ستیزیدن

وضعیت: «در حال تأیید»
ستیزیدن ‎setizidan‎ [گونۀ دیگر: استهیدن، استیزیدن، استیهیدن، ستهیدن، ستیهیدن؛ امر: ستیز، بستیز]
(فعل لازم) ۱. (معمولاً با حرف اضافۀ با) اندیشه، فرمان، یا خواسته‌ای را نپذیرفتن و آن را نادرست و نامطلوب انگاشتن؛ مخالفت کردن ؛ بازستیهیدن.
ق۴. طلی کن زعفران و سرکۀ تیز/ به پیشانیش برمی‌مال و مستیز (میسری، ۵۷) ║ ق۵. چرا با بخت خود چندین ستیزم/ چرا از کار خود چندین گریزم (فخر گرگانی، ۴۱۱) ║ ق۶. چو شعرهای من امروز زهد و توحید است/ چه باک دارم با حق کسی بنستیزد (قوامی، ۱۵۵) ║ ق۷. ایا خورشید رُخشنده، متاب از امر او سر را/ که تاریک ابد گردی اگر با او تو بستیزی (مولوی۱، ۵‏/۲۶۷‏) ║ ق۸. ز نیک‌نامی و مردی فتاده‌باشد دور/ بر این‌ که ابن‌یمین گفت چون‌که بستیزد (ابن یمین، ۳۹۵) ║ ق۹. به حیله جانب خلوت‌سراش چون ببرم/ مثال خر فکند سر به پیش و بستیزد (صوفی هروی، ۲۱) ║ ق۱۱. با قضا هر کو ستیزد کار او مشکل شود/ ما قضا را تن دهیم و کار را آسان کنیم (فیض کاشانی، ۲۶۹) ║ ق۱۳. ستیزم گر به جانان رای آن کو/ گریزم گر ز دوران پای آن کو (وصال شیرازی: وحشی، ۵۵۳) ║ ق۱۴. علم با عقل‌های کامل و بالغ نیز متصل می‌ستیزد تا غالب می‌شود (طالبوف۲، ۲۱۸) ║ ۱۳۰۱ش. تا تو ای‌ مست با من ستیزی/ با فسانه کنی دوستاری (نیما یوشیج: آرین‌پور۲، ۵۸۹) ║ ۱۳۴۳ش. اگر با دیو نفس خود ستیزی/ ز خواهش‌های نفسانی گریزی، - نبینی روی عفریت مذلت/ نیفتی هیچ‌ گه در چاه ذلت (روحانی، ۱۳۲) ║ ۱۳۶۸ش. آن دگری با هرچه سر و سرور و قائده و رأس و بزرگ‌تر باشد بستیزد و دگری که مخالف او آورده، زنبور و مورچه و موریانه تا توت و گلابی را که دارای شاه و ملکه می‌باشند، دلیل لزوم شاه و رأس و قائد بداند (شهری۲، ۴‏/۱۳۱‏)
۲. (گاهی با حرف اضافۀ بر یا در) پافشاری و اصرار کردن بر کاری و آن را رها نکردن و مقاومت کردن در برابر تغییر ؛ برستیزیدن‏۲.
ق۴. که نادان ز دانش گریزد همی/ به نادانی اندر ستیزد همی (فردوسی، ۷‏/۲۰۰‏) ║ ق۶. هم جور کشم بتا و هم بستیزم/ با مهر تو مهر دگری نامیزم (عین القضات۲، ۱‏/۹۷‏) ║ ق۷. هم‌چو آیینه شوی خامش و گویا تو اگر/ همه دل گردی و بر گفت زبان نستیزی (مولوی۱، ۶‏/۱۴۸‏) ║ ق۸. اگرچه بعضی‌از آنهااند که برای فایدۀ خویش، در خون‌ریزی دیگری بستیزند. باز طایفه‌ای‌اند که به‌جهت منفعت دیگری خون جان خویش بریزند (ثغری، ۲۲۸) ║ ق۹. در ریزش خون او ستیزد/ زآن باغ گل شکفته ریزد (مکتبی، ۴۷)
۳. (معمولاً با حرف اضافۀ با، گاهی با حرف اضافۀ به یا بر) استفاده کردن از زور یا جنگ‌افزار برای غلبه بر دیگری؛ جنگیدن ؛ برستیزیدن ‏۱؛ درستیزیدن‏۳.
