وضعیت: «تأییدشده»
ابتدا(ء) ebtedâ(ʼ) [گونۀ دیگر: ابتدی؛ هم‌آوا: ابتداع؛ املای دیگر: ابتدیٰ؛ جمع: ا بتداءات، ابتداآت، ابتداها؛ <عربی>]
یک. (اسم) ۱. مبدأ یا نقطۀ شروع چیزی، کاری، جایی یا زمانی.
ق۴. منوچهر ... ابتدای خطبه خدای را سپاس‌داری کرد (بلعمی۱، ۳۵۱) ║ ق۵. آنچ به ابتداء کتاب نام خود اثبات کردم مراد از این دو چیز بود: یکی نصیب خاص و دیگر نصیب عام (هجویری، ۱) ║ ق۶. قصۀ این زن و این ملطفه در ابتداء سورهًْ الممتحنهًْ بیان کرده شد (میبدی، ۱۰/۶۴۸) ║ ق۷. غسل روز آدینه، و وقت آن از ابتدای صبح است تا به زوال (مختصر نافع، ۱۸) ║ ق۸. روز نوروزت مبارک باد و هر روز از نوت / ابتدای دولتی کان را نباشد انتها (سلمان ساوجی۱، ۸) ║ ق۹. شیخ حسن ... احوال خود از ابتدا تا بدان روز مفصّل بازنمود (عبدالرزاق سمرقندی، ۱/۱۴۹) ║ ق۱۰. نهر ارس از مغرب به مشرق جاری باشد و ابتداء آن از جبال ارمینیه است (خواندمیر۱، ۴/۶۶۳) ║ ق۱۱. ابتدای انجیل ایشان این است که مسیح بن فلان بن فلان تا به ابراهیم علیه‌السّلام می‌رساند (عبدالستار لاهوری، ۷۴) ║ ق۱۲. ستیز ... آن گروه از ابتدای صبح تا انتهای ظهر امتداد یافت (محمد مروی، ۲/۵۸۱) ║ ق۱۳. در ابتدای قانون‌نامۀ عامۀ اصلی ما نوشته شده‌است که دولت ... در صدد قلع موادی باشد که ممانعت می‌نماید دولت را از اسباب پیشرفت و ترقی خود (سرابی، ۳۸۴) ║ ق۱۴. از ابتدای طفولیت تا انتهای کهولت گرد و غبار غم و اندوه روزگار پیرامون آنها نگشته (حاجی پیرزاده، ۱/۲۵۳) ║ ۱۳۰۵ش. عده‌ای از افراد قزاق نیز در آنجا منزل داشتند، کوچۀ باریکی که ابتدا و انتهای آن حدود یک ذرع تفاوت سطح داشت (مشفق۲، ۶۶) ║ ۱۳۲۰ش. به قول شما هرچیزی به یک جایی شروع شود و ابتدای عدد هم یک باشد (جمالزاده۲، ۴۳) ║ ۱۳۴۶ش. در ابتدای شب با چند دوست در راه‌های خلوت می‌دویدیم (گلستان۲، ۲۴) ║ ۱۳۸۶ش. برگی از ابتدای آن افتاده‌است (فاضل پاکزاد: نامۀ بهارستان، ش۱۳و۱۴/۱۵۶)
۲. شروع کردن کاری و اقدام کردن به آن.
ق۵. سرطان: ... همه کارها و ابتداها را بد است (شهمردان۲، ۳۴) ║ ق۶. مطوّقه ... گفت: ای دوست، ابتدا از بریدن بند اصحاب اولی‌تر (نصرالله منشی، ۱۶۱) ║ ق۷. طوالع شهرها و کارها و اوقات و ساعاتِ ابتداءات برگزیده و سعود و نحوس بازجسته (بابا افضل، ۲۴۸) ║ اکنون پادشاه‌زادگان را بر کلام و دعاوی ایشان اعتماد است و در وقت ابتدای کاری و مصلحتی تا با منجمان موافقت ایشان نیفتد، امضای هیچ کار نکنند (جوینی، ۱/۴۴) ║ ق۸. جوکیان ... گویند هرگاه دَم به‌جانبِ راست رَوَد، ابتدای کارها و دیدن ملوک و سلاطین ... نیک بُوَد (شمس‌الدین آملی، ۳/۳۶۱) ║ ق۹. روزی که اتفاق ابتدای این سواد افتاد چهارشنبه بود (اسفزاری، ۱/۲۳۹) ║ ق۱۳. دهاقین باید ... ساعتی سعد معیّن نمایند به‌جهتِ ابتدای کارها (نوری، ۱/۳۷۴)
۳. شروع کلام یا جملۀ جدید.
