وضعیت: «تأییدشده»
ابتر abtar [جمع: ابتران؛ <عربی به معنای «بریده»، «دم‌بریده»>]
یک. (صفت) ۱. (معمولاً برای توهین و تحقیر) (درمورد مرد) که فرزند، به‌ویژه فرزند پسر، ندارد و نسل یا نام او پس از مرگش باقی نمی‌ماند.
ق۴. نماز کن خدای خویش را ... که دشمن تو است ابتر (تفسیر طبری، ۷/۲۰۶۵) ║ ق۵. عاص بن وایل پیغامبر را ... ابتر گفت (تفسیر کمبریج، ۲/۶۴۴) ║ ق۶. او ابتر است؛ چون برود در دنیا ذکرش بنماند (نجمالدین راوندی، ۱۳۶) ║ ق۷. بگذارید که وی ابتر است، یعنی پسر ندارد (اسحق همدانی، ۱/۳۸۶) ║ ق۸. جماعت مشرکان طعن می‌کردند و می‌گفتند که ابتر است (رشید‌الدین فضل‌الله۸، ۱/۲۰۶) ║ ق۱۱. چون دشمنان وی را ابتر خواندند {تصحیح قیاسی؛ متن: خوانند}، ایزد تعالی ابتری را بر ایشان انداخت (ابوطالب تربتی، ۱۹۰) ║ ق۱۳. عادل‌شاه، به‌جهتِ انقراض نسل سلاطین قاجار، در هشت‌سالگی آلت رجولیت او را قطع کرد و او را ابتر خواست (رضاقلی خان، ۹/۲۹۹) ║ ۱۳۴۲ش. من آن آدم ابترم که پس از مرگم هیچ تنابنده‌ای را به‌جا نخواهم گذاشت (آل‌احمد۹، ۹۲)
۲. (معمولاً برای توهین و تحقیر) (درمورد کسی یا گروهی) که عاقبت خوبی ندارد یا آرزو می‌کنند که عاقبت خوبی نداشته باشد و نام نیکی از او باقی نماند.
ق۴. بی‌شرم شِمر کافر ملعون سنان ابتر / لشکر زده بر او بر چون حاجیان بطحا (کسایی، ۷۰) ║ ق۵. از ایشان بلا بر سر بدسگالان / وز ایشان تباهی بر اعدای ابتر (عنصری۱، ۴۵) ║ ق۶. زین نکته‌های بکرند آبستنان حسرت / مشتی عقیم‌خاطر جوقی سقیم ابتر (خاقانی۱، ۱۹۴) ║ ق۷. ابتر بُوَد عدوّش و آن منصبش نمانَد / در دیده کی بمانَد گر درفتد در او خس (مولوی۱، ۳/۸۱) ║ ق۹. سپاه شاه مردان ... با لشکر ابتر خوارج ... در مقابله آمده، راه مقاتله گشودند (کاشفی۱، ۱۶۰) ║ ق۱۰. خسرو گیتی‌ستان ... نظرش افتاد بر ... دشمن جان مروانیان ابتر (ابومسلم‌نامه، ۳/۴۰۰) ║ ق۱۱. امراء ... خاطر از این جهت جمع ساخته، بر کشتن آن شمع شبستان وزارت قرار دادند و با یک دو نفر از آن گروه ابتر مقدمه کردند (محمود افوشته‌ای، ۳۲۰) ║ ق۱۲. بیاور ای کنیز نیک‌منظر / ناهار ازبهر حارث شوم ابتر (تعزیه، ۱/۳۶۱) ║ ق۱۴. پس نه سعدی تو، که شوم و ابتری / نحسی و از نحس هم آن‌سوتری (ادیب‌الممالک، ۲/۶۴۲)
۳. (درمورد چیزی، کاری یا سخنی) ناقص و ناتمام.
