ابلیس

وضعیت: «تأییدشده»
ابلیس ‎eblis‎ [گونۀ دیگر: بلیس؛ جمع: ابالسه، ابالیس، ابلیسان، ابلیس‌ها؛ <عربی، از یونانی diábolos، به معنای «فتنه‌گر، سخن‌چین، دشمن»>]
(اسم) ۱. موجودی شریر که در اعتقادات مسلمانان جن یا فرشته‌ای است که از فرمان خدا سر پیچید و از درگاه او رانده شد و ازآن‌پس می‌کوشد آدمیان را گمراه ‌کند؛ شیطان.
ق۴. چون گفتیم فریشتگان را که سجده کنید آدم را، پس سجده کردند، مگر ابلیس که بازایستاد و بزرگ‌منشی کرد (تفسیر طبری، ۱‏/۴۷‏) ║ ق۵. ابلیس... خلق را به بیراهی خواند و آن را به چشم وی مزین گرداند (اسفراینی، ۲‏/۵۳۳‏) ║ ق۶. حکمت در سجود فرمودن آن بود تا فضل آدم بر فریشتگان پیدا شود و نافرمانی ابلیس آشکارا گردد (میبدی، ۱‏/۱۴۴‏) ║ ق۷. ابلیس بیامد و ایشان را وسوسه کرد که آبا و اجداد شما این صورت می‌پرستیدند (عوفی۴، ۴۲) ║ ق۸. ابلیس... به‌سببِ بسیاری طاعت مرتبۀ ملائکه یافته‌ بود (حمدالله مستوفی۲، ۲۱) ║ ق۹. قابیل به تلبیسِ ابلیس آتش را سجده کرد (شرف​الدین یزدی، ۱‏/۳۶‏) ║ ق۱۰. ابلیس... گفت: بدان خدای که مرا ملعون ابد گردانید که هرگز هیچ آفریده مرا چنین انفعالی نداده که تو دادی (فخرالدین صفی، ۱۷۱) ║ ق۱۱. سجدۀ آدم نکرد ابلیس از فرمان حق/ می‌کند آدم سجود او به فرمان طمع (سلیم تهرانی، ۳۱۱) ║ ق۱۲. از شرارت و بدنفْسی او، ابلیس لعین از ترس در زاویۀ گمنامی مخفی و مستور می‌بود (گلستانه، ۱۲۳) ║ ق۱۳. میکائیل رئیس ملائکه... با ابلیس منازعت می‌نمود (فاضل همدانی۲، ۴۹۹) ║ ق۱۴. ازآن‌پس ز کین تا به یوم شُمَر/ عدو گشت ابلیس با بوالبشر (جیحون‌آبادی، ۹۳) ║ ۱۳۱۲ش. هنوز دل من از دانش و زهد آکنده نیست که ابلیس در آن راه یافته (حجازی۲، ۳۱) ║ ۱۳۳۳ش. شیطان یا ابلیس ... بیدار می‌شود و فرزندان و سرکردگان قوم خویش را بیدار کرده به ایشان تسلیت می‌دهد (مینوی۱، ۲۴۳) ║ ۱۳۶۲ش. نفرین بر ابلیس! دمی مانده ‌بود خاک بر سر شوم (دولت‌آبادی۱، ۲‏/۵۲۸‏) ║ ۱۳۸۲ش. آیا آدم خودش مرتکب خطا شد یا ابلیس او را به خطا کشاند؟ (محمدعلی۲، ۲۳۹)
۲. در دین زردشتی، موجودی شریر که منشأ همۀ بدی‌ها است؛ اهریمن.
ق۴. چنان بُد که ابلیس روزی پگاه/ بیامد به‌سان یکی نیک‌خواه (فردوسی، ۱‏/۴۶‏) ║ ق۷. چه شایستمی کردن ای پرخرد/ که گر من ز پشت یکی مرد بد ـ ز دروندی اندر وجود آمدی/ مر ابلیس را در سجود آمدی (زراتشت‌نامه، ۹۹) ║ طهمورث... با دیوان حرب کرد و ابلیس را مسخر گردانید و پادشاه هفت‌ اقلیم شد (فخر مدبّر، ۷)
۳. (مجاز) کسی که در فریبکاری و شرارت مانند ابلیس است.
ق۵. مردمان نادان چون آن بشنودند، بر ایشان سبک‌تر آمد پذیرفتن، و دون‌همتان بر فرمان ابلیسانِ دور بایستادند (ناصر خسرو۳، ۲۱۰) ║ ق۶. اندر این ره صد‌هزار ابلیس آدم‌روی هست / تا هر آدم‌روی را زنهار آدم نشمری (سنایی۱، ۶۵۶) ║ ق۷. چون بسی ابلیس آدم‌روی هست/ پس به هر دستی نشاید داد دست (مولوی۲، ۱‏/۲۱‏) ║ ق۹. حجب ظلمانی دل ... آن ابلیس پرتلبیس را احاطه نموده (میرخواند، ۵‏/۱۸۹‏) ║ ق۱۱. هر روز ابلیسان پرتلبیس آنجا وسیله‌ای می‌انگیختند و جنگی با گروهی از ملازمان ... بنیاد می‌نهادند (ملکشاه، ۵۱۴) ║ ق۱۴. ابلیس‌های آدمی‌رو بسیارند در عقاید، راه عقل را می‌زنند (شیخ و شوخ، ۷۳) ║ ۱۳۳۴ش. ای دیوانۀ فرومایه، کدام ابلیس نام مرا به تو آموخته‌است؟ (خانلری، ۲۵۶) ║ ۱۳۷۷ش. حالا می‌بینی من آن ابلیس‌های پیزری را چه‌جور افسار بزنم و چه‌جوری آدمشان کنم (شاملو۱، ۴‏/۱۵۵۴‏)
۴. موجودی شریر که مطابق با روایات و افسانه‌ها از فرزندان ابلیس یا از پیروان اوست، انسان را گمراه می‌کند، گاهی به او آسیب می‌رساند و گاهی ممکن است در او حلول کند.
ق۶. حکیمی گفت: تن آدمی به ابلیسان مانَد... به حسد بردن و به فرعونان مانَد به تکبّر و عظمت و به کودکان مانَد به بسیار خوردن و آرزو خواستن (بحرالفوائد، ۵۳) ║ با تو اندر پوست باشد بی‌گمان ابلیس تو/ تا تو اندر عشق دَم در خانة آدم زنی (سنایی۱، ۶۹۴) ║ ق۷. از «اَسْلَمَ شیطانی» شد نفْس تو ربّانی/ ابلیس مسلمان شد تا باد چنین بادا (مولوی۱، ۱‏/۵۶‏) ║ نقش یوسف کرد و حور خوش‌سرشت/ نقش عفریتان و ابلیسان زشت (مولوی۲، ۱‏/۳۸۷‏) ║ ق۱۳. ابلیس خود به سرّ مسلمانی/ تلقین کنم که نیک مسلمانم (صفای اصفهانی، ۶۷) ║ ۱۳۷۵ش. حتماً می‌خواهی بگویی تو را اول بیرون بکشم... توی این مواقع ابلیس دلمان می‌گوید اول من (مندنی‌پور۱، ۲‏/۷۰۷‏)
ترکیبات: خایهٔ ابلیس؛ دفتر ابلیس؛ کفر ابلیس