وضعیت: «تأییدشده»
ابعد ab’ad [جمع: اباعد؛ صورت تفضیلی و عالیِ بعید؛ <عربی>]
یک. (صفت) ۱. دورتر.
ق۷. حزم آن است که تقدیم عمل کند در حوادثی که واقع باشند درباب امکان به آنچه اقرب باشد به سلامت و ابعد باشد از ضرر (قطب‌الدین شیرازی۲، ۹۱) ║ ق۸. فایده در تقوّس آن، آن است که اطول باشد جهت آنکه مستقیم اقصر باشد. پس هرچه از بعد مستقیم ابعد بُوَد آن اطول باشد (ابوالمجد بیضاوی، ۱۱۰) ║ ق۱۲. بدیهی است که عضو کروی عظمی که از عظام متعدده مجعول باشد، استوار می‌باشد نسبت بدانچه یک لخت بود و در سریان عفونت که در جزئش وارد می‌شود، ابعد می‌بود بالنسبة الیه (ارزانی، ۱/۱۵۰) ║ ۱۳۲۹ش. جمهوری را آقایان منورالفکر اقرب به عمل می‌دانند، با اینکه ابعد به مصلحت است (مخبرالسلطنه، ۴۳۳) ║ ۱۳۶۸ش. تاریخ‌نگاری او نمی‌تواند علت‌های مباشر و بلاواسطۀ فاعلی و ظاهری را نادیده بگیرد و در توجیه حوادث یکسره به سراغ علت‌های ابعد و آنچه به علت بی‌علت منتهی می‌شود برود (زرّین‌کوب۲، ۴۹)
۲. (درمورد چیزی) که احتمال آن کمتر از چیز دیگر است.
ق۹. اعتقاد اینکه اشیا[ء] متعاقبه به یک آفرینش آفریده گردد ابعد نیست از آنچه گفته‌اند «لم یزل رباً و لا مربوب ...». همچنین ابعد نیست از اعتقاد آنکه استواء بر عرش بی تأویل خدای را ثابت است با تنزّه ازجهت و جسمیّت (عبدالله قطب، ۷۸)
۳. (درمورد کسی) که با دیگری رابطۀ خویشاوندی، سببی یا نسبی دورتری داشته‌باشد.
۱۳۵۳ش. اگر ولیِ نزدیک با رضایت مولیه عقد نکاح را برای غیر کفو جاری کند، ولیِ ابعد حق اعتراض ندارد (مردوخ، ۳/۲۸)
دو. (اسم) ۱. کسی یا چیزی که در مقایسه با کسان یا چیزهای دیگر در دورترین فاصلۀ مکانی یا موقعیت قرار دارد.
ق۵. از بندگی چرا برگردم که چون بنده نباشم، خود را باشم و چون خود را باشم، با خود باشم؛ چون با خود باشم ابعد بعیدان باشم (مستملی، ۲/۶۸۷) ║ ق۷. آن چهار عنصر، آب و آتش و باد و خاک، اگرچه ابعد موجودات بود از عالم ارواح ولکن در آن از صاف صفات عالم ارواح چیزی تعبیه بود (نجم دایه، ۶۷) ║ ق۱۳. آن هرآینه کیفیت اسباب بقاست و آن را معیشت خوانند، و اقرب آن اسباب غذاست، و اوسط آن ذخایر و اموال، و ابعد آن اعوان و انصار (نوری، ۱/۱۵۷) ║ ق۱۴. هوای سایر بلوک دیگر سرد و ییلاق است ... اقرب آن بلوکات را تا شهر دو فرسخ مسافت است، ابعد آنها هشت فرسخ (افضل‌الملک۱، ۱۹۳)
۲. ⇅ ابعد بُعد.
ق۶. روزی بیاید که آسمان درنوردند، ... عقرب از سیر ابعد و اقرب بازرهد، قوس را حرکت و قوس نماند (میبدی، ۷/۴۵۶) ║ ق۷. اختلاف مرکب از این دو اختلاف، چون هر دو در یک جهت باشند از ابعد، از فلک خارج مرکز هم متساوی باشند (قطب‌الدین شیرازی۱، فن دوم/۱۶۰) ║ ق۸. اقرب در مقابل ابعد نیفتد و این نتواند بود الّا به‌واسطۀ انتقال مرکز حامل، والّا اقرب در مقابلۀ ابعد بودی (شمس‌الدین آملی، ۳/۳۷۳)
۳. کسی یا چیزی که در فاصلۀ مکانی یا موقعیت دورتری از دیگری قرار دارد.
