وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
سپاس sepâs, so- [گونۀ دیگر: اسپاس، سپاسه؛ <از فارسی میانه spās>]
یک. (اسم) ۱. (گاهی با حرف اضافۀ از، را) شکرگزاری همراه با ستایش نسبت به خدا یا تشکر از هرکسی ؛ اسپاسدو..
ق۴. سپاس و آفرین مر خدای کامکار کامران و آفرینندۀ زمین و آسمان را (بلعمی۲، ۲/۸۵۵) ║ ق۵. بلای کسان را به عبرت ببین / سپاس جهان‌آفرین برگزین (بدیع بلخی: شاعران بی دیوان، ۵۰۹) ║ ق۶. ز یزدان بجای آوریدم سپاس / که از مرز چین دور گشت آن هراس (ایران‌شاه۲، ۳۲۲) ║ ق۷. سپاس و ستایش از خلق نمی‌خواهم (دیاتسّارون، ۱۶۸) ║ ق۸. چون بشارت این فتح قایق {ظ. فایق} و نصر رایق به‌سمعِ سلطان رسید، زمزمۀ شُکر و سپاس به درگاه بی‌نیاز رسانید (عزیز استرآبادی، ۴۲۹) ║ ق۹. عجز وی از سپاس به‌جایِ سپاس دار / یا غایة الاَمانی یا منتهی الاَبد (جامی۱، ۱/۴۵) ║ به جمال نِعمش بینا کن / به سپاسِ نِعمش گویا کن (جامی۳، ۱/۶۱۷) ║ ق۱۰. تا ظل مرحمت آن خاقان جم‌قدر ... بر سر ساکنان ربع مسکون افتاده، طوطی ناطقۀ عالمیان به سپاس نعیم احد کریم ترنم می‌نماید (قاضی میر احمد۱، ۱/۵۳۹) ║ ق۱۱. سپاس ایزد بی‌چون از احاطۀ امکان بیرون است (علّامی، ۱/۱۰) ║ ق۱۲. چه نویسم که سزاوار سپاسش باشد / معنی و لفظ و مداد و قلم و دفتر ازوست (نشاط، ۷۲) ║ ق۱۳. بی ثنای او مقیم است آنچه در عالم رقیم / بی سپاس او عقیم است آنچه در گیتی کتاب (قاآنی، ۵۹) ║ ق۱۴. قاطبۀ اهالی را شکر و سپاس الهی و دعای وجود همایون شاهنشاهی از فرایض صبح و شام است (ایران۱، ۵/۳۶۸۸) ║ ۱۳۴۳ش. اگر خواهی شود بختت مددکار / سپاس نعمت حق را به‌جای آر (روحانی، ۱۳۶) ║ ۱۳۵۴ش. اهلِ‌منزل با احساس تعجّب، سپاس، ترس، انکار، وسواس مذهبی، محبّت به او می‌نگریستند (احسان طبری۱، ۵۵) ║ ۱۳۷۶ش. با سپاسِ فراوان از لطفی که دربارۀ مجلۀ ترجمان وحی مبذول داشته‌اید (ترجمان وحی، ش۲/۱۱۶)
۲. لطف و نیکی به دیگری.
ق۴. چون به خرد نگاه کنی بدانی که آفرینش او بر هستی او گواست و سپاسِ وی بر بندگانِ وی پیداست (بلعمی۱، ۱) ║ ق۷. بر این داعی منّت و سپاس ثابت باشد و بر منّت‌های سابق و احسان‌های پیشین که فرموده‌است منضم گردد (مولوی۴، ۱۷۱) ║ ق۱۰. اندر این عالم به نعمت داشتی ما را عزیز / برنهادی بر سرِ ما از کرم تاج سپاس (شاه حسین سرپلی: حافظ حسین، ۱/۵۲۱) ║ ق۱۳. مرا هست بر وی سپاس بزرگ / که مر یوسفش را رهاندم ز گرگ (سروش، ۲/۹۱۶) ║ ۱۳۳۰ش. همان ستم‌زدگان را به عدل ره‌بر باش/ سپاس آن‌که خدایت به عدل ره‌بر کرد (بهار، ۱/۲۶۴)
۳. یادآوری نیکی‌ای که به دیگری کرده‌اند و به روی او آوردن آن؛ منت.
