱. سخن در آن افتاد که پیغمبر نخستین تکیه بر ستون حنانه کرده، خلق خدا را وعظ می‌گفتند (عبدالستار لاهوری، ۹۹) ║ ق۱۳. ستون حنانه را فغان مستانه آموخت پارۀ سنگ سیاه را زینت بیت اله کرد (قائم‌مقام۱، ۳۴۰) ║ ق۱۴. ای برادر به روز تیرهٔ خویش/ گریه کن چون ستون حنانه (ادیب‌الممالک، ۲/۵۳۶) ║ ۱۳۰۹ش. با وجودی که داشتم ز کتک / ناله‌ها چون ستون حنانه - گاهگاهی به جانب زن‌ها / می‌نمودم نگاه رندانه (سرائی‌پور سعدی: ارمغان، ش۱۱/۸۱۸) ║ ۱۳۴۲ش. شنیده بودیم که ستون حنانه به سخن آمد ولی به سخن آمدن پاشنه‌کش کهنه تازگی داشت (جمالزاده۸، ۲۵۷) ║ ۱۳۵۶ش. ستون حنانه نیز از اماکن استجابت دعا بود (شهری۳، ۱۱۰) ║ ۱۳۹۸ش. مولوی، داستان ناله کردن ستون حنانه را در هجران رسول اکرم (ص)، با توجّه به اصل داستان نقل‌شده در احادیث با گیرایی تمام در دفتر اوّل مثنوی معنوی خویش، بیان کرده‌است (عنایت‌الله شریف‌پور و دیگران: عرفان اسلامی، ش۶۰/۸۹)
ستون زدن
۱. (کشاورزی) نصب کردن چوب یا میله‌ای در کنار نهال برای اینکه تکیه‌گاه آن باشد و از کج شدن آن جلوگیری کند ؛ ستونه زدن۲.
ق۷. هر بندۀ خدا که توفیق یابد به خدمت این‌چنین درختِ سعادت و نگه‌داشتِ او با ستون زدن و تیمار کردن او بندۀ مقبل باشد آن‌کس (مولوی۴، ۲۰۸) ║ ق۱۰. اگر نهال مایل بود ستونی زنند آن را تا راست بایستد (قاسم هروی۱، ۱۷۱) ║ ق۱۳. اگر نهال به کجی مایل بود، آن را ستونی زنند تا راست بایستد (نوری، ۲/۱۵)
۲. ← ستون نهادن.
ق۹. شجر: ... و ستون در خانه زدن (محمد بن عبدالخالق، ۲/۸۰۰)
ستون (چیزی) ساختن
⇅ ستون (چیزی) کردن۱.
ستون (چیزی) شدن (شدن: گشتن)
مجهولِ ستون (چیزی) کردن۱.
ق۵. جزوهای زمین مر یکدیگر را ستون گشته‌اند که فرودینان از او مر زبرینان را همی‌نگذارند که فروشوند. پس همه جزوهای زمین بر آن یک جزو که یاد کردیم تکیه کرده‌اند (ناصر خسرو۶، ۴۴) ║ ق۶. دو سال شد که بر این فرخ‌آستانه مرا/ شده است دست تفکر به زیر روی ستون (ظهیر فاریابی، ۱۴۷) ║ ق۸. بس که گران است سر از جام عشق/ زیر سرم دست ستون می‌شود (امیر خسرو۴، ۳۸۲) ║ ق۱۰. دست مجرّدات ستون زنخ شود/ آنجا که فطرت تو زند سایبان علم (عرفی، ۲/۲۴۲) ║ ۱۳۶۲ش. استخوان مچ هر دستش به چوب جهاز شتر می‌مانست. گردنی ستبر، میان شانه‌های درشت؛ شانه‌هایی از آن‌گونه که پنداشته می‌شود بتوانند زیر طاق شکستۀ دالانی ستون شوند (دولتآبادی۱، ۱/۱۵۷) ║ ۱۳۶۸ش. نوشتن درست به‌صورتی انجام می‌گرفت که پشت نویسنده بر دیوار تکیه داشته، پای راست به‌صورت پای چهارزانو به‌طرف پای چپ تا شده، پای چپ ستون شده زیر دست نویسنده قرار گرفته، کاتب دستِ چپ خود که کاغذ را در آن نگاه داشته‌است روی آن تکیه داده باشد (شهری۲، ۳/۲۷۵)
ستون فرانهادن
⇅ ستون نهادن.
