وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
رصد rasad [جمع: ارصاد؛ مثنی: رصدین]
(اسم) ۱. ← رصدخانه۱.
ق۴. روذَس ... اوراذ ... رصدهای یونانیان مر کواکب را اندر این دو جزیره بوده‌است (حدود العالم، ۲۱) ║ ق۸. بر ظاهر مراغه حکیم خواجه نصیرالدین طوسی به فرمان هولاکو خان رصدی بسته‌است (حمدالله مستوفی۱، ۱۰۰) ║ ق۱۰. از آثار او رصد مراغه است که به توجه نحریر عدیم‌النظیر خواجه نصیرالدین طوسی ... صورتی پیدا کرده زیج خانی مرقوم شد (حافظ حسین، ۲/۳۳۲) ║ ق۱۱. هامان خواست که مثلِ رصد بنایی بنا کند (خالقداد۲، ۲/۴۴) ║ ق۱۳. در روز سه‌شنبه هیجدهم شهر جمادی‌الاولی از سال ششصد و پنجاه‌و‌هفت، در مراغه ابتدای رصد نمود و مدّت عمرش هفتاد‌و‌پنج سال بود (تنکابنی، ۴۷۵) ║ ق۱۴. آن جناب را برای اتمام و تعمیر رصدی که سلطان‌العلماءالمحققین ... قدس‌سره در مراغۀ آذربایجان بسته بود و به‌کلی خراب گشته، از شیراز به آذربایجان طلبیدند (حسن فسایی، ۱/۳۹۶)
۲. (نجوم) اندازه‌گیری خصوصیات اجرام آسمانی مانند قدر ظاهری، مختصاتشان در آسمان و فواصل آن‌ها از یک‌دیگر و همچنین بررسی حرکات آن‌ها از طریق مشاهدهٔ مستقیم که معمولاً با تسلکوپ و دیگر ابزارهای نجومی انجام می‌شود (مصوّب فرهنگستان، ۱۳۸۹، در برابرِ observation). ؛ ارصاد ۱ (ersâd)؛ مراصدت کردن
ق۵. این مقادیرِ اجرامِ ستارگان است وَر آن‌که بطلمیوس رصد کرد (المدخل، ۷) ║ درستی آن از نادرستی نتوان دانستن مگر به رصدهایی بسیار و باریک و مدت‌های سخت دراز (بیرونی، ۱۳۳) ║ عدد صورت‌ها که بر فلک بروج است چهل‌وهشت نهاده‌اند و هزار و بیست‌ودو ستاره‌اند از ثابته که به رصد دریافته‌اند از شش اندازه، هرکدام که مهتر است فراپیش دارند (شهمردان۲، ۵۹) ║ این سیسدو چهل جزو باشد از سیسدوشست جزو کی یک روز بوَد نقصان دویست سال است کی مابین رصدین است ضرب کردیم او را در سیسدوشست (طبری۵، ۷۲) ║ ق۶. اندر خواب ... دیدن رصد کواکب منجم را نیک باشد (التحبیر، ۷۲) ║ به چندین سال پیش از ما بدین کار/ رصد بستند و کردند این نمودار (نظامی۳، ۷۰۷) ║ ق۷. دایره‌ای که برمیانِ بروج می‌گذرد، و آن منطقۀ بروج است، که مایل است از معدل‌النهار، و راه آفتاب و ماه در کواکب پنجگانۀ متحیره است، یعنی صورت‌هائی که بروج دوازده‌گانه را به نام آن صورت‌ها تعریف می‌کنند و هر برجی را به نام صورتی که در وقتِ رصد آنجا بوده‌است (خواجه نصیر۳، ۱۳۱) ║ ق۸. منجّمان به‌طریق رصد احتیاط وقت نکرده‌اند و مورّخان نیز روز و