ق۴. «و ثامِنُهُم کَلبُهُم» به واو گفت و ... واو را معنی‌های بسیار است، ولیکن یکی معنی ابتدا بُوَد نزد اهل لغت (بلعمی۱، ۸۴۳) ║ ق۶. ایشان که به رفع خوانند، می‌گویند: این از آیت اول منقطع است بر سبیل استیناف و ابتدا (میبدی، ۲/۱۸۰) ║ ق۷. و از ابتداآت ناپسندیده بلفرج راست: ... «ای سرافراز عالم ای منصور» ... ممدوح را به نام خوانده‌است به صیغت ندا (شمس قیس، ۴۰۱) ║ ق۸. شش حرف است که در مبتدا درآیند، مبتدا را به نصب کنند ... و آن اِنِّ و اَنِّ است مر تاکید را؛ اِنِّ مر ابتدا را و اَنِّ مر بنا را (بخارایی، ۷) ║ ق۹. ثمَّ: ... برای ترتیب ... و برای ابتدا ... آید (دهار، ۱/۱۸۲) ║ ق۱۱. تا به آدم پشت بر پشتت به بزم سروری/ صدر را شایسته چون بسم‌اللَّه اندر ابتدا (کلیم، ۴۲)
۴. شروع بیماری؛ قس: تزیّد/تزاید؛ انتها(ء)؛ انحطاط.
ق۴. آب کی به چشم فرودآید، اگر به ابتدا بُوَد و علامات پدید آمده بُوَد و دیدار هنوز بازناداشته بُوَد، علاج پذیرد و آسان بُوَد (اخوینی، ۲۸۰) ║ ق۵. جالینوس گوید بسیار سپرزها و جگرهای غلیظ و ابتدای صرع‌ها را به داروهای ملطف علاج کرده‌ام (تقویم الصحه، ۵۴) ║ ق۶. بیماری‌ها را ابتدا است و آن را وقت ابتدا گویند ... و مرگ هم اندر وقت ابتدا و هم در وقت تزاید و هم در وقت انتها باشد، و هرگز در وقت انحطاط نه بحران افتد و نه مرگ. و هر بحران که در ابتداء بیماری افتد هلاک‌کننده باشد (جرجانی۲، ۱/۱۸۵) ║ ق۷. طبیب از حال او تفحص کردن گرفت و از ابتدای علت او پرسید (عوفی۱۱، ۲۳۰) ║ ق۸. خاصیت او آن است که چون در چشم کِشند، چشم را سود دارد ... و ورم را اگر ابتدا باشد، تسکین دهد و بنشاند (ابوالقاسم کاشانی، ۱۷۵) ║ ق۱۲. مرض مرکّب ... را است چهار زمانه ... زمانۀ نخستین ابتدا است (ارزانی، ۲/۲۹۴) ║ ق۱۳. بودن نبض مختلف در ابتدا از خواص دلائل حُمّای غبّ است، به‌خلافِ سایر حُمّیّات عفنه که در آن اختلاف به زمانۀ ابتدا و در تزیید {ظ: تزیّد} نیز می‌باشد (اعظم خان۱، ۷۹)
۵. اقدام به کاری، بدون آنکه سابقه‌ای داشته باشد یا در جواب یا واکنش به چیزی باشد؛ قس: مکافات.
ق۵. گفته‌اند عیب کردن کسی بر ابتدا روا نیست، اما در جواب و مکافات روا باشد (سورآبادی۱، ۴/۲۶۶۰) ║ ق۶. قتل قصاص در صورت چون قتل ابتدا است (ابومحمد نجار، ۲۹) ║ ق۷. اساءت با اعداء بر سبیل ابتدا، که از ضرورت متجاوز بُوَد، بر قصد حمل کنند (خواجه نصیر۲، ۵۵۱) ║ ق۸. بذل ... بر چند نوع است: اول آنک در مقابلۀ بذل دیگر افتد ... دوم آنک بر سبیل ابتدا و افتتاح بُوَد با توقع مکافات (عزالدین کاشانی، ۳۴۶) ║ ق۱۰. قدوری ذکر کرده که ابتدا به قتال نباید کرد تا ایشان ابتدا کنند و امام خواهرزاده بدان رفته که جایز است ابتدا به قتال ایشان (خنجی۲، ۳۸۹)
۶. مبتدا.
