وضعیت: «در حال ویراستاری»
مکاتب mokâtab [فعل همایند: ساختن، شدن، کردن، گردانیدن]
یک. (صفت) برده‌ای که با مالک خود قرارداد بسته‌است که در ازای پرداخت بهای خود تا موعد مقرر، آزاد شود (برده معمولاً برای کسب این مبلغ، با اجازۀ مالک، بیشتر از احتیاج و تقاضای او کار می‌کند)
به نظر آقای فتاح (متخصص فقه و حقوق قدیم) نیازی به برچسب تخصصی ندارد.
ق۴. سلمان الفارسی ... برده افتاده بود به دست جهودان و جهودی او را مکاتب کرده بود تن او بفروخته (بلعمی۲، ۳/۳۱۳) ║ ق۵. آن کس‌ها که از شما خواهند که ایشان را مکاتب گردانید «من ما ملکت ایمانکم»: ازین بردگان شما، از غلامان و کنیزکان «فکاتبوهم»: مکاتب گردانیدشان؛ «ان علمتم فیهم خیرا»: اگر دانید که ایشان مالی که از شما بپدیرند، بازتوانند داد از وجه حلال (تفسیر عشر، ۳۶۷) ║ ق۶. اگر سیّد فاسق بود یا زن یا مکاتب، او را باشد که اقامت حد کند بر مملوک (ابوالفتوح، ۱۴/۷۶) ║ مکاتب بر دو ضرب است: ضربی مشروطٌ‌علیه است و ضربی مطلق است (نهایه، ۲/۷۰۲) ║ ق۷. گرچه بر من رقم تحریر است / چون مکاتب ز تو خود را بخرم (کمال‌الدین اصفهانی، ۲۵۲) ║ صنف پنجم مکاتبان: و سهم مکاتب به خواجۀ وی باید داد و اگر به مکاتب دهی روا باشد. و خواجه را زکات به مکاتب خود نشاید داد، چه هنوز بندۀ وی است (مؤیّد خوارزمی، ۱/۴۸۶) ║ ق۹. زمره‌ای گویند که ثابت جویریه را به حضرت بخشید و بعضی گویند که ثابت او را مکاتب گردانید (میرخواند، ۲/۳۲۷) ║ ق۱۳. در استخلاص بنده‌ای که مکاتب شده باشد و از دادن تمام وجه مکاتبه یا بعض آن عاجز باشد، آن وجه را از مال زکات می‌توان داد (محمدابراهیم کلباسی، ۲۶۴) ║ ق۱۴. جایز است خریدن بنده به شرط آنکه او را آزاد کند، یا مدبَّر کند، یا مکاتب سازد. و اگر شرط کند که زیانی در آن معامله نباشد، یا شرط کند که آن بنده را آزاد نکند، یا آن کنیز را وطی نکند؛ بعضی گفته‌اند: صحیح است بیع (ابوالقاسم یزدی، ۱/۱۶۹) ║ ۱۳۵۳ش. مستحقین زکوة هشت صنف‌اند ... : مکاتب، عبدی که با او عقد کتابت بسته شده باشد (مردوخ، ۱/۷۸) ║ ۱۳۹۳ش. چگونه فطریه بر عبد مکاتب واجب است، اما شهادتش پذیرفته نیست؟ (موسوی - خرمی: مطالعات قرآن و حدیث سفینه، ش۴۴/۲۲) ║ ۱۳۹۸ش. برده‌هایی که با عقد قرارداد آزاد می‌شدند به‌عنوان بردۀ مکاتب شناخته می‌شدند (ساسان طهماسبی: مطالعات تاریخ اسلام، ش۴۰/۱۴۰)
دو. (اسم) کتابت.
ق۵. رسول گفت خود را از وی بازخر ... [گفت] من تو را بازنفروشم مگر به چهارصد خرمابن ... رسول گفت «سلیم است، برو وی را بگو که آن خرماستان کجا خواهی و بر وی قباله محکم بکن بر مکاتب خویش و نزد من آی» (سورآبادی۱، ۱/۵۹۲)
مکاتبِ مشروط
بردۀ مکاتبی که در قرارداد با مالک خود شرط کرده‌است که اگر تا موعد مقرر، بهای خود را پرداخت نکند، برده خواهد ماند.
ق۱۴. این جایز و معهود نمی‌باشد و منتقض نمی‌شود این کلام به مکاتب مشروط، چه او بیرون نرفته‌است از رقیت و اگرچه چنگ به حریت زده باشد (ابوالقاسم یزدی، ۳/۹۶۸) ║ مصنف ره فرموده است که: و بحث در مدبَّر و مکاتب مشروط و ام ولد مثل سخن در بندۀ خالص است (ابوالقاسم یزدی، ۳/۱۲۸۱) ║ ۱۳۹۳ش. محقق خوانساری عدم وجوب فطره بر مکاتب مشروط را مذهب عالمان امامیه می‌داند (موسوی - خرمی: مطالعات قرآن و حدیث سفینه، ش۴۴/۲۲)
مکاتبِ مطلق
بردۀ مکاتبی که در قرارداد با مالک خود شرط کرده‌است که به اندازۀ مبلغی که از بهای خود به مالک پرداخت می‌کند، آزاد محسوب می‌شود؛ عبدِ مبعّض.
ق۱۴. این بود قول مشهور در باب مکاتب مطلق و دلالت می‌کند بر تقسیم مال در صورت بودنش میانۀ مولا و ورثه، به نسبت بندگی و آزادی مکاتب (ابوالقاسم یزدی، ۳/۱۰۱۹) ║ ۱۳۸۲ش. بردۀ مکاتب اگر مشروط نباشد (مکاتب مطلق)، به همان نسبت که آزاد شده ارث می‌برد (محمدحسن شفیعی شاهرودی: فقه اهل بیت، ش۳۵/۸۴) ║ ۱۳۹۳ش. اکثر شارحان مکاتب مطلق را مشمول حدیث دانسته‌اند (موسوی - خرمی: مطالعات قرآن و حدیث سفینه، ش۴۴/۲۲)
ترکیبات دیگر: مال‌الکتابة