زمام

وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
زمام ‎zemâm, za-‎ [جمع: ازمه، زمامان]
(اسم) ۱. کسی که شغلش بازرسی و نظارت بر کارها، به منظور درست انجام شدن آن‌ها است؛ ناظر.
ق۴. به هر شهر اندر مملکت بفرمودی تا همچنین زمامان بنشاندند، و بر دست صاحب‌بریدان چون نامه فرستادند، خبر نماند (بلعمی۲،۵، ۱۵۹۱) ║ ق۵. پیوسته به روز و شب تا آنگه که بخفتندی با ایشان خردمندان بودندی نشسته از خردمندتران روزگار، بر ایشان چون زمامان و مشرفان که ایشان را بازنمودندی چیزی که نیکو رفتی و چیزی که زشت رفتی از احوال و عادات و فرمان‌های آن گردنکشان که پادشاهان بودند (بیهقی۱، ۱۲۵)
۲. طناب یا بندی که برای هدایت چارپایان، به‌ویژه شتر و اسب، به گردن آن‌ها بسته می‌شود؛ افسار.
ق۵. کودکی اشتری را زمام گرفته‌ بود (هجویری، ۲۰۳) ║ ق۶. شخصی را دیدم که از گوشۀ بیابان برآمد، زمام ناقه‌ای تیزرو به ‌دست گرفته و ناقه فروخوابانید (ابوالفتوح، ۳‏/۱۱۹‏) ║ ق۷. جبرئیل ... زمام شتر مصطفی، صلّی‌ الله‌ علیه، بگرفت و به راه بازآورد (عوفی۵، ۱۹۷) ║ ق۸. زمامش فروگذاشت، ناقه به هیچ خانه از خانه‌های انصار برنمی‌گذشت (ابرقوهی، ۱‏/۳۵۸‏) ║ ق۹. بر سر هر شتری کنیزکی چون آفتاب تابان و زمام هر شتری در دست غلامی (کاشفی۱، ۱۳۱) ║ ق۱۰. یکی زمام شتر داشت و یکی چترگونه‌ای بر سر آن حضرت داشته‌ بود (خنجی۲، ۳۷۳) ║ ق۱۱. چو دل افتان‌وخیزان می‌کنم طی وادی محنت/ به کف گوئی زمام ناقۀ بگسسته‌پی دارم (طالب آملی، ۷۰۵) ║ ق۱۲. از مقتضیات ایام دغل، قضا قاید زمام ناقه و جمل و قدر راید ساقه و جدل گردیده، آخرالامر بی ‌آنکه از این طرف قلبی آراسته و در موازات تیپ بسته شود، جنود نامعدود محمود «کأنهم بنیان مرصوص» در برابر رسید (عبدالنبی بهبهانی، ۱۲) ║ ق۱۳. نایب‌السلطنه برخاسته از مضیق آن فرودگاه صعود نمود و سواری را نگریست که زمام اسبی را گرفته، به شتاب می‌گذرد (لسان‌الملک سپهر، ۱‏/۲۳۶‏) ║ ق۱۴. سورچی پیاده شده، زمام اسب‌ها را به‌دست کندکتر داد و به‌ هرطور بود کالسکه را گذرانیدند (امین‌الدوله، ۱۸) ║ ۱۳۲۱ش. شتری که جهازش از یاقوت است و هودجی از زمرد بر آن نهاده‌اند، برای عُمَر حاضر می‌کنند که به بهشت برود. علی ساربان این شتر و زمام شتر را در دست می‌گیرد و عُمَر را به بهشت می‌بَرد (عبدالله مستوفی، ۱‏/۱۳۴‏) ║ ۱۳۵۳ش. کسی‌که با حیوانی باشد (خواه مالکِ آن باشد یا آن را ارتهان یا استجاره یا استعاره کرده‌ باشد) ... یا زمام آن را بکشد ... ضامن آن خواهد بود (مردوخ، ۴‏/۱۲۸‏) ║ ۱۳۸۰ش. در این تعزیه‌ها، زمام اسب هریک از جنگاوران و مبارزان، به‌خصوص اسب اولیاخوانان را معمولاً یکی از فراشان یا خادمان تکیه، که نقش جلوداری اسب با او بود، در دست می‌گرفت (شهیدی، ۶۵۷)
۳. آزادی و قدرت عمل و تصمیم‌گیری؛ اختیار ؛ زمام اختیار.