ق۴. ز بخشش هرآن‌کس‌که جوید سپاس / نخوانَدْش بخشنده یزدان شناس (فردوسی، ۶/۲۸۵) ║ ق۵. مال بسیار و مردمِ بی‌شمار و عُدَّتِ تمام دهیم تا بردستِ تو این کار برود و مخالف برافتد بی ناز و سپاسِ ایشان و تو وجیه‌تر گردی (بیهقی۱، ۵۲۱) ║ ق۶. آن‌که با جودش سبک‌ساری نیاید ز انتظار / وآن‌که با بذلش گران‌باری نباشد از سپاس (انوری، ۱/۲۶۲) ║ ق۷. اما چون از توانگری بازرگانی خَرَد که زیادت از حاجت خود سود طلبد، احتمال غبن ستوده نباشد، بل تضییع مال بوَد بی‌مزدی و بی‌سپاسی (مؤیّد خوارزمی، ۲/۱۷۳) ║ ق۸. حقّا که از دو کون ملامت بوَد مرا / گر حکم او به من به سپاس و به مَنّ رسد (ابن یمین، ۳۷۱) ║ ق۱۳. حق‌ورز و حق‌شناسی زربخش بی‌سپاسی / هم مجد را اساسی هم جود را بنایی (سروش، ۱/۶۷۲)
دو. (شبه‌جمله) برای بیان تشکر و قدردانی از خدا یا کسی به کار می‌رود ؛ اسپاسیک..
ق۴. سپاس مر ایزد را کی (= که) آفریدگارِ زمی (= زمین) و آسمان است (اخوینی، ۱۳) ║ ق۵. گفتند هردوان سپاس و آزادی آن خدای را که افزونی نهاد ما را بر بسیاری از بندگان او که برویدگان‌اند (سورآبادی۲، ۲/۷۴۶) ║ سپاس تو ای دادفرمای‌پاک / که بر تخت عاجم نشانی زِ خاک (یوسف و زلیخا، ۲۱۵) ║ ق۶. سپاس از خداوند بی‌مثل و بی‌چون / که با طالع سعد و با بخت میمون (سوزنی۱، ۲۴۷) ║ سپاس خدای را که بی‌واسطۀ ما به جود خود، وجودِ ما پیدا کرد (سهروردی، ۳۳۴) ║ ق۷. سپاس از تو خدایا بیشماران / فزون از برگ و ریگ و قطره باران (زرتشت بهرام پژدو، ۶۶) ║ ق۸. سپاس و حمد و ثنا آفریدگار را جلّ‌ذکره‌وعلا که ظفر و نصرت را با رای دولت‌زای و رایاتِ مملکت‌افزای ما هم‌عنان گردانیده‌ست (رشیدالدین فضل‌الله۱۴، ۶۰) ║ ق۹. سپاس بی‌قیاس قادری را که بساط افلاک را به حرکات شوقی پیرامن مرکز خاک در گردش آورد تا به علت جنبش اول، زمان و مکان و حدود و جهات پیدا شد (حافظ ابرو۴، ۱/۵۳) ║ ق۱۰. سپاس حاکمی را که نیز حکومتش از افول و زوال و سریر سلطنتش از خمول انتقال مصون و مأمون است (اسناد شاه طهماسب، ۴۷۳) ║ ق۱۱. حمد و سپاس بی‌قیاس مالک‌الملکی را که بسط بساط مملکتش بیرون از فضای وسعت‌نمای زمین‌وزمان (مفید بافقی، ۳، ق۲/۷۴۳) ║ ق۱۲. سپاس حق که به‌جانِ سوده‌ام سرِ اخلاص / به درگهِ خلفای کرامِ عرش‌محاص (بیدل، ۱/۱۸۹) ║ ق۱۳. پاک‌یزدان را سپاس که بندۀ مولاشناس را مکرر در خلوات و جلوات آزموده‌اند (یغما، ۲/۱۲۸) ║ ق۱۴. سپاس خدای را که ما را توفیق کرامت فرمود به رسیدن این سال جدید میامن‌بدید هزارودویست‌ونودونه هجری (اختر، ۴/۲۳۸۱) ║ ۱۳۲۶ش. سپاس خداوند یگانه را که در بهترین روز فیروز جشن مبارک والا حضرت همایون اقدس اعظم ولایتعهد ارواحنافداه این نامه به پایان آمد (تقی دانش، ۲/۱۳۰) ║ ۱۳۴۹ش. سپاس خدا را، هنوز وقت باقی است که برگردم و ... راجه را از خیانتِ ننگین رهایی دهم (مینوی۲، ۲۳۶) ║ ۱۳۵۵ش. در این راهِ روی‌ِ‌هم دراز، پیاده همواره پیاده ماند. سپاس! سپاس به سرنوشتی که مرا در گروِ زبونی‌هایی که سروری را بدان می‌خرند نخواست (به‌آذین۱، ۱/۱۱۷) ║ ۱۳۵۸ش. سپاس جناب سرهنگ! هر قیامی، نقطه‌ی آغازی دارد؛ و نقطه، همیشه کوچک به‌نظر می‌رسد (ابراهیمی۱، ۶/۱۱۱)
سپاس آوردن «در حال تأیید» (آوردن: برآوردن)
۱. ← سپاس داشتن۱.