ق۵. چرا نگفت «و طعامه متاعٌ لکم » به رفع، بعدماکه خبر طعام است و خبر ابتدا به رفع بود؟ (سورآبادی۱، ۱/۶۱۳) ║ ق۶. «لَقَد عَلِمُوا لَمَن اشْتَریهُ» ... مَنْ در جای ابتداست (ابوالفتوح، ۲/۸۸) ║ «الملائکةً» ابتدا باشد و «یضربون» خبر ابتدا (میبدی، ۴/۶۶)
۷. مبتدا بودن در جملۀ اسمیّۀ عربی.
ق۶. خلافی نیست ازمیان قرّاء سبع و عشر در آنکه «الحمدُ» به ضمّ دال خوانند، مرفوع به ابتدا، و خبرش مقدّر (ابوالفتوح، ۱/۶۳) ║ ق۸. محل «کم» در هر دو معنی گاه رفع باشد به ابتدا و گاه نصب باشد به مفعولیت و گاه جَر (بخارایی، ۳۶) ║ ق۹. «ما فرَّطتُم فی یوسُفَ» ... می‌شاید که «ما» مصدری باشد به معنی «تفریطکم» مرفوع به ابتداء (معین‌الدین فراهی، ۶۶۱)
۸. رکن اول از مصراع دوم هر بیت.
ق۶. اولِ مصراعِ اول را صدر خوانند و آخرش را عروض و اولِ مصراعِ دوم را ابتدا خوانند و آخرش را ضرب (وطواط۲، ۲۱) ║ ق۷. عروضیان... جزوِ اولِ مصراعِ دوم را ابتدا خوانند و جزو آخرین آن را ضرب گویند (شمس قیس، ۲۸) ║ ق۸. رکن اول را از مصراع دوم ابتدا خوانند (شمس‌الدین آملی، ۱/۱۳۱) ║ ق۹. عروضیان جزو اول را از مصراع اول صدر می‌گویند و ... جزوِ اولِ مصراعِ دوم را ابتدا (محمود حسینی، ۷۹) ║ ق۱۰. «نافه گر مشک دهد غنچه چرا مشکین‌بوست؟/ شمع اگر شعله دهد لاله چه افروخته‌روست؟» ... بحر: رمل مثمن مخبون مقصور، صدر و ابتدا هردو سالم (اهلی، ۷۸۵) ║ ق۱۲. رکن اول مصراع دوم را ابتدا گویند (شیرعلی لودی، ۷۹) ║ ق۱۴. رکن اول مصراع دویم را ابتدا خوانند (آقا سردار، ۱۵) ║ ۱۳۳۹ش. رکن اول یا کلمۀ اول از مصراع دوم را ابتدا ... می‌گویند (همایی، ۹۵) ║ ۱۳۸۶ش. در شعر کلاسیک، واژه‌ای که در صدر و ابتدا و عروض و عَجُز بیت قرار می‌گیرد از ارزش صوتی خاصی برخوردار است (صهبا ـ عمران‌پور: پژوهش‌های ادبی، ش۱۵/۱۰۵)
۹. شروع دوباره به تلاوت آیات قرآن پس از مکثی کوتاه در هنگام خواندن؛ قس: وقف.
ق۸. طریان احوال مختلفه و ابنیه به‌واسطۀ چهار چیز تواند بود: اول ازبرای آنکه خواهند آنچه در ضمیر باشد بدان تعبیر کنند و بنابراین احوال بسیار طاری شود، همچو ماضی و مستقبل ... و التقای ساکنین و ابتدا و وقف (شمس‌الدین آملی، ۱/۴۴) ║ ق۹. بر مذهب آنانکه بر «تشرکون» وقف می‌کنند، «من دونه» ابتدا باشد (ابوالمحاسن جرجانی، ۴/۲۵۳) ║ ۱۳۸۱ش. هرجا که وقف جایز باشد، ابتدا از مابعد هم جایز است (ابوالفضل علامی: پژوهشی در علم تجوید، ۲۴۰) ║ ۱۳۸۳ش. وقف اضطراری وقفی است که قاری ازرویِ ناچاری ... انجام دهد ... اما ... وقتی قاری بخواهد تلاوت را ادامه دهد، باید از جایی آغاز کند که ابتدا از آن درست باشد (عبدالشکور فلاح: زینةُ القرآن، ۱۱۷)
دو. (قید) قبل از هر چیز یا هر کار دیگر.
