وضعیت: «تأییدشده»
اتم atam(m) [صورت تفضیلی و عالیِ تمام؛ <عربی>]
یک. (صفت) ۱. (معمولاً با حرف اضافۀ ازو گاهی با کسرۀ اضافه) (درمورد چیزی، امری، حالتی یا مانند آن‌ها) که کامل‌تر و بهتر از دیگری است، گاهی از نظر کیفیت و مقدار.
ق۵. صحو بر تمکین و اعتدال صفت آدمیت صورت گیرد ... و سُکر بر زوال آفت و نقص صفات بشریت ... و این ابلغ و اتم و اکمل بُوَد (هجویری۱، ۲۸۰) ║ ق۶. شیخ ما را سؤال کرد درویشی که یا شیخ! اَلفَقرُ اَتَمُّ اَمِِ الغَنا؟ شیخ ما ... گفت: اتم و اکمل و افضل در شریعت است (محمد منوّر، ۱/۳۱۳) ║ ق۷. به مشاهده ادراک می‌کنیم کی بیاض ثًَلْج اشد و اتم است از بیاض عاج (قطب‌الدین شیرازی، ۳/۷۷) ║ ق۸. اگر غرض از تشبیه عاید بُوَد با مشبهٌ‌به، باید که مرجع آن یا قصد ابهام بُوَد بدان که او در وجه تشبیه اتم است از مشبهٌ‌به (شمس‌الدین آملی، ۱/۹۵) ║ ق۹. فواید تدبیر از عواید شمشیر و تیر اتم است و اشمل (شرفالدین یزدی، ۱/۲۶۴) ║ ق۱۰. توبه از این بِه و اتم می‌بایست (دوغلات، ۵۳۰) ║ ق۱۱. نظامی دیگر افضل و اتم از این نظام از جملۀ ممتنعات بالذات و در شمار مختلقات متوهمات خواهد بود (میر داماد۱، ۸۷) ║ ق۱۲. بدنی که غالب باشد بر آن کیفیتی از کیفیات ... هرآینه حصول آن کیفیت آن را اتم و اصلح خواهد بود (عقیلی خراسانی۱، ۱/۵۲۳) ║ ق۱۳. برای هیچ صاحب‌شوکتی میسّر نگشته که در اثنایِ مغلوبیت ... اصل و فرع عهدنامه را اتم و انفع از معاهده بیشتر بگذراند (ایشلقی، ۹۶) ║ ق۱۴. به تمام ذاکرین ... بذل خلاع و انعامات و عطیات کاملۀ ملوکانه گردید که ازهرجهت اکمل و اتم از تمام سنین سابقه بود (ایران۱، ۵/۳۷۷۳) ║ ۱۳۱۷ش. قوانین کلّیه ... در طی قرون و اعصار تغییر نکرده، بلکه با مقیاس اتم و اکمل در تحت شکل و هیئت واحد تجدید شده‌است (مصباح: تعلیم و تربیت، ش۵و۶/۴۲) ║ ۱۳۹۱ش. نور مجرد اشرف و اتم از آن‌ها می‌باشد (زینبی‌وند - فلسفی: اطلاعات حکمت و معرفت، ش۳۹/۶۲)
۲. (درمورد چیزی، امری، کسی یا مانند آن‌ها) که کامل‌تر و بهتر از دیگران است، گاهی از نظر کیفیت و مقدار.
ق۶. شرط اهم و رکن اتم در سپردن طریق به‌دست کردن رفیق است (حمیدالدین بلخی، ۱۲۷) ║ ق۷. اگر در تملک و تحصیل آن جوهر شریف با ذات اشرف، دیگران را مشارکتی واقع بود و مساهمتی لازم، باید کی قسم اتم و سهم اوفر و نصیب اکمل و قسط اجزل ذات اشرف را باشد (فرائد السلوک، ۱۹۴) ║ ق۸. حقیقت دعا بر وصفی که اتم و اعم بُوَد آن است که بنده به جمیع اجزاء وجود قولاًٌ و فعلاً و علماً و حالاً سید خود را سبحانه و تعالی از سر تضرع و ابتهال بخواند (عزالدین کاشانی، ۲۹۵) ║ ق۹. چمن‌ها ... موجب بهجت نواظر ... وقتی تواند بود که آب روان داشته باشد، واگرنه انس اعظم و سُرور اتم نخواهد بود (عبدالرزاق سمرقندی، ۱ ، ق۲/۹۱۱) ║ ق۱۰. هر سه کس را فرما که آن خدمت را به‌تقدیم رسانند؛ تا بعداز اتمام هرکدام اکمل و اتم باشد آن را ثبت نماییم (واصفی، ۲/۱۷۴) ║ ق۱۱. مراتب طول سلسلهٔ بدو که بسایط عینیه‌اند، پنج است: اول: مرتبۀ عقول محضه که انوار عقلیۀ قاهره‌اند و در عرض این مرتبۀ اشرف و اتم و ابهی و اقدم، عقل نخستین که ... او را عقل کل گویند (میر داماد۱، ۱۱) ║ ق۱۲. وقتی که اورام حاره ... شروع به اجتماع و انفجار و تقرح نمایند، زیاده می‌گردد وجع به حد اتم و در زبان، خشونت بسیار به‌هم می‌رسد (عقیلی خراسانی۱، ۱/۵۴۳) ║ ق۱۳. خداوند تعالی عبارت از وجود اتم تمام فوق‌التمام است (تنکابنی، ۹۲) ║ ق۱۴. نقایصی در ادارۀ شرکت هست که مانع پیشرفت عمل می‌باشد ازجمله رکن اتم دایر شدن مطبعۀ مخصوص است (تربیت، ۱/۶۹۴) ║ ۱۳۰۷ش. مگر خدا خالق ... و انسان مظهر اتم و خلیفۀ او ... نیست؟ (آقا نجفی، ۱۰۲) ║ ۱۳۵۳ش. حرمسراسازی مظهر اتم و اکمل هوسرانی و هواپرستی یک مرد شرقی قلمداد می‌گردد (مطهری۲، ۴۲) ║ ۱۳۸۹ش. انسان کامل در یک کلام یعنی ظهور اتم کمالات ذاتی حضرت حق که از آن به عالم اکبر نیز تعبیر می‌کنند (اعوانی و دیگران: اندیشۀ دینی، ش۳۴/۱۳۶)
دو. (اسم) ۱. ⇅ اتمیک. ۲.