ق۴. چو انبوه گردد به در بر سپاه / گریزان و برگشته از رزمگاه ـ به پیروزی از بارۀ کاخِ پاس / برآرید از پاک یزدان سپاس (فردوسی، ۵/۲۷۴) ║ ق۱۲. کو آن زبان که جور تو را آورَد سپاس؟ / آمد میسر از ستمت هرچه خواست دل (حزین، ۳۲۹) ║ ق۱۳. اگر ایزد روزی و خورشی نیک دهد، اگر نیک نخوری او را تباه سازی، سپاس آن نیاورده باشی (نادر میرزا، ۱۶) ║ ق۱۴. کردگاری را سپاس آریم که اغنام رعیت را، به وجود شبان سلطنت، از چنگ گرگان فساد و آشوب برهاند (افضل‌الملک، ۳) ║ ۱۳۳۰ش. هردَمی که بشمارم بر تو صد سپاس آرَم / زین زبان معنی‌سنج وین روان پرعرفان (بهار، ۱/۳۰۴)
۲. منت گذاشتن.
ق۴. وگر بر ستاننده آرد سپاس / زِ بخشنده بازارگانی شناس (فردوسی، ۷/۱۸۶)
سپاس اندیشیدن «در حال تأیید»
← سپاس داشتن۱.
ق۱۱. جهان‌پادشاها با این دل بی‌حاصل که منزل دیو و دد شده سپاس تو چه‌سان اندیشم؟ (بداؤنی، ۱/۱)
سپاس برآوردن «در حال تأیید»
⇅ سپاس آوردن۱.
سپاس بردن «در حال تأیید»
۱. ← سپاس داشتن۱.
ق۶. نهاد از شرمناکی دست بر رخ / سپاسش برد و بازش‌داد پاسخ (نظامی۳، ۲۲۴) ║ خیر کآن خیر دید برد سپاس/ کز رَمَد رَسته شد چو گاو خَراس (نظامی۵، ۲۸۴) ║ ق۱۳. د‌ل‌ها ز کف ربایی و هردم به کار ظلم / تحسین کنی، سپاس بری، مرحبا زنی (قاآنی، ۸۳۸)
۲. منت کسی را کشیدن؛ زیر بار منت کسی رفتن.
ق۶. آنم که گر فلک به فریدونی‌ام نشانَد / برگ سپاس بردن آهنگری ندارم (خاقانی۱، ۲۸۲) ║ گفتی که سپاس کس مبَر بیش / کز دهر به بخت نیک زادی (خاقانی۱، ۹۳۳) ║ چه باید در این هفت‌چشمه خراس / زبهرِ جوی چند بردن سپاس؟ (نظامی۷، ۲۳۵)
سپاس برنهادن «در حال تأیید»
⇅ سپاس نهادن.
سپاس پذرفتن «در حال تأیید»
⇅ سپاس پذیرفتن.
سپاس پذیرفتن «در حال تأیید» (پذیرفتن: پذرفتن)
← سپاس داشتن۱.