ق۴. خدای... یکی گردون آفرید از نور عرش و جای آفتاب ابتدا آنجا ساخت (بلعمی۱، ۵۲) ║ ق۵. ابتدا بباید دانست که امیر ماضی ... شکوفۀ نهالی بود که مُلک از آن نهال پیدا شد (بیهقی۱، ۱۱۱) ║ ق۶. می‌فرماییم تا در حوادث شرعی که سانح گردد و وقایع حکمی که ظاهر شود، ابتدا اقتدا به فحوای آیات کتاب منزل کند (بهاءالدین بغدادی، ۶۵) ║ ق۷. سلطان... ابتدا متوجه بخارا شد (جوینی، ۱/۹۱) ║ ق۸. بر کوه و هامون به جرگه می‌رفتند، تا ابتدا به شهری رسیدند (رشیدالدین فضل‌الله۱، ۱۳/۶۳۹) ║ ق۹. سبب تغیّر مزاج سلطان بر امیر چوپان ابتدا از آن بود که بغداد خاتون، دختر امیر چوپان، به‌غایت جمیله بود (عبدالرزاق سمرقندی، ۱/۵۹) ║ ق۱۰. خواجه رشیدالدین فضل‌الله ابتدا در سلک اطبا منتظم بود (حافظ حسین، ۱/۵۱۱) ║ ق۱۱. بیگانگان و مسافران ... همیشه در صدر مجلس و بالادست می‌نشینند ... یکی از خادمان ... ابتدا چای می‌دهد (محمد زمان، ۵۸) ║ ق۱۲. میرزا ... در ایام نادرشاه ابتدا به وکالت مالیات کرمانشاهان مقرر ... [بود] (گلستانه، ۱۳۳) ║ ق۱۳. ابتدا هر قدر اذن خواستم که به طرف اسلامبول یا فرنگستان بروم، به‌هیچ‌وجه جواب ندادند (عباس میرزا، ۱۴۲) ║ ق۱۴. در نزدیکی کاروان‌سرای گمرک انزلی دو اطاق است ... روندگان ابتدا باید به این اطاق‌ها بروند پول بدهند و بلیت بگیرند (فراهانی، ۵۶) ║ ۱۳۰۱ش. ناگهان صدایی ... رشتۀ افکارش را برید، فرخ ابتدا توجهی بدان نکرد، ولی چون تکرار شد، با دقت بیشتری گوش فراداد (مشفق۱، ۹۵) ║ ۱۳۳۷ش. ماشاء‌الله خان ... با دست ابتدا به خود و بعد به خارج اطاق و سپس به او اشاره کرد (پزشکزاد۵، ۳۶) ║ ۱۳۶۷ش. صدای کوبۀ در می‌آید. ابتدا من می‌شنوم و بعد اصلان (کوشان۲، ۲۳) ║ ۱۳۸۶ش. ابتدا در نرم‌افزار ویرایش تصویر، تأثیر رنگ قرمز تصویر را ... کم کردم (حسین زریاب: نامۀ بهارستان، ش۱۳و۱۴/۵۲۵)
ابتدا(یِ) به ساکن
۱. (زبان‌شناسی) آغاز کردن یا آغاز شدن واژه با دو یا چند صامت بدون اینکه مصوتی در میان آنها قرار گیرد (این ویژگی آوایی مطابق با الگوی آوایی زبان فارسی نو و عربی نیست، ولی در بعضی از زبان‌ها وجود دارد).
ق۶. حرف اول لابد متحرک باشد، زیراکه ابتدا به ساکن ممکن نبُوَد (فخر رازی، ۱۹۸) ║ ق۷. بدان که اول شعر حرف ساکن نتواند بود، چه ابتدا به ساکن ممتنع یا متعذر بُوَد (خواجه نصیر۵، ۱۳)
۲. ⇅ ابتدا(ء)بهساکنیک. ۱.
۱۳۸۵ش. نویسندگانی که ابتدای به ساکن با رمان‌نویسی کارشان را شروع کرده باشند استثناء هستند (جمال میرصادقی: رودکی، ش۲/۴۶) ║ ۱۳۸۸ش. باید توجه داشت آدرنو این نظریه را ابتدای به ساکن مطرح نکرده و متأثر از دیگران بوده‌است (سیاوش جمادی: اطلاعات حکمت و معرفت، ش۴۲/۸۲) ║ ۱۳۹۱ش. فمنیسم ... ابتدای به ساکن باید مشکل تبعیض نژادی را حل می‌کرد (احسان عباسلو: کتاب ماه ادبیات، ش۶۹/۸۶)
۳. ⇅ ابتدا(ء)بهساکندو..