ق۵. با تو کسی نکوشد و نستیزد از ملوک/ جز آن‌کسی‌که باشد عمرش به‌سرشده (مسعود سعد، ۲‏/۶۷۹‏) ║ ق۶. مشو غره بدان خرگوش زرفام/ که بر خنجر نگارد مرد رسام - که چون شیران بدان خنجر ستیزند/ بدو خون بسی خرگوش ریزند (نظامی۳، ۳۳۶) ║ ق۷. به لطف اگر بخرامد هزار دل ببرد/ به قهر اگر بستیزد هزار تن بکشد (سعدی۳، ۴۶۳) ║ ق۸. تیغ را پادشاهان قایم‌مقام ذات خود می‌دارند. یعنی پادشاه اگر در هنگام بخشش درّهای شاهوار می‌بارد، تیغ در همه حال گوهرهای آبدار دارد. پادشاه در وقت خشم جان‌های دلیران روزگار می‌ستاند، تیغ در هنگام رزم و پیکار سرهای گردنان ستمکار می‌افشاند. پادشاه اگر به‌ قوت بازوی تیغ با اعدا می‌ستیزد، تیغ به دست‌یاری پادشاه خون خصمان می‌ریزد (ثغری، ۲۹۸) ║ ق۹. گفتند مباد اگر ستیزد/ خونت نه به حجتی بریزد - گفتا چو بریخت عشق خونم/ کی تیغ کسان کند زبونم؟ (جامی۳، ۲‏/۳۲۴‏) ║ ق۱۰. گفت چو با شعله ستیزد مگس/ سوختن وی نبود جرم کس - هر که به معشوق کشد تیغ کین/ مرگ برون تازدش از آستین (عرفی، ۳‏/۲۳۹‏) ║ ق۱۱. خروشان نهر چون در حوض ریزد/ نهنگی دان که با دریا ستیزد (کلیم، ۱۷۸) ║ ق۱۲. جرم‌داران را به مؤاخذۀ تقصیرات گذشته نیازارند، تا این معنی موجب ازدیاد امید امیدواران و باعث مزید خجلت و انفعال شرمساران و سرمایۀ رفع بیم و هراس ارباب عصیان گردد، همگی به دل و جان قدم در شاهراه بندگی گذارند و جمهور به جان روی به آستان عبودیت آرند و از تشویش جرمی که به خود گمان می‌برند به گوشه‌های دفع‌الوقت بگریزند و چون روبهان به تنگنائی افتاده، از بیم جان با شیر ژیان نستیزند (نامی اصفهانی، ۷۳) ║ ق۱۳. در نزد رومیان بازی نوعی از اذا و جفا بود برای‌ این‌که بندگان و خانه‌زادان خود را با سلاح به میدان می‌انداختند تا با یک‌دیگر می‌ستیزیدند (میرزا حبیب۲، ۱۱۹) ║ ق۱۴. از جوانان پردل دهقان/ وز دلیران صنف کارگران ـ هرکه برضدّ ظلم بستیزد/ خونش از دست ظالمان ریزد (لاهوتی، ۲۶۷) ║ ۱۳۲۰ش. گر صلح کنی و گر ستیزی/ این نقش‌ونگار ریوورنگ است (اعتصامی، ۲۵۸) ║ ۱۳۶۰ش. فلک آورد فقر و جهل و مرض را/ که با ما بدین چند لشگر ستیزد (حالت۱، ۱۱۷) ║ ۱۳۸۷ش. دیگر نکته‌ای که درخور اشاره است در متن پنجه تنترا عبارتی منظوم آمده، بدین مضمون که هرکه خواهد که با پای فیل ستیزد، هلاک گردد (فاضل پاکزاد: نامۀ بهارستان، ش۱۳-۱۴‏/۱۶۵‏)
۴. (گاهی با حرف اضافۀ از یا به یا با یا بر) آزرده‌خاطر شدن از کسی یا چیزی و کج‌خلقی و پرخاشگری کردن با او یا بلند حرف زدن و پرخاشگرانه جواب دادن به او.