ق۶. آن حضرت اکمل موجودات و اعرف عرفا و اتم موحدان بل شخص کمال و عرفان و توحید آن حضرت است (روزبهان۲، ۱۵۲) ║ ق۷. سیرت حکمت اشرف و اتم سیرت‌هاست و او شامل بُوَد کرامت و لذت را (خواجه نصیر۱، ۹۶) ║ ق۸. از امتزاج جواهر سماوی و ارضی، حقیقت آدمیزاد را که علی‌الاطلاق اشرف آفرینش است و به‌اتفاق، اتم اهل بینش ... پیدا گردانید (فضل‌الله حسینی، ۳) ║ ق۹. زبان عربیِ مبین ... اتم السنه و افصح لغات است (شرفالدین یزدی، ۱/۷۰۱) ║ ق۱۰. عرصۀ عالم را با اشراق اشعۀ عدل روشن ... کردن از اهم واجبات و اتم مهمات است (اسناد شاه طهماسب، ۳۲۶) ║ ق۱۱. نفس مقدس او ... به سبب شدت اتصال به جواهر انوار عقلیه، در اتم مراتب عقل بالفعل و عقل مستفاد است (میر داماد۱، ۲۶) ║ ق۱۳. فیض اول اشرف و اکمل فیوضات واجبی و اقوی و اتم موجودات امکانی است (عبدالله زنوزی: لمعات الهیه، ۲۶۸) ║ ۱۳۰۷ش. اکمل و اتم کتب مزبوره هم اعم از اخلاق و سایر علوم حقه قرآن مجید است و بس (ناشناس: تذکرات دیانتی، ش۳۵/۱۰) ║ ۱۳۶۶ش. عقل اولین مخلوقات و نزدیک‌ترین مجعولات به خداست؛ او اعظم و اتم موجودات است (محمود رجبی: نور علم، ش۲۲/۱۱۱) ║ ۱۳۸۷ش. لزوماً همۀ مصادیق را هم بیان نمی‌کند؛ بلکه به بیان اکمل و اتم مصادیق می‌پردازد (غلامحسین اعرابی: پژوهش دینی، ش۱۶/۷۰)
۲. ⇅ اتمیک. ۱.
ق۱۱. جبر نقصان تو فیاض تمامیت اوست / در اتم دَرج بُوَد هرچه کم آرد انقص (فیّاض لاهیجی، ۶۱۳)
بر اتم وجهی (وجهی: وجوه)
⇅ بر وجهِ اتم۱.
ق۷. صحت بدن آن است که هیأت آن و هیأت اجزاء آن هیأتی باشد که نَفس به‌واسطۀ آن افعال او که به بدن یا به اجزاء اوست، بر اتم وجهی و اکمل آن باشد (قطب‌الدین شیرازی۲، ۷۹) ║ ق۸. طبیعت چون اقتضای چیزی کند و مانعی نباشد، آن چیز بر اتم وجوه حاصل شود (شمس‌الدین آملی۲، ۵۳۳) ║ ق۱۰. رجولیت و تفرد در آن وصف حضرت خان را بر اتم وجهی حاصل است (خنجی۱، ۹۸) ║ ۱۳۷۹ش. علم خداوند علم فعلی است که او اشیاء را بر اتم وجوه مصالح و اکمل جهات خیر تعقل نموده (علی مطهری: مجلۀ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ش۱۵۳و۱۵۴/۳۴۶)
بر وجهِ اتم
۱. به کامل‌ترین و بهترین شکل.
