وضعیت: «در حال ویراستاری»
باصفا bâsafâ
(صفت) ۱. (درمورد کسی) که رفتار و درون او معمولاً به دلیل مأنوس بودن با معنویات از رذایل اخلاقی دور و سرشار از ویژگی‌های مثبت اخلاقی است ؛ اهل صفا ۳؛ صفا(ء) دو. ۲؛ متضاد: بی‌صفا۱.
ق۶. سراسر جمله عالم پر ز پیر است / ولی پیری چو خضر باصفا کو (سنایی۱، ۵۷۲) ║ ق۷. مطربا این پرده زن، کان یار ما مست آمده‌ست / وآن حیات باصفای باوفا مست آمده‌ست (مولوی۱، ۱/۲۲۹) ║ ق۸. شیخ مدکویه قزوینی ... پیری باصفا بود و پدرم را با او مصاحبت بودی (حمدالله مستوفی۲، ۶۷۳) ║ ق۹. پس به چار ارکان دین آن چار یار باصفا / هریکی در منزلت موسی و عیسائی دگر (آذری: دولتشاه، ۴۰۲) ║ دل‌های باصفا آئینه وحدت‌نمایست و در جهان چنین دل‌ها باید که باشد تا حجت خدای باطل نشود (عبدالله قطب، ۵۳۸) ║ ق۱۰. بساطِ این شکایت نه در این عهد است، بلکه در زمان رئیس‌القوم و سیدالطایفه، جنید، قدّس‌الله‌تعالی‌سرّه، که وقت ظهور مشایخ و اجتماع صوفیان باصفا بود، مبسوط بوده‌است (حافظ حسین، ۱/۳۰۲) ║ ق۱۱. [درویش‌جاوید] اکثر اوقات با صوفیان باصفا و عارفان معنی‌آرا صحبت‌های مستوفیٰ داشته تا طبیعت را از صیقل صحبت آن طایفه به عشق آشنا گردانیده‌است (فخرالزمانی، ۹۱۹) ║ ق۱۲. گفت: اول به یاریِ چهار یار باصفا و ده یار بهشتی ... من می‌روم سرِ شاه عباس را با نوچه‌های او می‌آورم (حسین کرد، ۱۲) ║ ق۱۳. نهایت، سیّد بااخلاق و باصفا به نظرم آمد و در آن صفحات، مردم را به او اخلاص زیادی بود، به نحوی که شاهزادگان، رعایت و حمایت او بسیار می‌کردند (تنکابنی، ۲۱۸) ║ ق۱۴. روی به ما نموده، فرمود: ای برادران باصفا و ای دوستان باوفا، دور شوید از ظلم و جفا و اقتدا کنید به رفتار حضرت مصطفی(ص) که سزاوار پیروی است و بگذارید دنیا را در پشت سر (حسن فسایی، ۲/۱۱۹۴) ║ ۱۳۲۳ش. هیچ باورکردنی نبود که این مردم وحشی‌صفت خون‌خوار که آثار سبعیت از سروصورتشان می‌بارید همان دهاتی‌های صاف‌وصادق و باوفا و باصفا و خوش‌برخورد یک ساعت پیش باشند (جمالزاده۳، ۳۴۳) ║ ۱۳۴۷ش. از شیراز حرف می‌زدیم. می‌گفتیم شهری از آن بهتر در دنیا پیدا نمی‌شود ... شیراز ما خوب است. شیراز مردمان باصفا دارد (گلستان۴، ۱۳۲) ║ ۱۳۶۸ش. بچه‌های دارالتأدیب ... خوب و باصفا هستند (درویشیان۱، ۴/۱۸۳۵) ║ ۱۳۸۲ش. مردی بود باصفا و ستودنی، و از همان ابتدای تأسیس امیرکبیر به من لطف داشت (جعفری، ۱/۳۳۴) ║ ۱۳۸۷ش. داد می‌زند سرِ پسرکِ سیاه‌پوست: هی جانی! شات‌آپ کن آن جازِ بی‌صاحب‌مرده را! پسرک اَه‌واوهی می‌کند و ضبط را خاموش می‌کند.... نوار کاست را برمی‌گردانَد و صدا را کم می‌کند. ضبط آرام‌آرام می‌خوانَد:... محزون و دل‌گیر می‌خوانَد. میان‌دار رو می‌کند به من و همان‌طور که آخرین سوسیس را از روی تابه بر‌می‌دارد می‌گوید: خب! صفا آوردی باصفا! اهلِ این برها نیستی. از کدام شهر می‌آیی؟ (امیرخانی، ۴۴)
۲. (درمورد چیزهایی که نور را از خود عبور می‌دهند مانند آب، هوا، شیشه) دارای کیفیتی که باعث می‌شود بتوان به راحتی از میان آن‌ها پشت آن‌ها را دید؛ شفاف ؛ به صفا ۳؛ صفا(ء) دو. ۴؛ متضاد: بی‌صفا۲.