ق۵. تیر از گشاد شست تو گر برخورَد به تیر / ناقص کند دبیری و ابتر کند حساب (ابوالفرج رونی، ۲۶) ║ ق۶. نعمت حق‌تعالی ابتر و منقطع نگردد (سهروردی، ۱۵۶) ║ ق۷. یکی در نماز نعره زد و بگریست ... اگر ... برای دنیا گریست ... ، نمازش ابتر و ناقص و باطل باشد (مولوی۳، ۱۴۸) ║ ق۸. رفتیم با تخلص این شعر آبدار/ کان را اگر چنان بگذاریم ابتر است (ابن یمین، ۲۳) ║ ق۹. تو را پایه برتر بُوَد زآنکه جامی/ به مدح‌آوری آیدت در برابر - ولی چشم دارد که یابد تمامی/ ز حسن قبول تو این شعر ابتر (جامی۱، ۲/۶۸) ║ ق۱۰. تو رفته‌ای و کار مرا بر سر آمده / فکری کنم که کار سخن ابتر آمده (نظیری، ۵۶۸) ║ ق۱۱. هر کام که در جهان میسر گردد / چون کار به پایان رسد ابتر گردد (قدسی، ۶۵۹) ║ ق۱۲. به نظم آرم کنون این نثر ابتر/ به توفیق حق دادار اکبر (یوسف حسین، ۴۶۱) ║ ق۱۳. آن بیچارۀ ساده‌دل صفحه‌ای برداشته، کلماتی غیر فصیح و ابتر در آن نگاشته، به علما داد (رضاقلی خان، ۱۰/۳۱۱) ║ ق۱۴. آب آن خشک و خاک سخت، این بد و آن بتر، یکی ناقص و دیگر ابتر (تربیت، ۲/۱۴۳۸) ║ ۱۳۳۰ش. ولی نثر پیشین چنان ابتر است / که مقصود را کرد نتوان ادا (بهار، ۱/۴۲۱) ║ ۱۳۴۸ش. بیداری نسبی اما ابتر روشن‌فکران ایرانی یکی در وقایع مشروطه رخ داد، سپس در وقایع پس از شهریور ۱۳۲۰ (آل‌احمد۵، ۱/۱۹۰) ║ ۱۳۶۹ش. کوچک‌ترین کار بشر ... با هجوم هزاران اندیشۀ ناتمام و ابتر، با هزاران از شاخ به شاخ پریدن همراه است (بدیعی، ۱۴)
۴. (درمورد چیزی یا جایی) نابود و خراب و به‌هم‌ریخته.
ق۵. گروه ایشان در دست شاه گشته ستوه / سپاهشان دل پرکین و شهرشان ابتر (عنصری۱، ۱۳۸) ║ ق۶. بستان بی‌روی ما اغبر است و چمن بی‌بوی ما ابتر است (حمیدالدین بلخی، ۴۹) ║ ق۸. دریا بتواند که به یک لطمۀ موج صد سفینۀ ماهی‌پشت را ابتر و زیروزبر گرداند (ثغری، ۱۸۳) ║ ق۹. ایشان تمامی ممالک خراسان را ابتر و ویران ساخته‌اند (اسفزاری، ۱/۱۲۲) ║ ق۱۰. تاج یک‌سو فتاد و ابتر شد / همه خیل و سپاه بی‌سر شد (هلالی، ۲۶۵) ║ ق۱۱. بعد از فتح و ظفر که قورچی‌باشی و امراء و عساکر بازگشته به اردو آمدند، خیمه‌ها را ابتر و از اسباب خالی یافته، از اسب و استر و شتر نشانی ندیدند (اسکندر بیک، ۳/۱۷۱۰) ║ ق۱۲. تیغ موجی بر سرت ننوشت تعمیر محیط / ای حباب بی‌سروپا خانه‌ات ابتر شود (بیدل، ۲/۱۶۳) ║ ۱۳۳۰ش. مسجد و کاخ اگر بوده مقام اشرار / ز چه گنبد را کردید خراب و ابتر (بهار، ۱/۲۲۵)
۵. (درمورد کسی یا احوال او) پریشان و آشفته و توسعاً بیچاره و وامانده.
ق۶. تو همچنان مکن که چو بیند مرا حسود / گوید به‌طنز حال فلان از چه ابتر است (اخسیکتی، ۵۱) ║ ق۷. جهان‌پناها سطری ز حال من بشنو / که چرخ بر چه صفت نظم حالم ابتر کرد (همگر، ۲۲۹) ║ ق۸. گرچه کار عاشقان پیوسته سامانی نداشت / این‌چنین یکبارگی هم ابتر و درهم نبود (امیر خسرو۴، ۳۱۲) ║ ق۹. صاحب‌قران... خواست که... به صرصر قهر آتش‌افروز خرمن آمال دشمن کینه‌اندوز را چون تلی از خاکستر و اعوان ایشان را پریشان و ابتر سازد (ابوبکر طهرانی، ۲۲۴) ║ ق۱۰. جناب خواجۀ مذکور پیروی ارباب کرم نموده، طریقۀ لطف معمول داشته به عاشقان ابتر مهجور (واصفی، ۱/۳۲) ║ ق۱۱. ناگاه دیوانۀ ابتری صیحه کرد (بداؤنی، ۳/۹) ║ ق۱۲. چندی شهر شیراز ... رشگ نگارستان چین و طراز بوده ... چون قلع مادّه دشمن شده و فتح فارس میسّر و حال خصم ابتر گردیده بود (مهدی استرآبادی۲، ۱۱۴) ║ ق۱۳. حیف باشد که می صافی احمر بنهیم / از کف این فصل و پی صوفی ابتر گیریم (قائم‌مقام۲، ۱۱۶) ║ ق۱۴. سال دوازده ماه عریان و لخت و عوریم / ای مفت‌خوار ابتر بزن بلا نبینی (نسیم شمال، ۱/۲۲۳)
۶. (درمورد چیزی یا کسی) بی‌نتیجه و بی‌ثمر.