ق۴. چو بشنید گفتار اخترشناس / بخندید و پذرفت از ایشان سپاس (فردوسی، ۱/۲۱۰) ║ ق۵. پذیرم سپاس از تو ای نیک‌خواه / بگویم حدیث تو من پیشِ شاه (عنصری۲، ۸) ║ پذیرفتش از دادگستر سپاس / به‌جان شد سپاس ورا حق‌شناس (یوسف و زلیخا، ۱۷) ║ زِ یزدان پذیرفت چندان سپاس / که کس کرد نتْواند آن را قیاس (یوسف و زلیخا، ۱۹۹) ║ ق۶. فراوان مرا هست دریاشناس / که از من به رفتن پذیرد سپاس (ایران‌شاه۲، ۳۵۹) ║ باری سپاس از مَلِک غیب‌دان پذیر / کاین جاه و دولت از مَلِک غیب‌دان رسید (سوزنی۱، ۶۹) ║ به هر آرزو کآوری در قیاس / به فرمان‌پذیری پذیرم سپاس (نظامی۷، ۳۹۸) ║ چنین داد پاسخ فراست‌شناس / که فرمان شَه را پذیرم سپاس (نظامی۷، ۴۳۹) ║ شَه از مژدة مرد اخترشناس / خدا را پذیرفت بر خود سپاس (نظامی۷، ۴۷۶) ║ ق۷. دل از خدای تعالی سپاس فراوان پذرفت (بابا افضل، ۷۰۰) ║ ق۸. گرم به تیغ زند چاره‌ای نمی‌دانم / به‌جز سپاس پذیرفتن و سپر گشتن (اوحدی، ۳۱۷) ║ ق۱۳. گفت دینار در بها سیصد / شمر آن‌گه ز من پذیر سپاس (سروش، ۱/۳۵۹) ║ تو خسبی اَبَرجایِ من بی‌هراس / علی گفت ازجان پذیرم سپاس (سروش، ۲/۱۱۱۶)
سپاس خواندن «در حال تأیید»
← سپاس داشتن۱.
ق۶. بر خدا خوانم آفرین و سپاس / کآفرین باد بر خدای‌شناس (نظامی۵، ۱۳۲) ║ ق۸. رعایا به‌واسطۀ آن‌که به‌سعیِ او شهر قندز معمور گشت دعای فراوان و سپاس بی‌قیاس خواندند و باهم مبارک‌باد گفتند (سیف هروی، ۳۳)
سپاس دادن «در حال تأیید»
← سپاس داشتن۱.
ق۶. اگر در خواب بیند که خدای تعالی را سپاس دادی و حمد گفتی، مال بسیار یابد و فرزندِ نیکو بوَد (تفلیسی۳، ۱۰۵) ║ ق۷. نور شما بر خلق بتابد و ببینند نیکی کردار شما و حمد و سپاس بدهند پدر شما آسمانی را (دیاتسّارون، ۶۰) ║ عیسی بدیشان گفت اگر من خود را سپاس دهم، سپاس من چیزی نباشد (دیاتسّارون، ۱۸۰)
سپاس داشتن «در حال تأیید»
۱. (گاهی با حرف اضافۀ از، بر و را) شکرگزاری همراه با ستایش یا تشکر کردن ؛ سپاس آوردن ۱؛ سپاس اندیشیدن؛ سپاس بردن ۱؛ سپاس پذیرفتن؛ سپاس خواندن؛ سپاس دادن؛ سپاس دانستن؛ سپاس راندن؛ سپاس نمودن.
ق۴. بیغو حمله کرد و بهرام را ضربتی بزد،کار نکرد، بهرام تیری بر شکم وی زد و به پشت بیرون آورد، و خاقان از بهرام سپاس داشت (بلعمی۱، ۱۰۸۷) ║ ق۵. از او داشتند آن دلیران سپاس / چنین است پاداشِ نیکی‌شناس (ایران‌شاه۱، ۳۳۵) ║ ق۶. خدای را ـ تعالی ـ بر این مساعدت سپاس می‌دارم و بدین رغبت می‌نازم (میهنی، ۱۰۵) ║ ق۷. به خدا کِت سپاس‌ها دارم / گر از این زندگیم بِرْهانی (همگر، ۴۷۵) ║ ق۸. ساقی به جان و سر که به جان دارمت سپاس / قد قامت الصلاة برآمد بیار کاس (نزاری، ۱/۱۲۵۷) ║ ق۹. سپاس از تو دارم پس‌از کردگار / که آسان شدم از تو دشوار کار (بیغمی، ۲/۶۰۱) ║ ق۱۰. کو دل اندازۀ نعمت‌شناس / تا طلبم نعمت و دارم سپاس (عرفی، ۳/۱۶۶) ║ ق۱۳. نداشتند سپاس وجود او گویی / که داد ایزدشان چند روز بادافراه (سروش، ۱/۵۸۱) ║ ق۱۴. به مینو درون زی جهان جان بوران / دعای تو گوید، سپاس تو دارد (ادیب‌الممالک، ۲/۸۱۱) ║ ۱۳۱۶ش. عثمان خود را عقب کشید و گفت: نه، نه، مرا به حال خود بگذار از بزرگ‌واری تو سپاس دارم، ولی من هرگز از این زندان بیرون نخواهم آمد (مؤتمن، ۳۳۹) ║ ۱۳۵۳ش. باید از ایشان به‌خاطرِ دقت و همتِ ارزنده‌ای که در نقلِ این کتابِ گران‌مایه به زبانِ فارسی مبذول داشته‌اند سپاس داشت (زرّین‌کوب، ۴۶۳) ║ ۱۳۸۰ش. از الطاف مشفقانۀ برادر عزیز ... [که] درجهتِ رفع کلیۀ کاستی‌های کار مرا رهینِ منت خویش فرمودند با ارادت و ادب سپاس می‌دارم (علیرضا اعتصام: نفیسی۱، ۸)
۲. در جواب کسی گفته می‌شود که انجام دادن کاری را خواسته است و گوینده تمایل خود را برای انجام آن کار با آن بیان می‌کند؛ به دیدۀ منت؛ منت‌پذیرم.
