ابدال

وضعیت: «تأییدشده»
ابدال ‎abdâl‎ [جمع: ابدالان، ابدال‌ها؛ جمعِ بدل، بدیل؛ <عربی>]
‌یک‌. (اسم) ۱. ‌الف‌- کسانی که خدا را بسیار عبادت می‌کنند و به پرهیزکاری، ریاضت و پیروی از اصول تصوف می‌پردازند.
ق۴. که چون ز جامه به جام اندرون فروریزی/ به وهم روزه بدو بشکند دل ابدال(؟) (منجیک ترمذی: اسدی۲، ۴۸۷) ║ ق۵. حقیقت نه کرامات است؛ ورای آن چیزی است، آن زهاد و ابدال را خوش آید (خواجه‌ عبدالله۲، ۴۰۰) ║ ق۶. او ... علمای دین را نیکو احترام فرمودی و تقرب تمام نمودی و با زهاد و ابدال نفسی تمام داشتی (راوندی، ۱۷۱) ║ ق۷. ابدال امت من به نماز و روزه در بهشت نروند، ولیکن به سخاوت نفس و سلامت سینه و نصیحت مسلمانان روند (مؤیّد خوارزمی، ۳‏/۵۱۵‏) ║ ق۸. چون کار اهل شهر سبزوار به اضطرار رسید، به شیخ وقت احمد بدیلی، که از ابدال زمانه بود، توسل جستند (رشیدالدین فضل‌الله۱۴، ۸) ║ ق۹. جز ادب نیست در دل ابدال / جز ادب نیست دأب اهل ‌کمال (جامی۳، ۱‏/۱۰۸‏) ║ ق۱۳. عاشقم من به‌جز از باده نخواهد عاشق / کی چنین دعوی کردم نه منم از ابدال (سروش، ۱‏/۴۰۹‏) ║ ق۱۴. سلطان عرفا و برهان اولیاء و علماء و قدوۀ عشاق و اسوۀ ابدال، شیخ ابومحمد روزبهان، در سال ۶۰۶ وفات یافت (حسن فسایی، ۲‏/۱۱۹۵‏) ║ ۱۳۳۰ش. از جیم تو صد تاب و شکن بر قد عشاق / وز دال تو صد بند و گره در دل ابدال (بهار، ۱‏/۱۱۵‏)
‌ب‌- هریک از این افراد.
ق۵. همچو ابدالان در صومعه‌ها/ کند از هرچه حرام است حذر (فرّخی، ۱۸۴) ║ ق۶. چون بزیدی در ریاض وجد باد مجد و لطف/ صدهزار ابدال را زان باد وجد و حال بود (سمعانی، ۱۵۸) ║ زاهدان و ابدالان و عابدان ... همه چنین گفتند که ما مؤمنیم حق و وتر سه رکعت گزاردیم به یک سلام (سواد اعظم، ۱۴۸) ║ ق۷. از فیض فضل الهی است که چون عنایت او درآید، فضیل راهزن عاشق آه‌زن شود و امیر دزدان پیشوای ابدالان گردد (عوفی۸، ۱۱۸)
۲. (تصوف) ‌الف‌- عدۀ معیّنی (هفت، چهل، شصت، هفتاد، سیصد، ...) از اولیای خاص خداوند که بر روی زمین پراکنده‌ا‌ند، از عوام پنهان‌اند و گفته می‌شود که جهان به وجود آن‌ها برپاست و از آنان خالی نخواهد ماند (مرتبۀ آنان از اخیار برتر و از ابرار و اوتاد پایین‌تر دانسته می‌شود).