ق۶. روزی که فتد خس کدورت / در دیده هوای باصفا را ... (انوری، ۱/۵) ║ ق۷. خوریم امروز آب باصفا را / که فردا خاک خواهد خورد ما را (امیر خسرو۱، ۱۳۷) ║ ق۸. روی‌نماست چشم من خاک درِ تو اندرو/ آب چو باصفا بُوَد خاک ببینمش به ته (امیر خسرو۴، ۷۷۹) ║ ق۹. بادش چو عیسی جان‌فزا، آبش چو کوثر باصفا / باغی چنان در پیش ما صد ره به از باغ جنان (بدر شیروانی، ۲۲۹) ║ ق۱۰. آب‌های باصفایش چشمهٔ حیوان را به خاک سیاه نشانیده و مستنشق هوای جان‌فزایش نفس جان‌بخش مسیحا را باد هوا پنداشته (واصفی، ۱/۲۹۴) ║ ق۱۴. تریاک وشنوه به همه‌جا ترجیح دارد. هوایش ییلاق. آبش از رودخانۀ بیرقان که از تمام آب‌های عالم باصفاتر و گواراتر است (ارباب، ۲۷) ║ صبح سعیدالاطبا اینجا آمد. کاری نبود. الحمدالله هوا خیلی خوب و باصفا بود (فروغی۱، ۳۱۸)
۳. (درمورد سطح، آینه،و مانند آن) که دارای ظاهر یکنواخت و بدون تیرگی یا لک یا کدری است؛ براق ؛ صفا(ء)دو. ۶.
ق۷. آن دگر گفت آسمان باصفا / کی کشد در خود زمینِ تیره را (مولوی۲، ۱/۱۵۳) ║ ق۸. من دلی دارم چو آئینه منیر و باصفا/ آفتاب مهر رویش تافته بر آینه (شاه نعمت‌الله، ۶۶۰) ║ ق۱۱. جمال شاهد مقصود را نقابی نیست / همین تو سعی کن آیینه باصفا می‌ساز (صائب، ۵/۲۳۱۴) ║ ق۱۳. با آن‌که دیر زمانی است ساخته شده و نیز مدتی است که خراب است، رنگ لاجوردی باصفائی از آجرهای آن نمودار است (اعتمادالسلطنه۵، ۱/۶۰۳) ║ ق۱۴. بقعه و ضریح مقدس را کاشی زرافشان کرده‌اند که قیمت آن از خشت مذهّب خیلی زیادتر است ... کاشی آن درگاه نوعی صفا دارد که ده برابر چینی فغفوری بهتر و باصفاتر است (ارباب، ۵۹)
۴. (درمورد جایی) که از ویژگی‌های مطلوبی مانند سرسبزی، نمای زیبا، پاکیزگی و محیطی صمیمی یا معنوی برخوردار باشد به‌گونه‌ای که شخص از دیدن آن یا حضور در آنجا احساس لذت و خوشی یا راحتی کند ؛ به صفا ۵؛ متضاد: بی‌صفا۴.
ق۸. آبی‌ست نیک صافی و خاکی‌ست باصفا / زین آب و خاک کس به کدامین سفر شود؟ (اوحدی، ۱۶) ║ ق۹. قاعدۀ حضرت رسول چنان بود که در آمدن هر وفدی جامه‌های فاخر پوشیدی و اصحاب را فرمودی که خود را به لباس‌های پاکیزه و جامه‌های گرانبها متلبس و مزین ساختند و به فرمودۀ آن حضرت وفود را به منازل نیکو و مواضع باصفا فرود می‌آوردند (میرخواند، ۲/۵۱۵) ║ ق۱۰. جایِ مروّح و باصفاست، مردم از روی صدق‌وصفا تردّد می‌نمایند، یقین که بهره‌مند می‌گردند (حافظ حسین، ۱/۴۵۰) ║ گوشهٔ میخانه جای باصفایی بوده‌است / بی‌تکلّف گوشهٔ میخانه جایی بوده‌است (فیضی یزدی: سام میرزا، ۲۹۱) ║ ق۱۱. ز لطف و طراوت چمن باصفاست / هوایش بوَد آب و آبش هواست (اشرف مازندرانی، ۱۳۵) ║ ق۱۲. ابر می‌گردد سفید از ریزش باران طبیب / خانهٔ دل باصفا از چشم گریان می‌شود (طبیب اصفهانی، ۱۱۷) ║ ق۱۳. شرحی در بیان آداب حمام‌های ایرانی است که باصفا باشد و رفع بعضی کثافات به‌قاعدهٔ شرع انور (شفیع قزوینی، ۲۳) ║ ق۱۴. میرزا حاجی آقا نوکر سردار اسعد مرا شناخت و فوری به بالاخانۀ بسیار باصفائی برد (سیّاح۱، ۶۲۰) ║ ۱۳۰۱ش. وضعِ طبیعی این منزل در راه طهران و قم نسبت‌به سایر چاپارخانه‌ها خیلی جالب است، زیرا در کنار تپۀ باصفائی واقع شده و در سمت جنوب شرقی آن دریاچۀ معروف حوض‌سلطان واقع می‌باشد (مشفق۱، ۱۳۱) ║ ۱۳۳۴ش. در زمستان در اطاق پذیرایی بزرگ خود و در تابستان در باغچۀ باصفای خانۀ خود دو لاله روشن می‌کردند و بر دو میز کوچکی که روبروی ما بود، می‌گذاشتند و دم‌به‌دم چای بسیار معطر در فنجان‌های بسیار پاکیزه برای ما می‌آوردند (نفیسی۱، ۴۷) ║ ۱۳۶۱ش. تو دختر کوهستانی و می‌دانی که هوای تمیز یعنی چه. ولی ما که در این شهر کثیف زندگی می‌کنیم، تجریش برایمان جای باصفایی است (مدرّس صادقی۲، ۴۹) ║ ۱۳۸۰ش. به حیاط که سهم بیشتر خود را به باغچهٔ باصفای پدر داده بود، نگاه کرد. زیبایی باغچه از این بالا صدچندان به نظر می‌رسید (کریم‌زاده، ۷)
۵. (درمورد کسی) که در ترکیب چهره، تناسب اندام یا نمود بیرونی، هماهنگی، دل‌پذیری و هنجار دارد و دارای ویژگی‌هایی ظاهری است که دیدن او احساس خوشایند و تحسین‌برانگیز در بیننده برمی‌انگیزد؛ زیبا ؛ به صفا ۴؛ متضاد: بی‌صفا۳.