ق۴. مَسلَمه گفت: سپاس دارم یاامیرالمؤمنین و فرمان تو را قبول کنم و عاصی نشوم (بلعمی۲، ۴/۹۰۴) ║ ق۵. سوری مرا در راه گفت: هیچ تقصیر کردم در گزاردنِ پیغام؟ گفتم نکردی. گفت: تا همه بازگویی. گفتم سپاس دارم (بیهقی۱، ۸۷۵) ║ ق۶. او را گفتند دعاء در کار ما کن. گفت سپاس دارم (اسکندرنامه، ۳۰) ║ ق۷. نایک سمنی گفت ... بدّه نووهار تعبّدگاه قدیم است، ... آن را می‌باید که عمارت کرده شود. در تجدید بناء او از اموال خود صرف کنی، و ما را از تو در این معنی استعانتی تواند بود، چچ گفت: سپاس دارم (کوفی، ۴۶)
سپاس دانستن «در حال تأیید»
← سپاس داشتن۱.
ق۷. ندانست سالارِ خود را سپاس/ تو را هم ندارد، ز غَدرش هراس (سعدی۱، ۷۷) ║ گرش پای بوسی نداردْت پاس / ورش خاک باشی نداند سپاس (سعدی۱، ۱۶۶) ║ در غریبی خوار و درویش و خَلَق / که ندانستی سپاسِ ما و حق (مولوی۲، ۲/۴۱۵)
سپاس شناختن «در حال تأیید»
سپاسگزار (معنای یک.۱) بودن.
ق۴. به هر نیکی‌ای زو شناسم سپاس / وگر بد کنی، زو دل اندر هراس (فردوسی، ۷/۲۶۴) ║ ق۶. زیزدان شناسید یکسر سپاس / که او دور کرد از دل ما هراس (ایران‌شاه۲، ۴۴۳)
سپاس کردن «در حال تأیید»
۱. تشکر و قدردانی از خدا و غیر او ؛ سپاس گفتن.
ق۴. نکردی خدایِ جهان را سپاس / نبودی تو بی‌ره بدین ره‌شناس (فردوسی، ۵/۹۰) ║ ق۶. هرآنچ از خدا خواستم زین قیاس / خدا داد و بر داده کردم سپاس (نظامی۷، ۹۷) ║ ق۷. بیاوردند چیزی چون بخورد او / سپاس و شُکر یزدان را بکرد او (زرتشت بهرام پژدو، ۳۲) ║ ق۸. ز سرگذشت، نکردم سپاس و می‌دانم / که بر سر من ازاین‌سان قضای خوب نبشت (جهان‌ملک، ۱۳۳) ║ ق۹. این خبر را به طیطوس حکیم بگفتند. حکیم خرّم شد سپاس کرد یزدان پاک را (بیغمی۱، ۶۵۹) ║ ق۱۲. ثناهای شایسته دلدار را / سپاس فراوان ز ما یار را - ثنایی که عالی‌سپاسان کنند/ سپاسی که یزدان‌شناسان کنند (حزین، ۷۲۷) ║ ق۱۳. بدین آگهی شاه یزدان‌شناس / همی‌کرد جان‌آفرین را سپاس (سروش، ۲/۸۹۲) ║ ق۱۴. سپس سپاس کنم بر صدور مسند شرع / کز آفریده فرازند و از خدایْ فرود (ادیب‌الممالک، ۲/۱۳۷) ║ ۱۳۲۴ش. او مثلِ آدم روزی‌رسان خود را نمی‌شناخت و او را سپاس و ستایش هم نمی‌کرد. شاید از این حیث اقلاً از آدم خوشبخت‌تر بود (چوبک۳، ۱۱۳)
۲. تعظیم کردن؛ خدمت کردن.