ق۵. سرهنگان درگاه حق ــ جل‌جلاله ــ سیصدند که ایشان را اخیار خوانند و چهل دیگر که ایشان را ابدال خوانند (هجویری، ۲۶۹) ║ ق۶. گفتم: ابدال چندند بر زمین؟ گفت: شست مَردند ... هرگه که خدای ‌تعالی یکی را ببرَد، یکی به ‌بدل بیارد (ابوالفتوح، ۱۶‏/۲۳۱‏) ║ ق۷. جمله عالم زین ‌سبب گمراه شد / کم کسی ز ابدال حق آگاه شد (مولوی۲، ۱‏/۱۸‏) ║ ق۸. هرکس ‌که مطلع باشد بر احوال ابدال ... این معنی را به چشم سر دیده ‌باشد که ایشان از دیوار درمی‌آیند و از درهای بسته (علاءالدوله سمنانی، ۲۵۲) ║ ق۹. جماعت اولیاء کاملین که ظاهراً به ارشاد اشتغال ندارند، از ابدال و اقطاب و اولیاء عدد(؟)، باطناً به ‌اصلاح خلق مشغول‌اند (عبدالله قطب، ۴۸۹) ║ ق۱۰. رسول (ص) فرمود که عصائب عراق، یعنی اخیار ایشان، و ابدال شام، یعنی چهل‌تنان، ملازم مهدی باشند (فخرالدین صفی، ۶۵) ║ ق۱۱. به ‌سمت رای تو اکثر توجه اوتاد / به خاک پای تو اغلب تیمم ابدال (طالب آملی، ۵۲) ║ ق۱۲. ابدال هفت تن باشند و حق سبحانه به‌ وجود هریکی از آن‌ها اقلیمی نگاه می‌دارد (شیرعلی لودی، ۲۲۸) ║ ق۱۳. رندان راهرو که سه و سیصد و دهند / ابدال بی‌بدیل که پروردة شهند ـ همدست و هم‌حقیقت و همراز و همرهند / ای دل به‌هوش باش که ابدال آگهند (صفای اصفهانی، ۱۴۲) ║ ق۱۴. آن ریش‌سفید را ... به جایی بردند که رستگاران و راستکاران روند و با اوتاد و ابدال نه، بلکه با جبریل و میکال همسایه شوند (اعتمادالسلطنه۳، ۶۲) ║ ۱۳۰۹ش. در این مدت اسمی از خدا و رسول و ائمۀ اطهار و بزرگان دین یا ابدال و اوتاد و اقطاب برده می‌شود؟ (نواب رضوی، ۲‏/۹۱۹‏) ║ ۱۳۴۴ش. اگر تو خضر راه و طی‌الارض رجال‌الغیب و کارگشائی اوتاد و ابدال را داشته ‌باشی، دیگر حاضر به هم‌سفری با تو نمی‌باشم (شهری۶، ۲‏/۵۶۵‏) ║ ۱۳۹۰ش. ولایت خاصّه ختم ندارد، بلکه همیشه استمرار دارد و در هر زمان شخصی از اولیای الهی، که جزو ابدال و اوتاد به شمار می‌آید، صاحب آن ولایت است (مریم محمدی: پژوهش‌های مهدوی، ش۲‏/۲۱۹‏)
‌ب‌- هریک از این افراد.
ق۵. گفتم: هر ولی‌ای و ابدالی که در زمین است، تو مر او را شناسی؟ گفت: بلی، شناسم (پند پیران، ۱۹۱) ║ ق۶. مؤمنان جمله طفیل اولیاءاند و اولیاء جمله طفیل ابدالان‌اند و ابدالان جمله طفیل پیغمبران‌اند (ژنده‌پیل۱، ۱۲۱) ║ ق۷. عقل ابدالان چو پرّ جبرئیل / می‌پرد تا ظل سدره میل‌میل (مولوی۲، ۳‏/۵۱۱‏) ║ ق۸. بلال ... از ابدالان هفت‌گانه بوده (علاءالدوله سمنانی، ۳۶۵) ║ ق۱۴. ز پس استخوان‌ها به فرمان شاه / بدادند بر چل‌تن ابدال‌ها (جیحون‌آبادی، ۳۸۰)
۳. (زبان‌شناسی) کلماتی که حرفی از آن‌ها به علت تناسب آوایی، به حرفی دیگر تبدیل شده است. (جمعِ بَدَل).
