دهن

وضعیت: «تأییدشده»
دهن ‎dohn‎ [جمع: ادهان؛ <عربی>]
(اسم) ۱. مادّۀ چرب مایع یا مادّۀ چربی که براثر حرارت مایع می‌شود و آن را از چربی حیوانی یا گیاهی تهیه می‌کنند؛ روغن.
ق۴. به دهن عقرب آن دردش همی‌مال/ به آب گرم تا بِه گرددش حال (میسری، ۱۴۰) ║ ق۵. دهن شِبِت: روغن شِبِت گرم است، تحلیل کند و رنجگی بنشانَد (موفّق هروی، ۱۴۸) ║ ق۶. از دود چراغ دخمۀ دماغ ملطّخ کرده، چراغ از قلّت دهن در رعشه رفته، در فواق مانده، به سکرات نزدیک رسیده، گفتی مرغابی پر و بال بریده‌است (خاقانی۲، ۱۱۷) ║ ق۷. دهن: انواع روغن‌ها بسیار است و خاصیت ایشان مختلف است و ذکر قوّت او در قسْم اول کتاب گفته‌اند (ابوبکر کاسانی، ۲‏/۸۵۹‏) ║ ق۸. باقی ادهان بسیارند که ذکر هریک تطویلی دارد، مثل روغن زعفران و روغن گُل مرکّب و دهن‌الاترج و روغن مستطرف و دهن معتق و روغن حبوب و دهن خلوق و روغن نیلوفر و روغن سوسن (ابوالقاسم کاشانی، ۳۱۸) ║ ق۱۰. چو باشد ناخنه در اسب بردار/ به دهن گاو چربش ساز و بگذار (فرس‌نامۀ منظوم، ۱۴۳) ║ ق۱۲. بزر کتان: به فارسی بزرک نامند و به هندی السی و تیسی و از مطلق بزر و دهن بزر مراد آن است (عقیلی خراسانی، ۲۱۷) ║ ق۱۳. خوراک و استعمال آن‌ها تمام، دهن زیت می‌باشد. قلیلی نیز روغن گوسفند به‌ مصرف می‌رسانند (رضاقلی میرزا، ۲۴۸) ║ ق۱۴. بلسان الآن در اصطلاح اطبا عبارت از جمع دهن شجری و نباتی است که غلظت و تندی و تیزی و تلخی و قطرانیت و دهن طایر ... و ترشی نباتی ... داشته‌ باشد (طالبوف۲، ۶۷) ║ ۱۳۳۴ش. دیگ شد از خاک و دهن و رُب خلاب/ چه خلابی؟ بدتر از صد منجلاب (دهخدا۴، ۵۵)
۲. (کیمیا) جیوه.
ق۸. زمره‌ای روح مطلقش گفتند/ فرقه‌ای دهن و زیبقش گفتند (اوحدی، ۵۱۲) ║ ق۱۱. دهن به اصطلاح اکسیریان زیبق است و به عرف اطبا چربی است که از اشیاء به‌طریق مخصوصه حاصل شود (حکیم مؤمن، ۱۲۰)