ق۶. ابن‌یامین سپاس کرد و نامه را برداشت و گفت: اینک نامۀ پدر (احمد طوسی، ۵۲۴) ║ چون به درِ سرای رسیدند، حاجبان و نقیبان پیشباز آمدند و گفتند درگاه، درگاهِ مَلِک است باید کی رسومِ ادب نگاه دارید ... و چون نزدیک رسید سپاس کنید، پس دست برهم زنید و چاکروار بایستید (احمد طوسی، ۵۲۴) ║ درپیشِ یوسف آمدند و سپاس کردند و دست برهم نهادند و یوسف سه ساعت با ایشان سخن نگفت (احمد طوسی، ۵۲۴)
سپاس گذاردن «در حال تأیید»
⇅ سپاس گزاردن.
سپاس (چیزی را) گذاشتن «در حال تأیید»
۱. منت گذاشتن.
ق۴. ازآن‌پس که بد کرد بگذاشتم / بر او بر سپاسی بنگذاشتم (ابوشکور بلخی: شاعران بی دیوان، ۱۰۳)
۲. ← سپاس گزاردن.
ق۱۳. به دیانت جان باید کند، و با امانت نان اندوخت، خود خورد و حقوق دیگران پرداخت، پاس اندوخته داشت، و سپاس خداوند نعمت نیز گذاشت (یغما، ۲/۹) ║ ۱۳۳۸ش. پهلوان مرآت ... لگام اسبش را کشید و در وسطِ میدان ایستاد و اسب نیز این حرکت پهلوان را در دل سپاس گذاشت زیرا دیگر قدرت حرکت نداشت (قاضی۱، ۲/۷۲۲) ║ سانکو بی‌آن‌که چیزی بگوید دست‌مالی به‌دستِ اربابش داد و خدا را سپاس گذاشت که ارباب او چیزی از حقیقت موضوع درنیافته‌است (قاضی۱، ۲/۷۴۳)
سپاس گرفتن «در حال تأیید»
به شکرگزاری یا تشکر آغاز کردن.
ق۵. سپاس گرفتن: شُکر (ابوبکر بستی، ۵۷) ║ ق۷. سپاس ازو گیرم و ستایش او گویم (بابا افضل، ۳) ║ ق۱۲. فروخفته از خواب سر برگرفت / سپاسِ خداوند افسر گرفت (حزین، ۷۲۳)
سپاس گفتن «در حال تأیید»
← سپاس کردن۱.
ق۴. ابتدای خطبه خدای را حمد و سپاس گفت و طاعت و بندگی نمود (بلعمی۲، ۱/۲۵۸) ║ ق۶. روز دیگر برخاست و غسل پاک بکرد و خدای عزّوجّل را شکر و سپاس بگفت (طرسوسی، ۱/۴۸۲) ║ ق۷. زبان‌آوری کاندر این اَمن و داد / سپاست نگوید زبانش مباد (سعدی۱، ۳۹) ║ ق۸. سزاوار صحبت کسی را شناس / که گوید چو رنجیده باشد سپاس (عماد فقیه، ۱۱۷) ║ ق۹. جامۀ نو چون که پوشی روز را کن اختیار / زآن‌سپس می‌گو سپاس خالق علّام را (نظام قاری۱، ۳۱۲) ║ ق۱۰. وآن فلک‌مسند که می‌گوید ملک / پاسبانی آستانش را سپاس (محتشم، ۲/۱۵۴۸) ║ ق۱۱. چون شفائی هرکسی گوید سپاسِ نعمتی / من نمک‌پروردۀ شیرین نمکدان تواَم (شفائی، ۶۳۴) ║ ق۱۲. سپاسش نشاید به اندیشه گفت / به خس کِی توان کوه البرز سُفت؟ (حزین، ۷۱۳) ║ ق۱۳. ازآن‌پس که گفتی خدا را سپاس / بگو کآن خداوند یزدان‌شناس - چنان شد به بازارگانی روان / ز بهر خدیجه سَرِ بانوان ... (سروش، ۲/۹۶۷) ║ ق۱۴. به پیر ناشناس سپاس گفته، نیازی دادم (امین‌الدوله، ۱۲) ║ ۱۳۱۲ش. خدا را سپاس گفتم که چه خوب شد بال‌وپر مرا به حطام و خرده‌ریزه‌های دنیا نبستی (حجازی۲، ۳۷) ║ ۱۳۶۰ش. از غم هجر کسی رنج نمی‌دید و ملال / در شب وصل کسی شُکر نمی‌گفت و سپاس (حالت۱، ۴۰۸) ║ ۱۳۷۸ش. بیان خود را قاصرتر از آن می‌دانم که از الطاف کریمانۀ ملت شریف و آگاه ایران که تاکنون نسبت به کوچک‌ترین خدمتگزار خویش ابراز داشته‌اند سپاس گویم (عبدالله نوری، ۳۱۴)
سپاس نمودن «در حال تأیید»
← سپاس داشتن۱.