۱۳۶۸ش. اگر آن شاگرد عملش ابتدای به ساکن بوده، تا آن زمان دست به چنان کاری نزده بود، نمی‌توانسته چنان مجسمۀ هم‌شکل درست بکند (شهری۲، ۳/۳۴۷)
ابتدا رفتن
⇅ ابتدا(ء) شدن۱.
ق۶. در آن عهد پیشین که لقب عادت نبودی، خود هیچ‌کس را ننوشتندی ... و چون ابتدا رفت و قاعده افتاد، اگر ملوک غزنین را القابی بود چون غیاث و مغیث، ملوک دیالم را ... القاب سابق بود (عبدالجلیل رازی۲، ۳۲) ║ ق۷. آخر نگوئی از ... معادات گوسفند و کنیزک پادشاه به ما چه رسد؟ پادشاه بوزنگان گفت: اول هلاک شما، و این خود آسان و کوچک است که ابتدا به شما رود، و بعد از آن هلاک اهل این شهر (ابن اسفندیار۲، ۸۱) ║ شرح احوال از ذکر جلوس قاآن ابتدا می‌رود (جوینی، ۱/۱۴۱)
ابتدا ساختن
⇅ ابتدا(ء) کردن۱ ب.
ق۱۰. ابتدای لفظ و معنی کردن از نام خدا / صانع بی‌مثل و همتا خالق ارض‌وسما _ انتهای معنی او رو به بهبودی کند / از ثنایش لفظ را گر نطق سازد ابتدا (علی خراسانی: لاله‌تیک بهار، ۱/۹۵)
ابتدا(ء) شدن
۱. (با حرف اضافۀ از، به) شروع شدن.
ق۵. گوید همی که مُلکِ تو را نیست انتها / این روز ابتدا شدن کاروبار مُلک (مسعود سعد، ۱/۴۱۵) ║ ق۱۰. این کتاب ... ابتدا از ذکر آن حضرت می‌شود (حافظ حسین، ۲/۳۷۳) ║ ق۱۱. جشن و طُوْی ... از اول نزول بنده به قندهار ابتدا شده بود (ملکشاه، ۳۶۷) ║ ق۱۳. هرچند زودتر ابتدا شود، صرفۀ دولت است (نجم‌الملک، ۲۷) ║ ق۱۴. ابتدا شد به ساختن و پرداختن خط راهی که از خطۀ محروسۀ طهران به دارالسلطنۀ قزوین ... می‌گذرد (اعتمادالسلطنه، ۱/۱۰۹) ║ ۱۳۶۸ش. کار آهن و وسائل آهنی ساختن، امثال زره، هم به داود ابتدا نشده، پیش از او هم متداول بوده (شهری۲، ۲/۱۳۶)
۲. (با حرف اضافۀ از) (درمورد جایی) شروع شدن از مکانی و امتداد یافتن از آنجا.
ق۱۳. راستۀ بازار معتبر کرمانشاهان از میدان توپخانه ابتدا شده به دروازۀ سر قبر آقا منتهی می‌شود (ناصرالدین شاه۱، ۷۰) ║ ق۱۴. خوب است ما هم نظری به این بلاد افکنیم که از منتهای مغرب مارق ابتدا می‌شود (اختر، ۴/۳۰۸۷)
۳. انجام شدن کاری، بدون آنکه سابقه‌ای داشته باشد یا در جواب یا واکنش به چیزی باشد.
۱۳۰۷ش. آشنایی با کسی از طرف من نمی‌شد، مگر از طرف آن کس ابتداء می‌شد (آقا نجفی، ۳۰۱)
ابتدا(ء) فرمودن
۱. (با حرف اضافۀ به) ؛ ↑ ابتدا(ء)یک. ۵.
ق۷. بنده و عمل او و اوصاف او، همه، از خدای نعمتی است که بدان ابتدا فرموده‌است پیش‌از استحقاق (مؤید خوارزمی، ۳/۷۸۲)
۲. (معمولاً با حرف اضافۀ به) ؛ ↑ ابتدا(ء)یک. ۳.