ستون فقرات
۱. (علوم زیستی) محور استخوانیِ مرکزی بدن مهره‌داران واقع در پشت آن‌ها که
به صورت ردیفی از قطعه‌های استخوانی پشتِ‌سرِهم به نام مهره از قاعدهٔ جمجمه شروع و به انتهای دم یا دنبالچه ختم می‌شود و نخاع هم درون آن قرار دارد ؛ ستون پشت؛ ستون کمر؛ ستون مهره؛ ستون مهره‌ای؛ ستون مهره‌ها.
ق۱۴. برای علاج چنین اشخاص باید ... سر و سینه را از تتمهٔ بدن، بلندتر کرده، ساق‌ها و ستون فقرات را با عرق یا سرکه یا غیر آن در نهایت شدّت مالش دهند (ناصرالحکما، ۲۰۳) ║ ۱۳۰۰ش. لاشۀ عریان با ستون فقرات گره‌گره حالت تنۀ درخت عجیبی را داشت که گوئی از عالم دیگری در آن صحرا افتاده و دنده‌های سربه‌هم‌آوردۀ خونین، شاخه‌های آن و کلاغ‌های سیاه‌جامه گُل‌های جان‌دار آن باشند (جمالزاده۱، ۵۸) ║ ۱۳۴۸ش. نتیجه منفی بود و معلوم شد که سنگی درکار نیست. فرمودند این درد احتمالاً ناشی از اختلال‌هایی در «دیسک» ستون فقرات است (داوود، ۶۳) ║ ۱۳۸۲ش. فریده همان‌طور که میان در ایستاده بود، حس کرد نسیم سردی از میان ستون فقراتش عبور می‌کند (پارسی‌پور۳، ۱۴۲)
۲. (مجاز) ↑ ستون۲.
۱۳۴۵ش. هیچ‌کدام دلیل بر این نمی‌شود که اهمیت این دو نیروی بزرگ اجتماعی را که درواقع ستون فقرات و بدنۀ اصلی نهضت ملی ما را تشکیل می‌دهند، کمتر از آنچه که هست ارزیابی کنیم (مقالات جریان، ۵۸) ║ ۱۳۶۲ش. آناکا محور و ستون فقرات جزیره بود (باستانی، ۲/۶۶۴) ║ ۱۳۷۷ش. وی متذکر شد: نهاد رهبری ستون فقرات اقتدار نظام و باعث عزت [و] استقلال ایران اسلامی است (ایران۳، ش۱۰۷۶/۲)
ستون قاشقی
(معماری) ستونی که به عنوان تزئین روی بدنهٔ آن شیارهایی عمودی به موازات هم ایجاد کرده باشند (نظر بخش علوم: ضمن جستجو در نورلایب و اینترنت برای شواهد بیشتر با ترکیب ستون قاشقی‌دار و تزئین و ابزار قاشقی در انواع ابزارزنی و گچ‌کاری مواجه شدیم. از این رو بهتر است این زیرمدخل حذف شود و تعریف به مدخل قاشقی برود، به طوری که یکی از تفکیک‌های آن به عنوان نوعی ابزار و تزئین روی ستون و ... با تعریف بالا بیاید. و شواهد ستون قاشقی‌دار و قاشقی‌تراش و ... را به آنجا منتقل کنیم.).
ق۱۳. قطعاتی که از ستون‌ها یافته‌اند معین می‌شود که همه به هم شباهت داشته به این معنی که اصل ستون و پایه‌اش به طرز مخطط منقور و به اصطلاح معماران این زمان ستون قاشقی باشد بوده و سرستون بسیار مرتفع و چند پارچه و ترکیب غریبی داشته (اعتمادالسلطنه۵، ۱/۱۳۷)
ستون (چیزی) کردن (کردن: ساختن، نمودن)
۱. (درمورد چیزی) آن را زیر چیزی قرار دادن یا به آن تکیه کردن.