ق۶. به جنب جاه و جلال تو پست زهره و ماه / به پیش بأس و نوال تو ابتر آتش و آب (وطواط۱، ۶۴) ║ ق۷. همچو احمد که برد بوی از یمن / زآن نصیبی یافت این بینی من - که کدامین خاک همسایۀ زر است / یا کدامین خاک صفر و ابتر است (مولوی۲، ۳/۴۳۴) ║ ق۹. ور زآن که نداری چو عطایی طالع / رنج تو بُوَد ضایع و ابتر کارت (محمود حسینی، ۱۴۲) ║ ق۱۰. مرید ... هر ریاضت و مجاهدت که بی توبه کشد، همه ضایع و ابتر خواهد بود (حافظ حسین، ۲/۱۳۶) ║ ق۱۱. در سینه دلی که خالی از معرفت است / تخمی است که زیر خاک ابتر گشته (قدسی، ۷۱۴) ║ ۱۳۳۰ش. عملت نیز اگر نداشت ثمر / هست چون علم بی عمل ابتر (بهار، ۲/۸۵۷)
۷. (درمورد حیوانات) دم‌بریده.
ق۶. بعد از سه روز، خر دشتی‌ای ابتر گرد گور من طواف کند (محمد طوسی، ۷۶) ║ جولاهه چوبی بر دُم او زد و دُم او را ببرید. مار در سوراخ رفت ... مار گفت ... کفران نعمت کردی و مرا بدین صفت ابتر گردانیدی (محمد ملطیوی۱، ۴۴۶)
۸. (درمورد دفتر، کتاب یا مجموعه‌ای از اوراق) بدون شیرازه یا جلد و ناقص و پاره‌پاره.
ق۷. خِرَد کی پسندد که ما را سبق/ از این نُه ورق جزو ابتر دهد؟ (دهستانی، ۲/۸۲۷) ║ ق۸. ورق چون داغ شد ابتر نگردد / چو داغم کرده‌ای ابتر چه داری؟ (امیر خسرو۴، ۸۱۵) ║ ق۹. لشکر اِنعام‌نادیده به بانگی تفرقه است / دفتر شیرازه‌ناکرده به بادی ابتر است (جامی۱، ۱/۷۴) ║ ق۱۰. اگر تو حیله‌ای اندیشی که اوراق دفتر حَسَن ازهم فروریخته و ابتر گردد، من تو را آزاد کنم (خواندمیر۱، ۲/۴۶۳) ║ ق۱۱. جراید اخلاص و اعتقاد خود را به دست بی‌تابی ابتر ساخته و روی از مرشد کامل تافته، به‌جانب او میل نمودند (اسکندر بیک، ۲/۷۷۰) ║ ق۱۲. ابتر کنم این دفتر مجموعۀ دانش/ بر آب زنم نقش سیه‌کار قلم را (زیب النساء، ۳۹۷) ║ ۱۳۱۶ش. خواجه گفت: تنها راه این است که دفتر مغشوش و ابتر گردد تا در موعد مقرر در پیشگاه حضرت سلطان شرمنده و رسوا شود (مؤتمن، ۱۶۰)
۹. (درمورد نوشتن حروف) فاقد بخش انتهایی؛ بی‌دنباله.
۱۳۵۰ش. ]در این نسخه خطی[ میان ā و i (کسرۀ اضافه) چیزی فاصله نشده و i به‌صورت یاء ابتر با دو نقطه زیر آن نشان داده شده (علی‌اشرف صادقی: مجلۀ دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران، ش۷۷/۴۷) ║ ۱۳۷۹ش. مثلث راست پر شده است با حای حطّی ابتر ... و مثلث چپ با های هوّز دُم‌کج (محمود۲، ۲/۱۰۳۳)
دو. (اسم) ۱. ⇅ ابتریک. ۲.