ق۵. تو نیز از دل برون کن بیم و پرهیز/ مکن تندی و چونین سخت مستیز (فخر گرگانی، ۲۱۷) ║ ق۶. جوامردی آن است کی تا به جان با حق در موافقت باشی و به دل با خلق مشفق باشی؛ نه به بلا از حق بگریزی و نه به جفا با خلق بستیزی (احمد طوسی، ۳۴۷) ║ أضلَلْتَ من عَشْرٍ ثمانیَا: گم کرده‌ای تو از ده هشت. این مثل آنجا باید گفت که کسی به طلب و تکلف کاری گرفته باشد و آن را به سر نتواند برد پس بیاید و تخفیف طلبد، آن تخفیف نیابد و کاری دیگر بفرمایند، بر سر آن بستیزد (وطواط۴، ۱۱۷) ║ ق۷. دو عاقل را نباشد کین و پیکار/ نه دانایی ستیزد با سبکسار (سعدی۲، ۱۲۹) ║ مردان مبارز کاری را قوّت دل باید داد و بر جنگ فرمودن اغرا باید کرد و چنان باید که ترتیب و اندازۀ کار هر یک بدارند تا بر نادانی جنگ نکنند و از نادانستن آن مستیزند و آزرده نگردند که خلل‌های بزرگ ظاهر گردد که تلافی آن دشوار باشد (فخر مدبّر، ۴۵۴) ║ ق۸. سمن‌بویان غبار غم چو بنشینند بنشانند/ پری‌رویان قرار دل چو بستیزند بستانند (حافظ، ۱‏/۳۹۴‏) ║ ق۹. گهی‌که یار دهد کام بخت نگذارد/ گهی‌که بخت شود رام یار بستیزد (جامی۱، ۱‏/۳۶۲‏) ║ ق۱۰. بعدازآن اندک‌اندکش می‌ریز/ تجربه می‌کن و بدو مستیز (سلطان علی، ۷۶) ║ ق۱۱. آتش به دلم زنی که مخروش/ خون در جگرم کنی که مستیز (شفائی، ۲۴۱) ║ ق۱۲. بریز آن آب و دیگر آب درریز/ مقشّر تا شود، از جوش مستیز (یوسف حسین۱، ۵۱) ║ ق۱۳. ور به عتاب خیزیش تا به خطا ستیزیش/ پنجهٔ تندوتیزیش افکندت به سر نگون (قاآنی، ۶۸۷) ║ ق۱۴. من با تو نمی‌ستیزم/ از دو دیده خون می‌ریزم - وقتی می‌خواهم گریزم/ می‌گوئی نرو عزیزم (لاهوتی، ۲۳۹) ║ ۱۳۳۵ش. با من چه نشینی که من از خود به هراسم/ با من چه ستیزی که من از خود به فغانم (نادرپور، ۲۲۲) ║ ۱۳۶۰ش. اگر فتد به لباسش هزار چین‌وچروک/ نمی‌ستیزد و حرف از اطو نمی‌آرد (حالت۱، ۹۳)
۵. (با حرف اضافۀ با) کوشیدن برای غلبه کردن بر چیزی یا کسی؛ کلنجار رفتن ؛ درستیزیدن‏۴.