ق۴. ورا دید با دیدگان پر ز خون/ به‌زیر زنخ دست کرده ستون (فردوسی، ۵/۱۸) ║ ق۵. به اندیشه اندر سر افگنده پست/ ستون کرده زیر بناگوش دست (عنصری۲، ۱۶) ║ ق۶. راست گردانید از او هفت‌آسمان‌ها، گردانید زیرترین ایشان را موجی بازداشته، و بالاترین ایشان را بامی نگاه‌داشته، و سقفی برداشتۀ پوشیده؛ بی ستونی که ستون سازد آن را، و نه میخی که بازبندد آن را (ترجمۀ نهج البلاغه، ۱/۵) ║ ق۷. باید که او را عادت فرماید که در مجلس آب دهن نیندازد و ... کف دست را زیر زنخ ندارد و بازو را ستون سر نسازد که آن دلیل کاهلی است و کیفیت نشستن بیاموزد (مؤیّد خوارزمی، ۳/۱۵۲) ║ ق۸. چون سر گران کند فلک از دُردی غمم/ سقف دماغ را ز دو ساعد ستون کنم (عماد فقیه۱، ۲۰۵) ║ ق۹. بهمن زرّین‌کلاه سپر در سر کشید و هر دو دست ستون آن کرد (بیغمی، ۲/۱۸۳) ║ ق۱۰. عاشقان خویش را زبون نکنند/ دست غم زیر سر ستون نکنند (اهلی، ۶۵۱) ║ ق۱۱. تا ستون می‌ساخت بازوی تپیدن می‌شکست/ ناتوانی‌های دل زور کمان ما نداشت (اسیر شهرستانی، ۴۵۳) ║ ق۱۲. خیمه‌دوز امرد که دارد آسمان را سرنگون/ خیمه برپا کِی شود تا خود نسازد پا ستون (سیّدا، ۴۴۲) ║ ق۱۳. همچنین که دست را ستون کرده بود، ایستاده بود که پتاره از آن سر میدان برگشت (هفت لشکر، ۴۰۵) ║ ق۱۴. در پهلوی میزی زراندود که در روی او کاغذهای بسیار و کتاب‌های زیاد بود، شخصی نشسته بود که دست‌ها را ستون و تکیه‌گاه سر خود نموده، در پشت بخاری بود که آتش فراوانی در وی می‌سوخت (طاهر میرزا۱، ۸۳۵) ║ ۱۳۰۷ش. قامت کوچک خود را ستون نموده، شانه را به زیر بار و دست‌ها را به چشمه‌های تور بند نموده، پاها را به زمین سیخ‌ومیخ نموده، این کرّۀ غلطان را ... در آن سراشیبی تند نگاه داشتم (آقا نجفی، ۸) ║ ۱۳۵۳ش. دست‌هایم را ستون می‌کنم. بلند می‌شوم (محمود۱، ۳۴۳) ║ ۱۳۸۷ش. ارمیا دستش را ستون می‌کند زیر چانه‌اش و به آرمیتا نگاه می‌کند (امیرخانی، ۲۶۴)
۲. (ورزش) در کُشتی، تکیه‌گاه قرار دادن پا یا دست‌ها برای افزایش مقاومت یا اجرای فن.
۱۳۵۴ش. طرف پای مخالف را ستون و باز می‌کند تا بغلطد، سپس چنانچه سر او پائین بود دست می‌رود در کنده و از روی سر می‌غلطد و چنانچه سروسینه را راست نمود با تمام قوا یکباره ... توی سروسینه و حلق او می‌زنیم و این فن را توحلق می‌گویند (بلور، ۹) ║ باید به هر نحو که ممکن شود یکی از دست‌ها را از رو ... مال خود نموده و در ضمن با باز گذاردن پا و ستون کردن آن، مانع از فرار پا شده و کمتر ممکن است طرف از این پل‌شکن فرار کند (بلور، ۳۵۸)
ستون کمر
← ستون فقرات۱.