ق۶. آن‌کس که او اقرب را رها کند و با ابعد کارزار کند، اگر به اذن امام کند، مصیب باشد (ابوالفتوح، ۱۰/۸۲)
۴. ⇅ ابعدیک. ۳.
ق۷. و اگر فرزند نباشد، میراث او ازآنِ آن کس باشد که تقرب جوید به مادر، و اقرب ابعد را منع کند (مختصر نافع، ۳۲۶) ║ ق۹. تفضیل اقرب بر ابعد لازم باشد و ترجیح ادنی بر اقصی واجب کند (حافظ ابرو۱، ۳/۲۸۹) ║ ق۱۰. هرگاه که ولیِ اقرب حاضر نباشد ...، اگر منتهی شود امر به غایتی که حکم کند قاضی به موت او، منتقل می‌گردد ولایت به ابعد (خنجی۲، ۳۸۳) ║ ق۱۳. آیا ولد احدِ طبقه با اعمام خود شریک می‌شود در صورت عدم تصریح واقف یا از قبیل میراث است که اقرب منعِ ابعد می‌کند؟ (میرزای قمی، ۴/۲۸) ║ ق۱۴. کریمهٔ خود بر این کریم داد ازآنْک / همیشه ابعد ممنوع باشد از اقرب (ادیب‌الممالک، ۲/۸۱) ║ ۱۳۱۳ش. در بین اجداد یا اولاد اخوه، اقرب به متوفی ابعد را از ارث محروم می‌کند (قانون مدنی، ۱۶۱)
۵. کسی که دورترین رابطۀ خویشاوندی، سببی یا نسبی را با دیگری داشته باشد.
ق۹. اصحاب تو درمیان ارباب قریش ابنا و اعمام و اخوان دارند و ابعد ایشان قریب است (میرخواند، ۲/۲۵۲)
۶. چیزی که احتمال آن از بقیهٔ چیزها کمتر است.
ق۱۴. تاریخ تألیف این شاهنامه ... به‌اختلاف ذکر شده: سنۀ ۳۰۶ و ... ۳۶۰. تاریخ اولی و آخری ابعد احتمالات است (حسن تقی‌زاده: کاوه، ش۵۰/۱۴)
ابعدِ اَجَلَین
⇅ ابعدالأجلین.
ق۱۳. عقود تابع قصود است و قصد بیع به این نهج خاص هم نشده که اقل ثمنین در ابعد اجلین باشد (میرزای قمی، ۲/۱۰) ║ ق۱۴. زن ... هرگاه مسلمان شد، در عدۀ خود، که عبارت از چهار ماه و ده روز بوده باشد، که ابعد اجلین است، از عدۀ مفارقت و عدۀ مختار مستحق نفقه شود (ابوالقاسم یزدی، ۲/۵۰۴) ║ ۱۳۳۶ش. اختلاف شده که عدۀ زنان حاملۀ شوهرمرده هم به وضع حمل منقضی می‌شود یا ابعد اجلین را باید رعایت کنند (محمود شهابی: ادوار فقه، ۲/۱۸۶) ║ ۱۳۷۷ش. اگر زن مدخوله بُوَد، ابعد اجلین از عدۀ انفساخ و طلاق و عدۀ وفات را نگه دارد (شبیری زنجانی: کتاب نکاح، ۱۷/۵۶۷۵)
ابعد بُعد
(هیئت و نجوم کهن) نقطۀ اوج سیاره که دورترین فاصلۀ سیاره یا خورشید از زمین، یعنی مرکز عالم، تلقی می‌شد؛ بُعد ابعد.
ق۷. بُعد ایشان از نقطۀ ا، که ابعد بعد است، متساوی باشد (قطب‌الدین شیرازی۱، فن دوم/۱۶۰) ║ مگر که کوکب بیت‌السفر ز ابعد بعد / به نقطه‌ای که بدوست انقلاب بازآرد (لنبانی، ۱۷۵)
ترکیبات دیگر: بُعد ابعد، ماضی ابعد، ماضی ابعد مستمر