ق۸. سلطان ارسلان ... صورتی باصفا و سیرتی زیبا و شکلی رعنا و سخاوتی چون دریا داشت (حسینی یزدی، ۱۳۱) ║ ق۹. موی سرش به رنگ مرجان بود و پیشانی باصفا و رخساری نورانی و دندان‌های سفید براق داشت (میرخواند، ۲/۱۰۴) ║ ق۱۱. ز جوهر آینه در فکر بال‌پردازی است / زبس که روی تو را زلف باصفا کرده‌است (صائب، ۲/۸۶۱) ║ ق۱۲. ز باریکی نمی‌آید به‌چشم اهل‌نظّاره / گمانی زآن میان باصفا پیدا شد و گم شد (لامع، ۲۶۱) ║ ق۱۳. بیا آئینه از نورت بنه پیش / ببین در وی جمال باصفا را (رضاعلی‌شاه: نورعلی‌شاه، ۱۰۳)
۶. دارای ویژگی آمیخته نبودن با آلودگی و چیزهای دیگر؛ خالص بودن ؛ صفا(ء)دو. ۱.
ق۸. چرخ بشد، ساقیا، دوش میِ باصفا/ دُرد به خسرو رسان زآن‌همه دوشینه‌ها (امیر خسرو۴، ۴۸)
۷. (درمورد چیزی یا عملی) که خوشایند و مطبوع و نشاط‌آور باشد ؛ متضاد: بی‌صفا۵.
ق۹. همچو خورشید هست روزافزون / روزش از روز باصفاتر باد (بدر شیروانی، ۱۶۹) ║ ق۱۳. شکار شیر من بسیار کردم و بد دیدم. میمون نیست چراکه شیر پادشاه جانوران است و حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام را اسدالله می‌گویند. این است که شکار او میمون نیست. شکارچیش البته خیر نخواهد دید، لیکن بسیار باصفاست (تیمور میرزا، ۲۱۰)
۸. (درمورد پدیده‌ای طبیعی) که در ادراک حسی حالتی از لطافت، طراوت، تازگی و آرامش ایجاد می‌کند و در فرد مواجه‌شونده تجربه یا احساسی دل‌پسند برمی‌انگیزد ؛ به صفا۷.
ق۱۱. به چهره خنده به گل‌های باصفا زده‌ای / به نغمه طعنه به مرغان خوش‌نوا زده‌ای (سلیم تهرانی، ۳۹۳) ║ ق۱۳. قصد منزل شیرگاه کردیم. راه پر جوی و جدول و چشمه و رود و نشیب و فراز و جنگل و بیشه بود. درخت‌های شمشاد و نارون بسیار بلند و سبزه‌های باصفا دیدیم (اعتمادالسلطنه۵، ۲/۱۰۱۶) ║ در یمین و یسار راه درخت‌های شکوفۀ آلوچه جنگلی و شفتالو و سیب خیلی باصفا بود (فرهاد میرزا، ۳۲۴) ║ ق۱۴. دیشب و امشب مهتاب خیلی باصفائی بود. امّا حیف که فصل مقتضی کیف بردن از مهتاب نمی‌شود (فروغی۱، ۷۱) ║ در سِرکان عالم خوشی از درویش‌ها دیدم که در صحرای سبز و خرّم مثل بهشت با جوی‌های روان و درخت‌های باصفا چهل‌پنجاه نفر درویش در کنار نهرها نشسته هر کدام حالی داشتند (فروغی۱، ۲۳۸) ║ ۱۳۴۳ش. خبر کنید عده‌ای ز دوستان و اقربا / که بی جمال دوستان بهار نیست باصفا (روحانی، ۲۳۳)