ق۹. سخن آنجا تمام شد که فرمود «وَ لقَد هَمَّت بِه»، و بعد از آن ابتدا فرمود به آنکه گفت: «وَ هَمَّ بها ... » (معین‌الدین فراهی، ۳۸۶) ║ ق۱۰. چون ابتدای سخن فرمودی، گفتی: جمال الله، جلال الله (حافظ حسین، ۱/۱۱۸) ║ ق۱۴. تشریف حضور ارزانی داشتند ... در این امر ... به بسمله ابتداء فرموده (اعتمادالسلطنه، ۱/۱۰۴)
ابتدا(ء) کردن
۱. الف- (معمولاً با حرف اضافۀ به، در یا مفعول) ؛ ↑ ابتدا(ء)یک. ۲.
ق۵. تمام کنید حج را و عمره را ازبهر خدای را عزوجل، چنانکه ابتدا کرده باشید (تفسیر کهن۱، ۶۷) ║ معالج باید که به هیچ حال ابتدا نکند معالجتی تا نخست آگاه نگردد از وقت بیماری (عنصرالمعالی، ۱۸۰) ║ ق۶. چون مسلمان ابتداء کند به سَحَر خوردنی، بگوید: الحمدلله، این طاعتی بسیار بود (شهاب الاخبار، ۸۳) ║ ق۷. یاران را گفتم که نخست من ابتدا کنم و دورباش برانم، اگر کارگر آید فبها، والّا شما ناچخ در او گیرید و تمام کنید (عوفی۹، ۵۵۰) ║ ق۸. در خوردن گوشت ابتدا کن که من ... هنگام رسیدن شیر را مراقبت خواهم نمود (ثغری، ۴۷۵) ║ ق۹. در این وقت پسران بویه ... خروج کرده بودند و کرمان و فارس را به تصرف درآوردند و ابتدای جهان‌گیری کردند (مرعشی، ۱۲۴) ║ ق۱۰. شیخ تألیف طبیعیات کتاب شفا را... ابتدا کرد (خواندمیر۲، ۱۲۹) ║ ق۱۲. پس داخل شد به هیکل و ابتدا کرد به بیرون کردن جماعتی که خریدوفروش می‌کردند (مهدی استرآبادی۱، ۱۳۴) ║ ق۱۴. عبده ... هرگاه می‌خواست ابتدا به خواندن کند ... از جمیع مردم صدای آه آه بلند می‌شد (حاجی پیرزاده، ۲/۱۳۹) ║ ۱۳۰۷ش. یک فرسخ و نیم مانده بود و دو ساعت به غروب که ابتدا کردیم به آب خوردن (آقا نجفی، ۱۳۷) ║ ۱۳۴۳ش. پاشابیک جرئت نداشت ابتداء به سخن کند (نامور، ۲۱۵)
ب- (معمولاً با مفعول یا مفعول محذوف و با حرف اضافۀ از، به) شروع کردن کاری از جایی یا زمانی، یا با کسی یا چیزی.
ق۴. ایزد ... نخست چیزی که آفرید از یک‌شنبه ابتدا کرد و همی‌آفرید تا روز آدینه، آخر ساعت (بلعمی۱، ۳۲) ║ ق۵. شرط آداب اکل آن است کی ... ابتدا به نام خدای کنند (هجویری، ۴۵۴) ║ ق۶. سنّت آن است که ... چون طواف ابتدا کند، از حجرالاسود ابتدا کند (بحرالفوائد، ۲۸۲) ║ ق۷. چند نوعم ز تو تقاضاهاست / ابتدا گویی از کدام کنم؟ (کمال‌الدین اصفهانی، ۵۵۰) ║ ق۸. چون بر سفره درآید ... ابتدا به نمک کند و ختم به نمک کند (باخرزی، ۲/۱۳۵) ║ ق۹. به رسول ... چون آب داده می‌شد، می‌فرمود ... ابتدا کنید به بزرگ ... می‌تواند بود که مراد از بزرگ، بزرگتر مجلس باشد (سلطان محمود، ۷۷) ║ ق۱۰. خوبان چو قصد کشتن اهل وفا کنند / خواهم که ابتدا ز من مبتلا کنند (فخری هروی، ۳۶) ║ ق۱۱. چون طشت و آفتابه به‌جهتِ دست شستن آوردند، فرمود ابتدا از آن سید بکنید (بداؤنی، ۳/۴۱) ║ ق۱۲. از حق کلام صاف‌ضمیران بنا کنند/ مکتوب را نخست به هو ابتدا کنند (تأثیر، ۴۴۶) ║ ق۱۳. باید کم‌کم پیش رفت و باید از جزئیات ابتدا کرد (ملکم خان، ۱/۶۸) ║ ق۱۴. این حق است که من امروز با همه سر جنگ دارم، اما ابتدا به شما کرده‌ام (طاهر میرزا۲، ۱۱۲۵) ║ ۱۳۶۸ش. از جلو مهمان که پای بی جوراب حاضر نشوم و بیرون منزل که با شلوار خانه نباشم ابتدا کنید (شهری۲، ۴/۱۳۵)
۲. (معمولاً با حرف اضافۀ به) ؛ ↑ ابتدا(ء)یک. ۵.