ق۶. آل و اهل از‌روی وضع یکی بود و آن از ابدال است برای قرب مخرج «ها» (ابوالفتوح، ۱‏/۲۶۸‏) ║ اهل لغت گفتند: سجّیل و سجّین از ابدال است، لام را به نون بدل کردند (ابوالفتوح، ۱۰‏/۳۱۷‏)
۴. (دستور) اسم‌ها یا گروه‌های اسمی که با مکث و بدون کسرۀ اضافه، بعد از اسم یا گروه اسمی دیگری می‌آید برای افزودن توضیحی به آن، بیان یکی از ویژگی‌ها یا معرفی بیشتر آن (جمعِ بَدَل).
ق۶. از جملۀ ابدال، بدل اشتمال باشد (ابوالفتوح، ۵‏/۱۵۵‏)
۵. تغییرات، حوادث و پیشامدهای روزگار (جمعِ بَدَل).
ق۷. حضرت عالی ... به استماع آن استیناسی فرماید و از تقلب احوال و تبدل ابدال اعتباری گیرد (جرفادقانی، ۷) ║ حکم آسمانی و تقدیر ربّانی در تغییر احوال و تبدیل ابدال غالب آمد (جرفادقانی، ۱۹۰) ║ ق۸. سعود‌ فلکی که به تبدیل ابدال و تغییر احوال منسوب‌اند روی به مأمن ارغون نهادند (آقسرایی، ۱۴۲)
۶. چیزهایی که در ازای چیزهایی دیگر می‌گیرند یا به‌دست می‌آورند.
ق۷. بی‌گه است ار نی بگویم حال را / مدخل اعواض را و ابدال را (مولوی۲، ۲‏/۱۲۰‏) ║ ق۸. بر تو هرگز من نمی‌خواهم بدل / هم تو باشی هم توی ابدال تو (نزاری، ۲‏/۲۹۰‏)
۷. در آیین زردشتی، شوهر دوم زن که از خویشاوندان شوهر اولِ اوست و چون شوهر اولش درگذشته و از او فرزندی نداشته، او را به زنی به این نفر دوم داده‌اند تا فرزندی بیاورد.
ق۷. معنی ابدال به مذهب ایشان آن است که چون کسی از ایشان را اجل فراز رسیدی و فرزند نبودی، اگر زن گذاشتی، آن زن را به شوهری دادندی از خویشاوندان متوفی (ابن اسفندیار۲، ۶۷) ║ شهنشاه ... حکم کرد ابدال ابنای ملوک همه ابنای ملوک باشند و ابدال خداوندان درجات هم ابنای درجات (ابن اسفندیار۲، ۶۷)
۸. (تصوف) ‌الف‌- کسانی که جزو گروه‌ها یا فرقه‌های قلندران و درویشان‌اند.
ق۷. حیدر زاوه قدوة ابدال / قائد و سالک طریق کمال (نزاری۱، ۸۷) ║ ق۱۱. ماه بر روی فلک پامال شد / پنبهٔ داغ سر ابدال شد (زلالی، ۲۳۷) ║ سفینه کرد از انجای گوهرش دریا[کذا] / که هست کاسۀ چوبین خزینۀ ابدال (سلیم تهرانی، ۴۸۴) ║ ق۱۳. کسان که مانند تو از حقیقت من بی‌خبرند، مرا به ‌چیزی می‌شمرند، از من می‌هراسند، از قلندران بزرگ و از ابدال و اوتادم می‌شناسند (میرزا حبیب۱، ۱۲۰) ║ بی خدمت ابدال کس ابدال نشد / واقف نشد آن‌که صاحب حال نشد (وسیلةالنجاة: خاکساریه، ۲۷۸)
‌ب‌- هر یک از این افراد.