ق۶. چو ایزد به من نعمتی برفزود / سپاس ایزدم چون نباید نمود؟ (نظامی۷، ۳۹۶) ║ ق۱۲. به شکرانه رخسار بر خاک سود / به یزدان سپاس فراوان نمود (حزین، ۷۵۲) ║ ق۱۳. خوف همه را فروگرفته خدا را سپاس می‌نمودند (فاضل همدانی۲، ۱۳۵)
سپاس نهادن «در حال تأیید» (نهادن: برنهادن)
۱. (درمورد کسی) نیکی‌ای را که به او کرده‌اند به وی یادآور شدن و به رخ او کشیدن.
ق۴. یا محمد، بر تو سپاس می‌نهند که مسلمان شوند (بلعمی۲، ۳/۲۸۳) ║ ق۵. بدان نفقات که بکرده‌باشند فر درویشان سپاس ننهند و سخره‌شان نگیرند ... مر ایشان را است ثواب نفقات‌شان اندر بهشت نزدِ خدای‌شان (تفسیر کهن۱، ۱۲۱) ║ ق۶. المن: سپاس برنهادن (تفلیسی۱، ۳/۱۵۸۴) ║ تو این کنیزک به چند خریده‌ای، تا بها به تو دهم و مزد استادی تو بدهم، آن روز سپاس بر من نهادی که به نوروزی به تو آوردم و هر ساعت دست او می‌گیری که بِبَری، پس او را مطربی ازبهرِ خود آموخته‌ای نه ازبهرِ من، که از سماع وی هیچ راحتی نمی‌یابم (سمک، ۱/۵۹) ║ ق۸. به دوروزه آشنایی چه نهی سپاس بر من؟ / رخت آشناست حالی دلت آشنای من کن (اوحدی، ۳۲۲) ║ ق۹. ایزد دهد آنچه شد مقرّر / بر سر ننهد سپاس هرگز (شجاع، ۳۲۰) ║ ق۱۳. به سرو غاتفر چندین سپاس ار برنهد شاید / کسی کاو قامتش همتای سرو غاتفر گیرد (سروش، ۱/۱۱۳)
۲. نیکی و لطف کردن به کسی.
ق۶. به من برسپاسی نباید نهاد / درِ داد بر خود بباید گشاد (ایران‌شاه۲، ۲۵۱) ║ به‌درستی‌که خدای سپاس نهاد ... بر گرویدگان ... که فرستاد درمیان ایشان به ایشان ... فرستاده‌ای هم از ایشان (میبدی، ۲/۳۳۱) ║ سپاس نهد الله بر هرکه خواهد از بندگان خویش (میبدی، ۵/۲۳۳) ║ ق۷. ور تو به بها نهی سپاسم / من قیمت لعل خود شناسم (امیر خسرو۲، ۲۸۳) ║ ق۸. چون در این دنیا عزیزم داشتی یارب به‌لطف / وز بسی نعمت نهادی بر من مسکین سپاس - اندر آن دنیا عزیزم دار زیرا گفته‌اند / خوش نباشد جامه نیمی اطلس و نیمی پلاس (عبید، ۱۳۲) ║ ق۱۳. نهاد از علی برسرِ من سپاس / فری آن‌که فرّ ورا داشت پاس (سروش، ۲/۱۱۱۳)
ترکیبات دیگر: لوح سپاس