ق۴. باز صف آمد و بیستاد و چشم همی‌داشت تا ایشان ابتدا کنند به حرب (تفسیر طبری، ۵/۱۳۸۹) ║ ق۵. با رفیقان خویش به‌سویِ او شدم ... او ابتدا کرد و بر ما سلام کرد (حیّ بن یقظان، ۷) ║ ق۶. در ابتدا که دعوت اسلام آشکارا شد، کارزار با کفار حرام بود؛ نه ابتدا شایستی کرد و نه مکافات روا بودی (معین‌الدین نیشابوری، ۱/۲۴۲) ║ ق۷. چون با منش ملاقات افتادی، ابتدا به سلام نکردی بر من تا من ابتدا کردمی (دهستانی، ۱/۱۱۵) ║ ق۹. زود باشد که خدا ما را بر ایشان نصرت دهد، زیراکه ایشان اول به غدر ابتدا کردند (حسن قمی، ۲۶۲) ║ ق۱۰. باید که امام ابتدا به قتال نکند با ایشان (خنجی۲، ۳۸۵) ║ ق۱۳. او را منع کنی از پرگویی و دروغ و قسم خوردن ... و فحش و دشنام و ابتدا به سخن کردن (ملااحمد نراقی: معراج‌السعادة، ۱/۲۲۵) ║ چگونه فروخته نشود همسایگی شخصی که اگر سؤال کنی، به تو می‌دهد و اگر سؤال نکنی، ابتدا می‌کند به بخشش (نورالدین جزایری، ۱/۱۷۷)
۳. ↑ ابتدا(ء)یک. ۹.
ق۴. «بل فعله کبیرهم هذا فأسئلوهم إن کانوا ینطقون»... معنی این نزد علما آن است که «بَل فَعَلَهُ»، اینجا وقف کنی، پس ابتدا کنی «کبیرُهُم هذا...» (بلعمی۱، ۱۸۶) ║ ق۵. بسیاری از قرّا وقف کنند بر «لاجُناحَ» و ابتدا کنند «عَلَیه أنْ یطوّف بِهِما» (اسفراینی، ۱/۱۷۳) ║ ق۶. بر این قول «تکفرون بالله» وقف کنی جائز است، آنگه ابتدا کنی «و کنتُم اَمواتاً» (میبدی، ۱/۱۲۲)
۴. (درمورد جا یا یک دورۀ زمانی)(معمولاً با حرف اضافۀ از) آن را مبدأ و آغاز یک دورۀ زمانی یا محدودۀ مکانی در نظر گرفتن و قرار دادن.
ق۵. ابتداء سر سال از ماه نو محرّم کنند (شهمردان۲، ۱۹) ║ ق۷. از عبّادان ... تا بحرین پانزده مرحله است ... و از ... بصره ... تا عبّادان که ابتدا کرده شد دو مرحله (نجیب بکران، ۱۰۵) ║ ق۱۴. امروز هر حادثه که در عالم اتفاق افتد ... سرسخن اول او تاریخ ولادت مسیح است ... وقایع تاریخی را از روز ولادت نامعلوم او ابتدا می‌کنند (طالبوف۱، ۱۸۴)
۵. ⇅ ابتدا(ء) شدن۲.