ق۸. هر ابدالی که دم از بدلا می‌زند، این گروه ابدالان را نظر پاک نکند (عبید، ۲۹۸) ║ ق۹. آن پری‌چهره که در کسوت ابدالان است / هست دیوانه‌وشی لیک ز قتّالان است (سیفی بخاری: شهرآشوب، ۵۴) ║ ق۱۰. گردد دو جهان هیچ چو با هم بنشینند / سلطان قلندروش و ابدال نمد‌پوش (نظیری، ۲۳۵) ║ ق۱۱. لنگوته از آن چهل‌تنان و ابدالان و اهل هند است (رسالۀ حمامیان: فتوّت و اصناف، ۲۰۳) ║ زیرمشق از فراق او درهم / گشته ابدال پوست‌پوش از غم (واعظ، ۶۱۴) ║ ق۱۴. کیر من شد به خیک پرپشمش / همچو در خرقة کهن ابدال (ادیب‌الممالک، ۲‏/۵۰۰‏) ║ ۱۳۶۹ش. او موی سر ماندن را از رسوم ابدالان دانسته‌است و به مجذوبانی سالک اشاره کرده‌است که موهای سر خود را بلند می‌کرده‌اند (مهران افشاری: آیین قلندری، مق: ۵۴)
۹. (مجاز) درویش شوریده و مجنون‌صفت.
ق۹. بابااخی محمود جامی ... از مجذوبان و ابدالان محسوب بوده (اسفزاری، ۱‏/۱۳۷‏) ║ امیرزاده‌ای ابدال را به خانه برد. نعمت فراوان از هر جنس پیش مجنون بنهاد (قاسم انوار، ۴۰۲)
۱۰. مرید و خادم، به‌ویژه مرید و خادم قلندران؛ نوچه.
ق۱۱. قلندروار عمری رازگو با وحشیان گشتم / به امیدی که شاید یک‌رهم ابدال خود گویی (قراری؟: لاله‌تیک بهار، ۱‏/۹۵‏) ║ ق۱۲. چون زاد خان از دادن اموال وسیلۀ میرزاعلی‌اکبر اطلاع یافت، با ابدالان تعاقب جماعت مذکور نمود (محمد مروی، ۲‏/۴۶۷‏) ║ ق۱۴. سیدی هم که نقیب و روضه‌خوان مرحوم عمادالدوله در حکومت کرمانشاهان بود ... با ابدال خود، که یک بچه‌آخوند هجده‌ساله بود، عشق می‌ورزید (ممتحن‌الدوله، ۲۶۷) ║ ۱۳۴۵ش. اعطای مقامات سلوک، ابدال، مفرد، قضاب، درویش‌اختیار، علم‌دار، دست‌نقیب و حل اختلاف بین این گروه در صلاحیت او بود (یوسفی، ۲‏/۹‏)
۱۱. (مجاز) افراد فرودست، لاابالی و ولگرد که ایجاد آشوب و فتنه نیز می‌کنند؛ اراذل‌واوباش.
ق۱۲. شخصی ... چند نفر از ابدال و اوباش را بر خود متفق ساخته، خود را به برادری خاقان شهید سلطان حسین موسوم ساخت (محمد مروی، ۱‏/۵۰‏)
۱۲. (داروشناسی کهن) داروهایی که در شرایطی خاص، مانند در دسترس نبودن داروی اصلی یا ناسازگاری آن دارو با شرایط بیمار جایگزین آن می‌شود.
ق۶. چون از تصنیف این کتاب فارغ شدم صواب دیدم که مختصری از ابدال داروها در آخر این کتاب یاد کنیم تا کتاب کامل‌تر بود و نیز اگر دارویی معدوم باشد از داروهای مفرد و مرکب بدل وی آنچه یاد کردیم به‌کار دارند (تفلیسی۲، ۴‏/۳۶۱‏) ║ ۱۳۸۱ش. مؤلف داروها و ابدال آن‌ها را به‌حسب نوع داروها ... به‌اختصار ذکر کرده‌است (هوشنگ اعلم: جستارهایی در تاریخ علوم، ۱۲۳)
‌دو‌. (صفت) ⇅ ابدال‏‌یک‌ ۱ ‌الف‌.
ق۱۰. باد یلدا گفت: دستم وا کنید که من چیزی دارم به وزیر دهم که بی‌ادبی کرده‌ام با او تا دل او از من خشنود شود. مردم گفتند: ببین که این مرد چه ابدال است که چون او را خواهند کشت، پس دل وزیر به‌دست می‌آورد (ابومسلم‌نامه، ۲‏/۴۷۳‏)