وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
دماغی demâqi
(صفت) ۱. مربوط و منسوب به دماغ (معنای ۱).
ق۶. خراج دماغی کی به‌جانبِ منفذ بینی گشاده شود به‌تر از آن‌که اندر جزوی گشاده شود کی منفذی ندارد کی فضله از وی بیرون آید (جرجانی۱، ۵۷۸) ║ ق۷. حکایت کرده‌اند طایفه‌ای از اصحاب حرم و نزدیکان حضرت که شبی غلامی حبشی که او را مرضی دماغی با دیدار آمده بود و بر هیأت دیوانگان بی‌تحاشی در کوی‌ها و بازارها می‌گشت ناگاه... خود را... فروخت (تاریخ شاهی، ۱۲۶) ║ ق۸. مری راست به فقرات رقبه مرور با زوجی عصب دماغی که مصاحب اوست و به غشای محکم به فقرات متصل است (ابوالمجد بیضاوی، ۲۹۱) ║ ق۱۰. اسطوخودوس: خوردن آن در سموم و لدغ هوام نافع است و تقویت تمام بدن نماید به تخصیص، احشاء و اعضاء باطنی. و در تقویت و تصفیۀ جوهر روح قلبی و دماغی و تفریح قلب، به غایت مؤثر است. دماغ و معده و احشاء، از اخلاط پاک سازد و صرع و امراض عصبی و مغص زایل گرداند (کمال‌الدین شیرازی، ۲۲۰) ║ ق۱۲. بیدل منِ جنون‌کش در حسرت دلِ جمع/ از هرکه چاره جُستم گفت این مرض دماغی است (بیدل، ۱/۵۳۱) ║ دوای مضرّ و قتّال و مسقِط و قاتل جنین و یا مفسد بعضی اعضاء، مانند چشم و گوش و مضعِف بعضی اعضاء، مانند ادراکات دماغی و باه و امثال این‌ها هرگز استعمال ننماید (عقیلی خراسانی۱، ۱/۲۵) ║ ق۱۳. خربزه... جهتِ اورام صلبه؛ و با بوره، جهت رفع کلف و آثار جلد. و ضماد مجموع آن جالی جلد، و جهت کلف و بهق. و ضماد پوست آن جهت منفع نزلات و ورم دماغی (نوری، ۱/۵۸۴) ║ ق۱۴. در تب تیفوئید اشکال دماغی و ریوی و قلبی و بطنی ملاحظه می‌شود (تربیت، ۲/۱۰۷۲) ║ ۱۳۱۵ش. مندرجاتِ کتابِ لاک... اعمال دِماغیِ انسان را که منتهی به درک آن معانی می‌شود تشخیص می‌دهد (فروغی، ۲/۱۲۸) ║ ۱۳۳۸ش. موسیقی... خستگی ناشی از فعّالیّت‌های دماغی را برطرف می‌کند (قاضی۱، ۱/۲۹۲) ║ ۱۳۵۰ش. ازآن‌جاکه زن‌ها باتمامِ زرنگی مفت می‌بازند... نمی‌دانم ساخت‌مان دِماغیشان چه عیب دارد که در وسط آن سخت‌گیری یک‌مرتبه شُل می شوند و سست می‌گیرند (راصع، ۶۵۸) ║ ۱۳۷۹ش. ممکن نیست آلودگیِ خون باعثِ تشدیدِ فعالیت‌هایِ دِماغیِ بشر بشود؟ (خرّمشاهی، ۵۵)
۲. مربوط و منسوب به دماغ (معنای ۳).
ق۱۰. در زمان سلطان ابوسعید دیدم آاوز را از سه محل ادا می‌نمودند «قلبی» و «دماغی» و «حلقی» (عبدالرحمن غزنوی، ۱۳۰) ║ ۱۳۲۱ش. جناب رئیس‌جمهوری دست به جیب فراک کرد و صفحة کاغذی که در آن جواب نطق را نوشته‌بودند، درآورد و با دست دیگر عینک دماغی خود را از جیب جلیقه بیرون کشید و به چشم گذاشت (عبدالله مستوفی، ۲/۲۲۴)
۳. مربوط و منسوب به دماغ (معنای ۵).
۱۳۰۵ش. او هم پس‌از معاینه و امتحانات جز خستگی دِماغی مرضی برای سیاوش تشخیص نداد (مشفق۲، ۳۷۴) ║ ۱۳۲۹ش. دوازده روز در تفلیس توقف کردم، خستگی تبریز فی‌الجمله از رگ و ریشۀ بدن من بیرون رفت، حال دماغی آرامش یافت (مخبرالسلطنه، ۳۳۷) ║ ۱۳۳۸ش. دکتر پدرو سنگِ‌پا به سانکو تلقین کرده‌بود که غذاهای سبک و لذیذ هوش آدمی را تیز می‌کند و این خود برای کسانی‌که شغل و منصبی عالی دارند و در کار خود به نیروی دماغی بیش‌از نیروی جسمانی نیازمندند شایسته‌تر است. سانکو با این سفسطة ماهرانه، از گرسنگی رنج می‌برد (قاضی۱، ۲/۱۰۷۳) ║ ۱۳۴۰ش. شما... صبح اولِ وقت... به اعصابم لطمه زدی... از مطالعة کتابم بازم کردی و استراحتِ فکری و دماغی‌ام را به‌هم زدی! (صادقی، ۲۷۲) ║ ۱۳۵۰ش. در عشق‌وعشق‌بازی صحنه‌هایی است که هیچ‌یک شبیهِ به دیگری نیست چه که زمان و مکان و بسیاری از مسائل مادی و معنوی دیگر مخصوصاً حالت مزاجی و دماغی تأثیر مستقیم در آن صحنه‌ها دارد (راصع، ۵۵)
۴. مربوط و منسوب به دماغ (معنای ۱۱).
۱۳۶۹ش. فتاح چهارتا چوب خورد، چون دست‌مال دماغی‌اش را جای یخه انداخته‌بود پشت کتش (دوایی۲، ۵۰)
ترکیبات: اسهال دماغی، اعصاب دماغی