ق۵. یک تقاطع از این دو جای‌گاه از فلکِ قمر، کی ابتدی همی کند از شمال، وی را رأس خوانند، آن دیگری که ابتدا همی‌کند از جنوب، وی را ذنب خوانند (المدخل، ۱۱) ║ اقلیم پنجم از زمین ترکان مشرقی ابتدا کند (بیرونی، ۱۹۹) ║ ق۶. اقلیم‌الثانی از مشرق ابتدا کند بر بعضی از شهرهای چین (مجمل التواریخ، ۴۷۹) ║ ق۸. اقلیم چهارم از شمال بلاد چین ابتدا کند ... به محیط برسد (شمس‌الدین آملی، ۳/۳۸۸) ║ ق۱۰. نهر هیرمند، جریان آن از مشرق به مغرب و از جبال غور ابتدا کند و ... به بحیرۀ زره {تصحیح قیاسی؛ متن: رزه} منتهی شود (خواندمیر۳، ۴۰۴)
ابتدا(ء) نمودن
۱. (با حرف اضافۀ به) ؛ ↑ ابتدا(ء)یک. ۵.
ق۷. پیشینیان یکدیگر را جز «السلام علیک» نگفتندی ... ابتدا نمودن به گفتن «کیفَ اصحبت» بدعت است (مؤیّد خوارزمی، ۲/۴۹۶) ║ ق۹. چون این رساله به زبان فارسی نوشته می‌شد، بر طریق جمهور شعرای عجم ابتدا به ترصیع نموده شد (محمود حسینی، ۹۵) ║ ق۱۱. ازجملۀ منظومات او یکی کتاب فرهاد و شیرین است که ... ابتداء آن نسخۀ شریفه به این ابیات نموده ... (مفید بافقی، ۳، ق۱/۴۴۹) ║ ق۱۲. این چند بیت از قصیدۀ اوست که ابتدا به تعریف عقل و نفس و انتها به اعتقادیۀ خود نموده (شیرعلی لودی، ۲۳) ║ ق۱۳. در وضو جایز می‌داند که ابتدا از سر انگشتان نمایند و ختم و انتها به مرفق نمایند (تنکابنی، ۵۲۸) ║ ق۱۴. پنج امری که متعلق به عمرۀ تمتع است: ... چهارم هفت مرتبه مابین بازار صفا و مروه راه رفتن و ابتدا نمودن به صفا و ختم به مروه است (فراهانی، ۲۲۲)
۲. ⇅ ابتدا(ء) کردن۱ ب.
ق۷. چون مردمان را بیند، دوست دارد که به سلام ابتدا نمایند ... و بر وی ثنا گویند (مؤیّد خوارزمی، ۳/۶۳۸) ║ ق۹. به‌حسبِ شرع و قانون عقل ابتدا به خصومت نمودن ... مذموم و ناصواب [است] (ابوبکر طهرانی، ۲۷۰)
۳. (معمولاً با حرف اضافۀ به یا مفعول) ؛ ↑ ابتدا(ء)یک. ۲.
ق۹. کعب ... بعد از اسلام ابتدا به انشاد قصیده‌ای نمود (دولتشاه، ۲۸) ║ ق۱۰. پیر بوداق میرزا چون به یزد رسید، ابتدا به عصیان و طغیان نمود (روملو، ۱/۵۸۴) ║ ق۱۱. مولانا ... مثنوی خسروشیرین در ایام بودن آن ملک ابتدا نموده، قریب به هزاروهفتصد بیت گفت (ملکشاه، ۲۲۶) ║ ق۱۳. هرگاه ابتدا به ایصال تحریری نمودند، نباید آن را موقوف دارند (دولت علیّه، ۲/۹۶۳) ║ ۱۳۱۶ش. عادل بیک ... در مقابل او ایستاد و نمی‌دانست چگونه ابتدا به سخن نماید (مؤتمن، ۶۹۳) ║ ۱۳۴۷ش. لازم بود تا به هر قیمت شده کاری را که ابتدا نموده به آخر برسانَد (شهری۴، ۲۷۳)
۴. ⇅ ابتدا(ء) کردن۴.
ق۱۳. رصدبندان ... چنین مقرر کرده‌اند که طول بلد را از مبدأ عمارت به طرف مغرب ... ابتدا نمایند (عبداللطیف شوشتری، ۶۲)
ابتدا نهادن
۱. (با حرف اضافۀ به) ؛ ⇅ ابتدا(ء) کردن۱ الف.
ق۶. مگر خجسته بود بر من از مروت تو / به شعر گفتن باز ابتدا نهادن من (مختاری، ۴۱۹)
۲. ⇅ ابتدا(ء) کردن۱ ب.
ق۸. سلطان تکش به انتقام آن قصد قلع قلاع کرد و ابتدا از ترشیز‌قلعه نهاد (حمدالله مستوفی۲، ۴۸۹)
ترکیبات دیگر: حُسنِ ابتدا