مسجع

وضعیت: «در حال تأیید»
مسجع ‎mosajja’‎ [گونۀ دیگر: مسجعه؛ جمع: مسجعات]
‌یک‌. (صفت) ۱. (ادبیات) (درمورد سخن، کلمه، سبک بیان و مانند آن‌ها) که برخوردار از سجع است یا در آن سجع به کار رفته‌است ؛ به‌سجع‏۱.
ق۵. التسجیع: مسجع کردن (زوزنی، ۲‏/۵۷۱‏) ║ غایت نفس ناطقه آن است که تا سخنی بگوید معنی‌دار به لفظی مهذب بی‌حشو یا مسجع چون خطبه‌های عرب یا مقفی و موزون چنانک شعر است (ناصر خسرو۴، ۲۶۰) ║ ق۶. عندلیب فنن فنون و شهباز اعلام علوم است ... در دقت فهم و مقامات بدیع، ابوالفضل الهمدانی و در مقطعات، ابومنصور الشیرازی و در مسجعات، ابوالحسن الاهوازی (خاقانی۲، ۱۷۷) ║ التسجیع: مسجع گردانیدن (مصادر اللغه، ۱۳۲) ║ ق۷. در صناعت سخن، کلمات را مسجع گردانیدن و الفاظ را در وزن و حروف خواتیم متساوی داشتن ترصیع خوانند (شمس قیس، ۳۲۸) ║ سخن او اگرچه به دُرَر فصاحت مرصع است، فامّا مسجع است و در نثر پارسی رعایت جانب سجع کرده‌است (عوفی۱، ۱‏/۱۷۹‏) ║ ق۸. عادت مغول در قدیم‌الایام چنان بوده که اکثر پیغام‌ها به سخن مسجع مصنوع و عبارات مغلق فرستادندی (رشیدالدین فضل‌الله۱۳، ۱‏/۳۷۲‏) ║ ق۹. سید علی واحدالعین ... دهان به تشنیع اهل سنت گشاده، در شیوۀ واعظی و سخنان مسجع و نثر و نظم ید طولی داشت (اسفزاری، ۲‏/۳۲۹‏) ║ تشطیر عبارت است از آنکه هر مصراعِ بیت را دو بخش کنند و آن بخش‌ها را مسجع سازند، به شرط آنکه سجعِ دو بخش مصراع آخر مخالفِ سجع دو بخش مصراع اول باشد (محمود حسینی، ۱۲۷) ║ ق۱۰. سجاح کلمه‌ای چند مسجع بر ایشان خواند (خواندمیر۱، ۱‏/۴۵۲‏) ║ ق۱۱. محمدطاهر رؤیای خویش را به نثری مسجع و خالی از تکلّف به تصویر می‌کشد (نصرآبادی۱، ۲‏/۸۰۷‏) ║ ق۱۳. هرگاه نامبردگان معظم در عرصۀ یک ماه، یا یک سال، تواریخ مذکوره می‌نوشتند و کمال فصاحت و بلاغت به کار می‌بردند، مسلّم می‌داشتیم چون به مرور دهور خوشه‌چینی کرده، از طرف اسباب معیشت به فراغ بال بوده، از هر جا آیات و ابیات آورده و الفاظ را مسجع ساخته، به نظر ارباب بصیرت و دانش رسانیده‌اند (ابوالحسن قزوینی، ۱۷۵) ║ ق۱۴. این شخص عزیز به بافتن کلمۀ عربی مسجع و مقفا به همدیگر آن‌ها را از کتب منزلۀ سماویه پنداشته، خود را مهبط آن‌ها می‌شمارد (مراغه​ای، ۱۲۱) ║ ۱۳۳۳ش. او به سبک انشای مخصوص خود که نثر موزون و مزین و عبارت‌پردازی‌ مرصّع و مسجع باشد، تمام کتاب را از نو تحریر کرد (مینوی۱، ۳۳۵) ║ ۱۳۳۹ش. نثر مسجع آن است که جمله‌های قرینه دارای سجع باشد (همایی، ۱۴) ║ ۱۳۴۵ش. شیوۀ نویسندگی عبید به‌خصوص در اخلاق‌ الاشراف از اسلوب سعدی متأثر است، یعنی نثری است آراسته و گاه مسجع (یوسفی، ۱‏/۳۱۰‏) ║ ۱۳۸۰ش. بیان سریع و پی‌درپی کلمات مسجع و موزون در این نوع گفتار بسیار مؤثر و هیجان‌انگیز است و بر قوّت حالت درامی کلام می‌افزاید (شهیدی، ۵۸۸)
۲. (درمورد نوای برخی پرندگان) که آهنگین یا برخوردار از نوعی آهنگ است.
ق۸. صدای صفیر عنادل مکرر / نوای نفیر بلابل مسجع (خواجو، ۶۶)
‌دو‌. (اسم) (ادبیات) ← شعر مسجع.
ق۶. المسمّط: این صنعت چنان بوَد کی شاعر بیتی را به چهار قسم کند و در آخر سه قسم سجع نگاه دارد و در قسم چهارم قافیت می‌آرد و این شعر را مسجع نیز خوانند (وطواط۲، ۶۲) ║ ق۷. و آنچ معزی گفته‌است: ای ساربان منزل مکن جز بر دیار یار من / تا یک زمان زاری کنم بر ربع و اطلال و دمن ... آن را مسجع خوانند و مسمّط جز چنان نیست که گفتیم (شمس قیس، ۳۸۳) ║ ق۹. روا باشد که اقسام مسجع از سه زیاده شود. اما سه معروف است (محمود حسینی، ۱۳۳) ║ ۱۳۳۹ش. گاهی شعر را نیز مسجع می‌گویند و آن در صورتی است که مصراع‌های ابیات از قرینه‌های مسجع تشکیل شده باشد (همایی، ۵۹)
‌سه‌. (قید) (ادبیات) (درمورد گفتن یا نوشتن چیزی) به صورتی که دارای سجع باشد ؛ به‌سجع‏۲.
ق۵. تقریب نیمی از مردم آن است که سخن جمع کنند یا کوشند تا موجز و مسجع گویند یا طرازیده نبیسند (قصیدۀ ابوالهیثم، ۵۳) ║ ق۸. زنی دعوی پیغمبری می‌کرد، جهت آنکه سخن را مسجع گفتی، او را سجّاعه گفتندی (حمدالله مستوفی۲، ۱۶۸) ║ این سخن را به اَیالغوی مغول، مسجع و مصنوع گفته، و عاقبةالامر همچنان شد که او گفته بود (رشیدالدین فضل‌الله۱۳، ۱‏/۳۷۶‏) ║ ق۱۳. آن کتاب را با فصاحت و بلاغت و مسجع و مقفّا و منشیانه نوشته‌است (تنکابنی، ۱۶۴) ║ ۱۳۲۰ش. خوب پدرسوخته حالا دیدی چطور مسجع و مقفّی حرف می‌زنی، برو گم شو (بهروز، ۳۴) ║ ۱۳۶۳ش. با سابقه‌ای که از خواندن «گلستان» داشتم تصوّر می‌کردم که انشاء را باید مسجع نوشت (ندوشن، ۲‏/۴۱‏)
مسجع کردن
(درمورد پرندگانی مانند کبوتر و قمری) با آهنگ و آواز ادا کردنِ صوت خود.
ق۱۰. باز قمری ز سرِ سرو برآورد آواز / تا مسجّع کند آغاز همه صوت عمل (فخری هروی، ۸۵)
ترکیبات دیگر: شعرِ مسجع