ق۶. کمال ثابت بعد از آن مشرف شد، و چون صفی اوحد را مرد کار می‌دید و با وجود او زمام کار کلّی به دست نتوانست آورد، به قصد او برخاست و نیاسود تا بازار او بشکست (ابوالرجاء۱، ۹۵) ║ ق۷. چون تفویض زمام امر و نهی عالم دولت سلجوق را ... میسّر شد، در عهد جهانداری بر تخت مملکت و سریر عظمت تهذیب احوال عالمیان و ترتیب جهانیان فرمودند (عوفی۳، ۲۷۴) ║ ق۸. به هیچ چوب سر من فرونیامده بود/ غم تو آمد و از دست من زمام ببرد (اوحدی، ۱۴۴) ║ ق۹. نهاد و واسطۀ عقد عالم و خلاصۀ گیتی را به جمال عدل و رأفت و کمال هیبت و سیاست او آرایش داد، و چون عهد همایونش مالک زمام ممالک گشت، معمار عدلش مثلثۀ خاک را تربیتی فرمود که تا نفخ صور قابل انهدام نباشد (حافظ ابرو۴، ۱‏/۴۸‏) ║ ق۱۱. در هر ورقی از اوراق این دفتر ابتر، فهرست احوال جمعی از افراد انسانی که زمام حل‌ و عقد امور به‌ دست ایشان بازبسته بود، مسطور و مقرر است (بداؤنی، ۲‏/۳‏) ║ ق۱۲. لیک اینجا زمام کار که‌ راست؟/ حکمِ عشق است اختیار که‌ راست؟ (بیدل، ۳‏/۱۵۵‏) ║ ق۱۳. دختر ... کلید خزاین و زمام فرمان‌برداری به‌ دست خود به تصرف او داد (آورده‌اند، ۲۲۴) ║ ق۱۴. از او چهار نفر پسر باقی بماند: اول آن‌هاست: مقدم ابنای زمان، مالک زمام بیان، ناظم امور، مرتّب مصالح جمهور میرزا علی‌اکبرخان، وکیل‌الملک مملکت فارس (حسن فسایی، ۲‏/۹۳۱‏) ║ ۱۳۳۵ش. در صورتی که جهل مالک زمام نفوس شود، تمام مجاهدت‌ها بی‌نتیجه می‌ماند و به جایی نمی‌رسد (زندگانی یا میدان مجاهدت: بهار، ش۱، ۱۳۵) ║ ۱۳۷۴ش. پتر کبیر در سال ۱۶۸۹م صوفیا، خواهرش را برکنار نموده، خود عهده‌دار زمام تزاری روسیه گردید (فیض‌احمد جهان‌یار: مطالعات آسیای مرکزی قفقاز، ش۹، ۶۱) ║ تا زمام حکومت به امام علی علیه‌السلام رسید، دو سال و چند ماه خلیفۀ سوم زمام حکومت بر امت اسلامی را بر عهده داشتند (محمدرحیم عیوضی: قبسات، ش۴۶، ۱۷۲)
۴. طنابی که برای بستن کشتی و قایق در ساحل استفاده می‌شود؛ مهار.
ق۷. جوان ... اندیشه نکرد ... چندان‌که مِقوَد کشتی به ساعد برپیچید و به بالای ستون بررفت، ملّاح زمام از کَفَش درگسلانید و کشتی براند (سعدی۲، ۱۲۳) ║ ق۱۰. گاه سرعت صرصر فکرم زمام زورق عقل گرفته ... به ساحل می‌رسانید (محتشم، ۲‏/۱۴۳۷‏)