ق۷. استاد ... بر انواع تصرفات کی مؤدّی بُوَد به مطلوب بروجه اتم، یا بر وجهی ناقص یا بروجهی کی خود مؤدّی نبُوَد به مطلوب اصلاً واقف و قادر باشد (قطب‌الدین شیرازی، ۲/۵) ║ ق۸. در موازات این وفاق و محاذات این اتفاق آثار مواجب همت و آیین لوازم ذمت بروجهی اتم و نوعی اهم به‌تقدیم رسانیم (عزیز استرآبادی، ۳۴۶) ║ ق۹. کاوس ... آنچه محتاجٌ‌الیه آن دو مهمان عزیز بود بروجه اتم و اکمل مرتب گردانید (میرخواند، ۵/۵۶۰) ║ ق۱۰. این ترکیب ... قوّت می‌دهد اعضاء غذا و قوای طبیعی را تا فعل هر قوایی از جذب و امساک و هضم و دفع معدی و کبدی و عروقی و عضوی، بروجه اتم ظاهر می‌شود (کمال‌الدین شیرازی، ۳۱۹) ║ ق۱۱. شیخ ابوالفتح ... در اطوار ظاهری و باطنی تبعیت پدر بزرگوار خود بروجه اتم و اکمل می‌کند (بداؤنی، ۳/۲۰) ║ ق۱۲. محدرّ این اوراق ... سانحات آن زمان را بروجه اصح و اتم مرقوم داشته‌است (گلستانه، ۳۴۴) ║ ق۱۳. حاجی شهید ثالث ... آیات بسیار را تفسیر و تأویل و بروجه اتم و اکمل بیان می‌کرد (تنکابنی، ۲۳) ║ ق۱۴. تعصب هم‌وطنی را کاملاً و بروجه اتم به‌جا آوردند (تلگرام انجمن ملی تبریز: قبالۀ تاریخ، ۲۰۳)
۲. دارای بیشترین مقدار.
ق۱۳. ز سرحد فراهان تا حدود شوره گل یک‌جا / تیول خاص درگاه تو بروجه اتم باشد (قائم‌مقام۲، ۵۸)
به اتم وجوه (وجوه: وجه، وجهی)
⇅ بر وجهِ اتم۱.
ق۹. هر مقصد که وجهۀ همت عالی ساختی و سایۀ التفات بر آن انداختی، تا به اکمل طرق و اتم وجوه در حیّز خصوص نیامدی، خاطر مبارک از آن نپرداختی (شرفالدین یزدی، ۱/۶۲۲) ║ ق۱۰. این معنی به اتم وجهی بر آن حضرت صادق است (خنجی۱، ۹۸) ║ ق۱۴. همۀ آن مراتب بر خدا واجب است و خدا نیز به اتم وجه و اکمل انحا همه را لطف فرموده (نظرعلی طالقانی: کلام اسلامی، ش۱۳/۹۱) ║ ۱۳۸۳ش. متعین شد که آن مرجّح و مخصص علم مقید باشد که علم حق تعالی باشد بر اشیاء به اتم وجوه (علی حسن‌بیگی: کلام اسلامی، ش۵/۱۰۹)
به وجهِ اتم
⇅ بر وجهِ اتم۱.
ق۱۰. امین گنج الهی که راز خلوت غیب / تمام گفته به او مصطفی به وجه اتم (محتشم، ۱/۳۱۱) ║ ق۱۲. منفعت جملهٔ آن‌ها تشدید و استحکام و استواری و محافظت بنیه و عمارات بدن و ادای افعال و صدور حرکات از آن‌ها به‌وجه اتم و الیق است (عقیلی خراسانی۱، ۱/۱۷۷) ║ ق۱۳. هرگاه من آدم در بندرعباس بنشانم، جمع امورات بندرعباس را به‌وجه اتم و احسن صورت می‌دهم (فرّخ خان، ۲/۲۴) ║ ق۱۴. این علم و دانشی هم که تحصیل کرده بود، پرتو کمال و فروغ علم را در سیمای او به‌وجه اتم و اکمل ظاهر ساخته (طاهر میرزا۲، ۲۶۷) ║ ۱۳۰۹ش. تصور کن که رضا شاه ... تمام اسباب آسایش رعیت و ملت خود را فراهم آورد، به‌طوری‌که از عهد کیومرث الی حال هیچ سلطانی فراهم نیاورده باشد و از عهدۀ تکلیف سلطنتی خود به‌وجه اتم و اکمل برآمد (نواب رضوی، ۲/۸۵۹) ║ ۱۳۵۳ش. آن علت نه فقط وجود را مطلقاَ و به‌وجه اتم و اکمل دارد، بلکه وجود و بقای آن است که موجودات را در هستی و وجود مطلق تعین می‌بخشد (محمد شاهوردی: ماهنامۀ آموزش و پرورش، ش۸۱/۲۹۰) ║ ۱۳۷۵ش. خداوند به‌وجه اتم و اشرف واجد همۀ کمالات وجودی است (علی ربانی گلپایگانی: کیهان اندیشه، ش۶۸/۸۴)