ماه اثبات نکرده، ساعت و روز ولادت او به‌تحقیق معلوم نیست (رشیدالدین فضل‌الله۱۳، ۱/۳۰۹) ║ ق۹. نتْوان صفات تو ز طلسم جهان شناخت/ احکام آن نجوم نگنجد در این رصد (جامی۱، ۱/۴۲) ║ ق۱۰. صد نوید از وی به گوش دل رسید/ ز اهل اسطرلاب و تنجیم و رصد (محتشم، ۲/۱۶۱۶) ║ ق۱۱. راجه بکرماجیت که رصد افلاک و ستارگان در هندوستان او نموده در این شهر و ولایت می‌بوده (جهانگیر، ۲۰۲) ║ کُره‌ها به‌طریقی که رصد تعیینِ آن کرده‌است نُه است (خالقداد۲، ۲/۲۲۸) ║ فاصله درمیانِ رصدین یک‌هزار و هفتصد سال بوَد (علّامی، ۱/۷۱) ║ ق۱۲. اشک از دیده فشانند و کواکب بینند/ عاشقان راست دگر زیجی و دیگر رصدی (تأثیر، ۷۱۷) ║ ق۱۳. چون جِرم آفتاب از جِرم ارض اعظم است، چنان‌که در ابعاد و اجرام معیّن شده، لاجرم ظلّ ارض مخروطی‌الشکل باشد، و به رصد و حساب معلوم کرده‌اند که رأس این ظل تا فلک زهره رسیده‌است (نوری، ۱/۱۶۸) ║ ق۱۴. آنچه اندر رصد معیّن گشت/ منزل ماه بیست باشد و هشت (ادیب‌الممالک، ۲/۷۱۸) ║ ۱۳۱۵ش. به‌واسطۀ رصدِ اجرامِ آسمانی با دوربین‌ها و وسایل دیگر مسلّم گردید که آن‌ها هم اجسام عنصری هستند (فروغی، ۲/۵) ║ ۱۳۳۳ش. طاماس هاید ... به‌مناسبت تاریخ جلالی و اصلاح طریق گاه‌شماری در عهد مَلِک شاه سلجوقی نام عمر خیّام را به‌عنوان یکی از هشت منجمی می‌برد که در رصد ستارگان دخیل بودند (مینوی۱، ۳۰۱)
۳. (دیوانی) عوارض و مالیاتی که در راه‌ها می‌گیرند.
ق۵. باژ، رصد و خراج و یا گزیت است که بدهند تا از پادشاه مسلم برهند (اسدی۱، ۱۱۹) ║ ق۶. از دولت نیک‌بختی پادشاه آن است که سنت‌های نیکو نهد و تدبیرهای شایسته کند و قاعده‌های بد از جور و ظلم و عشر و رصد بردارد (بحر الفوائد، ۳۰۴) ║ از استطاعت آن است که راه آسان و ایمن بود بی دریای مخطر، و بی راهزن، و قصد دشمن، و بی مَکْس و خَفارة و رصد (میبدی، ۲/۲۱۹)
۴. ← رصدبانیک. ۱.
ق۵. در وقت ابرهیم ملکی بود به جزیره ... بر راه‌ها رصد نشانده که باج ستدی (سورآبادی۲، ۱/۴۹۵) ║ ق۶. در این منزل رصد جان می‌ستاند/ گنه بر رهنمون نتْوان نهادن (خاقانی۱، ۷۹۴)
۵. کمین کردن و زیر نظر گرفتن کسی یا چیزی یا جایی ؛ ارصاد ۲(ersâd).
ق۶. شنودم که اندر دهی کدبانویی بود متمول ... دزدی در رصد ایستاد تا مال او ببرد (محمد ملطیوی۱، ۴۸۴) ║ ق۷. کفار ... از رصد نوایب غافل و از احاطت مواکب ذاهل، ناگاه بر ایشان زدند (سیرت جلالالدین، ۹۳)
۶. ← رصدگاه۲.
ق۷. رو بپرس آن کاروان را بر رصَد/کز کدامین شهر اندر می‌رسد (مولوی۲، ۳/۲۹۳)