ق۵. ایا خواجه هم‌داستانی مکن / که بر من تحمل کند ابتری (منوچهری، ۱۲۱) ║ ق۶. یک سهم تو خضروار بشکافت / هفتادوسه کشتی ابتران را (خاقانی۱، ۳۴) ║ ق۱۲. به همین خیالات فاسدۀ آن ابتر سفاهت‌پیشه ... آن جمع جهال رجال را برداشته، به‌جانبِ کوه‌های بختیاری روانه شد (محمد مروی، ۲/۴۷۲) ║ ق۱۴. گرگ خواندی سلیلِ حیدر را / خسته دیدی مگر غضنفر را – یا فراموش کردی ای ابتر / قصۀ عمرو و قتل عنتر را (ادیب‌الممالک، ۲/۵۰۴) ║ این بهشت را کدام ابتر کنشت نموده؟ (اعتمادالسلطنه۳، ۶۳) ║ ۱۳۴۶ش. تو عقلت نمی‌رسه، تو اونو نمی‌شناسی من می‌دونم چه ابتر جَلَبیه (محمود۳، ۷۵)
۲. ⇅ ابتریک. ۳.
ق۷. زر تو بریز بر گهر چونک بماند زیر زر / برنجهید بر زبر آن سبک است و ابتری (مولوی۱، ۵/۲۰۷) ║ تا نباشد همچو ابلیس اعوری / نیم بیند نیم نی چون ابتری (مولوی۲، ۲/۳۷۳)
۳. ⇅ ابتریک. ۵.
ق۱۰. هم‌گدایان در او را دعای من بگو / هم‌سگال آن سر کو را ز من یکسر بپرس - پس به خلوتخانۀ خاص آن گرامی یار را/ تا زبانت در دهان جنبد از این ابتر بپرس (محتشم، ۲/۱۲۱۱)
سه. (صفت، اسم) ۱. (ادبیات) (در عروض) زحافی که در آن «مَ» و «عیلن» از مفاعیلن یا «فَعو» از فعولن (در عروض عرب) حذف می‌شود و به‌جای «فا» یا «لنِ» باقی‌مانده، «فع» می‌گذارند.
ق۷. [بحر متقارب] مثمن ابتر: مرا با نگارم سخن باشد / ... فعولن فعولن فعولن فع (شمس قیس، ۱۷۲) ║ بَتْر در ازاحیف عرب اسقاط وتد فعولن است، لن بماند، فع به جای آن بنهند و آن را ابتر خوانند (شمس قیس، ۵۳) ║ ق۹. بَتر در ازاحیفِ عرب اسقاطِ وتدِ فعولُن است، لُن بمانَد فَع به‌جایِ آن بنهند و آن را ابتر خوانند (محمود حسینی، ۷۴) ║ مثال این صنعت از قصیدۀ مصنوع این بیت است از بحرِ خفیف مخبون ابتر (محمود حسینی، ۱۸۹) ║ ق۱۰. ظنت همه نقش علم فنت همه تیز / محکم غضبی مصلح بختت همسر؛ تقطیع: مفعول مفاعلن مفاعیلن فع؛ بحر: هزج اخرب ابتر (اهلی، ۸۰۴) ║ ۱۳۸۰ش. در زیر نمونه‌هایی از چند بحر مختلف مناجاتی را که در آغاز تعزیه و معمولاً در بیات ترک می‌خوانند ... می‌آوریم: ۱. بحر رمل مثمن محذوف ... ۴. بحر مجتث مثمّن مخبون ابتر ... (شهیدی، ۴۷۴)
۲. (ادبیات) (در عروض) زحافی که در آن «تن» و «ـا»ی «عِلا» از «فاعلاتن» حذف می‌شود و به‌جای «فاعل» باقی‌مانده «فَعْلن» می‌گذارند.
ق۸. ابتر آن است که سبب خفیف را از آخر اسقاط کنند و آخر وتد مجموع را نیز بیندازند و وسط را ساکن کنند، پس فاعلاتن فاعل شود، نقل کنند با فعلن (شمس‌الدین آملی، ۱/۱۳۵)
چهار. (قید) ⇅ ابتریک. ۵.
ق۱۱. ذوالقدر سراسیمه و ابتر پناه به دامن کوهی که قریب به آن موضع است بردند (محمود افوشته‌ای، ۳۲۹)
ترکیبات: سالکِ ابتر