ق۶. رطب‌چینی که با نخلم ستیزد/ ز من جز خار هیچش برنخیزد (نظامی۳، ۵۹۶) ║ ق۱۱. به دریا باد قهرش گر ستیزد/ غبار از کوچه‌های موج خیزد (سلیم تهرانی، ۵۴۳) ║ ق۱۲. همه گر تیشه با سنگی ستیزد/ قیامت بر دماغ کوه ریزد (بیدل، ۳‏/۵۴۹‏) ║ ۱۳۴۸ش. در این راه نافرجام بادلی پردرد و جانی پرخاش‌جو هم‌چنان‌که در خود می‌پیچد و با خود می‌ستیزد، به‌پیش می‌راند. نه دل جنگیدن دارد و نه امکان و توانایی دست شستن از پادشاهی (مسکوب، ۴۵) ║ ۱۳۶۸ش. می‌کوشید تا همچنان آنجا بماند، با دست‌های آویزان و نگاه خیره بر تخت، بی‌حس و بی‌اعتنا آنجا بایستد و احساس گناه کند و از سردی خود در خشم باشد و با خود بستیزد تا مبادا نگاهش را برگرداند و این فاجعه را ازیاد ببرد (نجفی۱، ۳‏/۱۲۹۳‏)
۶. (با حرف اضافۀ با) به زیان و بر ضد کسی یا چیزی عمل کردن به قصد شکست دادن یا نابود کردن آن؛ دشمنی کردن ؛ برستیزیدن ‏۳؛ درستیزیدن‏۱.
ق۶. از آن ستیزد بیگانه‌وار با من یار/ که می‌گریزد سیماب‌وار از من سیم (جمال‌الدین اصفهانی، ۲۳۵) ║ ق۷. نفس نبیه چگونه پسندد که به شین و عار و غمز و همز و افشای اسرار دولت و دشمن برخیزد و به اتفاق فتانان بی‌عقل فتنه انگیزد و به خوش‌آمد جمعی با دیگری کاود و ستیزد؟ (جوینی۱، ۸۵) ║ ق۸. ز وصل چون منی او می‌گریزد/ تو گوئی با سعادت می‌ستیزد (شاهین شیرازی: اشعار یهودیان، ۷۴) ║ ق۱۰. با مردم پرخرد ستیزد/ بی‌واسطه خون خلق ریزد (عمرانی: اشعار یهودیان، ۲۰۶) ║ ق۱۲. از نکونامان گریزی تا به کی؟/ با نکونامی ستیزی تا به کی؟ (نشاط، ۲۵۸) ║ ق۱۳. با من سپهر حیله‌گر زآن‌سان ستیزد الحذر/ گویی که اندر طشت زر مر خون یحیی ریخته (مستوره، ۱۲۵) ║ ۱۳۶۰ش. فرومایه را می‌کند بخت یاری/ که با خلق بی‌یارویاور ستیزد (حالت۱، ۱۱۷)
۷. (با حرف اضافۀ با یا با) کوشیدن برای زودتر دست‌یافتن به مطلوبی یا بهتر انجام‌دادن کاری نسبت به دیگران؛ رقابت کردن ؛ درستیزیدن‏۲.
ق۶. با گرد رکابش ار ستیزد/ پرویز به‌ قایمی بریزد (نظامی۴، ۵۷) ║ ق۷. نه این کوه ار ستیزد با کُه قاف/ چنان لعلی نیابد روشن و صاف (امیر خسرو۱، ۱۹۵) ║ ق۱۰. زبس‌که خال تو در دلبری به زلف ستیزد/ به‌هم‌برآمده زلفت به روی خال برآید (واصفی، ۱‏/۲۰۰‏) ║ ق۱۱. شکّر از زهر کجا صرفه تواند بردن؟/ عیش را گو که عبث با غم ما نستیزد (واعظ، ۱۷۰) ║ ق۱۳. بعد از‌ آن، لذّت این نیکویی‌ها را از دماغ او بیرون می‌آورند؛ یعنی به کشتن‌گاه برده دربارۀ تقدّم و پیش‌دستی به قتل او با هم می‌ستیزند. عاقبت سر او را کلوخ‌کوب می‌کنند و قاتل او افتخار و مباهات بسیار می‌کند (میرزا حبیب۲، ۲۱۲) ║ ۱۳۵۰ش. او قاپ‌بازی را یک وسیلۀ اعاشه می‌شناسد و برای به‌دست آوردن قوت لایموت خود در قلب جهنم جهل و جنایت می‌ستیزد، کفاره می‌دهد، مجازات می‌شود و به محبس می‌رود (جهان‌شاه، ۱۴) ║ ۱۳۶۰ش. سرِ نوجوانی که شوخ است و زیبا/ قمر دم‌به‌دم با منور ستیزد (حالت۱، ۱۱۷)