۱۳۶۰ش. بار هجران تو را این همه ره چون ببرم/ رحم کن رحم که بشکست ستون کمرم (حالت۱، ۴۶۵) ║ ۱۳۹۲ش. اگر تمامی نکات بالا را به طور صحیح اجرا کنید اما بر روی یک صندلی چوبی خشک و ساده بنشینید، هیچ فایده ای نخواهد داشت و مطمئن باشید به‌زودی با مشکلات متعدد قوس ستون کمر و انحنا مواجه خواهید شد (وب) ║ ۱۳۹۷ش. عضلات و مفاصل ستون کمر، در طول شب به‌خوبی استراحت می‌کنند (وب)
ستون کوتاه (مصوب فرهنگستان، ۱۳۸۳، در برابر short column)
(معماری) ستونی که نسبت ارتفاع به ابعاد سطح مقطع آن کم است به‌نحوی‌که در محاسبهٔ مقاومت نهایی ستون نیازی به در نظر گرفتن تأثیر خمیدگی در اثر نیروهای فشاری وارد بر آن نیست ؛ ستونچه ۲؛ قس: ستون لاغر.
ستون (چیزی) گشتن
⇅ ستون (چیزی) شدن.
ستون لاغر (مصوب فرهنگستان، ۱۳۸۳، در برابر slender column)
(معماری) ستونی که نسبت ارتفاع به ابعاد سطح مقطع آن زیاد است و ممکن است در اثر نیروهای فشاری وارد بر آن دچار خمیدگی و سپس شکست شود ؛ قس: ستون کوتاه.
ستون مهره
← ستون فقرات۱.
۱۴۰۰ش. ناهنجاری‌های ستون مهره، در بیشتر مواقع مجموعه‌ای از چرخش مهره‌ها در صفحۀ هریزنتال و انحنای غیرطبیعی در دو صفحۀ فرونتال و سجیتال است (مصطفی حاج‌لطفعلیان و دیگران: پژوهش در طب ورزشی و فناوری، ش۲۱/۵۶)
ستون مهره‌ای
← ستون فقرات۱.
۱۳۵۹ش. قرص‌های بین‌مهره‌ای مهره‌های ناحیۀ کمری بسیار ستبر هستند و به همین جهت ستون مهره‌ای در این ناحیه بسیار انعطاف‌پذیر است (صادقی جورابچی: هدهد، ش۳/۳۰۰) ║ ۱۳۷۷ش. ستون مهره‌ای به اندازه‌ای مقاوم است که می‌تواند فشارهایی تا حدود صدها کیلوگرم را تحمل کند (بهزاد عربان: حقوق زنان، ش۴/۳۸) ║ ۱۳۸۳ش. بیماری اسکولیوسیز تغییر شکل s ستون مهره‌ای است که با ناهنجاری‌های عملکردی مختلف ازجمله نارسایی‌های تعادلی همراه است (غزاله - فرهپور: پژوهش در مدیریت ورزشی و رفتار حرکتی، ش۳/۵۴)
ستون مهره‌ها
← ستون فقرات۱.
۱۳۲۸ش. شخص ۳۷ساله‌ای از یک خانوادۀ روماتیسمی ... مبتلا به عوارض از قبیل درد زانو، درد کمر در ستون مهره‌ها ... و اختلالات هاضمه شده بود و علل مختلفی برای این عوارض حدس می‌زدند (محمود سیاسی: آیین اسلام، ش۲۲۳/۱۷) ║ ۱۳۶۹ش. ستون مهره‌هایم در یک حادثه ضرب دیده. اگر آن بالا چهارچنگولی می‌ماندم، چه خاکی به سر می‌ریختم؟ (علیزاده، ۲/۶۵) ║ ۱۳۹۷ش. با این‌گونه تغییرات در فرهنگ و عادات زندگی، آناتومی و بیومکانیک ستون مهره‌ها نیز دستخوش تغییرات می‌شود (عاطفه عسگری و دیگران: تحقیقات کاربردی علوم ورزشی، آموزشی بدون مرز، ش۹/۳)
ستون (چیزی) نمودن
⇅ ستون (چیزی) کردن۱.
ستون نهادن (نهادن: برنهادن، فرانهادن)
ساختن پایه‌ای معمولاً بلند که بخش‌هایی از ساختمان مانند سقف بر روی آن قرار می‌گیرد ؛ ستون بستن؛ ستون زدن۲.
ق۵. دعم و ادّعم: ستون نهاد (ادیب نطنزی۱، ۳۲۶) ║ عمد: ستون برنهاد (ادیب نطنزی۱، ۵۵۱) ║ ق۶. الدّعم: ستون فرانهادن (مقری، ۱/۲۳۴)
ترکیبات دیگر: خط ستون، ازارۀ ستون