دلیل

وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
دلیل ‎dalil‎ [جمع: ادلا(ء)، ادله؛ <عربی>؛ (مثنّی: دلیلین)]
(اسم) ۱. شاهد و نشانه‌ای معمولاً عقلی و منطقی که برای اثبات یا ردّ امری یا موضوعی به‌کار‌ می‌رود ؛ دلیل‌و‌برهان‏۱.
ق۴. این آیت دلیل است بر قول آن گروهی که ایدون گویند که آسمان پیش‌ از زمین آفرید (بلعمی۱، ۳۹) ║ ق۵. حرکت طبیعی هم قسری است و دلیل بر درستی این قول آن است که حرکت از چیز، یا به خواست ذات او باشد یا به خواست جز او باشد (ناصر خسرو۶، ۴۰) ║ ق۶. دلیل بر آنکه زمین سنگین‌تر است از آب آن است که قدری خاک در آب اندازیم به زیر نشیند و آب هرآینه باید که بر روی زمین ایستد (سهروردی، ۱۷) ║ ق۷. زنادقه از جعفر بن محمد صادق پرسیدند که دلیل چیست بر آنک این عالم را صانع است؟ (عوفی۴، ۵۰) ║ ق۸. سگ آنجا دلیل و گواهی نداشت/ که چون گرگِ یوسف گناهی نداشت (عضد یزدی، ۱۸۳) ║ ق۹. وقوع این اثر نیز به‌غایت واضح است ... و گمان نمی‌افتد که در هیچ وقت اهل احکام نجومی را بر درستی قواعد خویش دلیلی چنین بیّن بوده‌ باشد (شرف​الدین یزدی، ۱‏/۴۷۱‏) ║ ق۱۰. ابن ابی‌سفیان ... در مجالس چنین اظهار نمود که قیس ازجملۀ هواخواهان ماست و دلیل بر صدق این سخن آنکه مردم قریهٔ خریثا را که ازجملۀ شیعۀ امیرالمؤمنین عثمان‌اند تکلیف بیعت شاه مردان نمی‌نماید (خواندمیر۱، ۱‏/۵۶۷‏) ║ ق۱۱. شاهد این معنی و دلیل بدین مدعا، صورت احوال علی‌خان، حاکم گیلان، است که مکرر اظهار یک‌جهتی و غلامی نسبت به استادگان پایۀ سریر سپهرپیرایۀ شهریار جهان‌گیر کرده (محمود افوشته‌ای، ۵۴۱) ║ ق۱۲. جهل مُرکّبش ز دلیل است بی‌نیاز/ هرکس به‌رنگ خامه کند یک‌قلم سخن (تأثیر، ۶۷۶) ║ ق۱۳. ای قزاق‌ها! دوستاق را اینجا بیاورید.(قزاق‌ها بایرام را دست‌بسته حاضر می‌کنند.) تو بی‌تقصیری خود را به چه دلیل اثبات می‌کنی؟ (قراجه‌داغی، ۱۴۴) ║ ق۱۴. یکی نخواست ز گفتار او دلیل و سند/ یکی نکرد به تحقیق آن سؤال و جواب (ادیب‌الممالک، ۲‏/۹۹‏) ║ ۱۳۰۷ش. قوچانی گفت دلیل سمعی با عقل معارضه نتوان نمود. گفتم: ... موضوع حکم عقل انفعال حقیقی است که بر خدا روا نیست و موضوع دلیل سمعی اظهار انخداع و نمایش انخداع و هرگاه موضوع دلیلین متّحد نشد، تعارض نخواهد بود بین دلیلین (آقا نجفی، ۶۳۹) ║ ۱۳۱۲ش. ابوالقاسم‌ خان برای هرکدام از آن رشوه‌ها دلیل و مدرک کتبی تهیه کرده‌ باتعجب پرسیدم کدام ابوالقاسم‌ خان؟ گفت همان که معاون محاسبات است (حجازی۲، ۳۴۱) ║ ۱۳۲۰ش. هیچ قرینه و دلیلی علیه او در محکمه موجود نبود (علوی۳، ۸۷) ║ ۱۳۷۷ش. دنبال دلیل و مدرک می‌گشتم. یک چیز محسوسی می‌خواستم که در تخیلات مجرد حسادت‌های خودم به‌کار ببرم (دریابندری۴، ۱۷۲) ║ ۱۳۸۷ش. سخن سمرقندی نیز چندان غریب و عاری از واقعیت نیست و هیچ دلیلی در دست نیست که بگوییم فناروزی سندبادنامه را از عربی به فارسی برگردانیده‌ بود (فاضل پاکزاد: نامۀ بهارستان، ش۱۳-۱۴‏/۱۵۰‏) ║ ۱۳۹۷ش. پلیس به‌عنوان نهاد کشف جرم همواره در فرایند دادرسی کیفری و تحصیل ادله اثباتی نقش مهمی داشته و بر تحصیل ادله توسط این نهاد در پرتو اصل مشروعیت تحصیل دلیل تاکید گشته است (رضایی‌فرد - وروایی: تحثیثات حقوقی آزاد، ش ۴۲‏/۱‏)
۲. کسی یا چیزی (مانند عقل) که روش درست زندگی یا دستیابی به هدفی مشخص را به دیگری نشان می‌دهد و به او کمک می‌کند که به درستی تصمیم بگیرد یا عمل کند؛ راهنما.
ق۴. ای راهنمای راست‌سخن، سخن من بشنو و دلیل من باش بر حق تا شک از دل من بزدایی (بلعمی۲، ۱‏/۱۱۸‏) ║ ق۵. غریبم اسیرم نژند و ذلیل / ندارم سوی نیک‌بختی دلیل (یوسف و زلیخا، ۶۶) ║ ق۶. یاور نیست مگر خدای و دلیل نیست مگر مصطفی صلی‌اللهُ‌علیه‌وسلم (ابوعلی عثمانی، ۱۶۱) ║ ق۷. عقل دلیل مؤمن است، یعنی در کارها با عقل شود و آنچه به عقل راست آید به جا آورد و آنچه راست نیاید ترک کند (شهاب الاخبار۱، ۵۴) ║ ق۸. هیبتی در آن قوم که به خواجه به نماز ایستاده بودند پیدا شد ... مولانا امیر ابوبکر عمّامه و درّاعه را انداخته بود و هر طرف می‌دوید و می‌گفت: دلیل من از من رنجیده است و خاک و خاشاک بر سر می‌کرد (صلاح بخاری، ۲۴۰) ║ ق۹. بر اثرِ او روان شده بدو رسید و گفت: ای شاهزاده، معلوم کرده‌ام که تو کیستی. آمده‌ام تا دلیل تو شوم و ترا از این ورطهٔ خون‌خوار به ساحل امان رسانم (دولتشاه، ۵۳۸) ║ ق۱۱. تُرا به‌ جنّت دربسته می‌شَویم دلیل/ اگر به‌ خامشی ارشاد می‌کنیم تُرا (صائب، ۱‏/۲۹۱‏) ║ ق۱۲. عمری دلیل فطرت ارباب فضل بود/ یعنی طریق معنی اخلاق می‌سپرد (بیدل، ۱‏/۲۹۴‏) ║ ق۱۳. از جملهٔ مسافرین الی‌الحق ... یکی دیگر مرحوم ملا محمد پسر حاجی ملا عبدالباقی مجتهد بود که در طریقت به نایب‌الصدر مزبور رسید و شیخ دلیل شد (ضرّابی، ۴۴۶) ║ ۱۳۰۰ش. بنا شد من در بازار حتی‌المقدور سعی کنم که حاج‌ علی به وکالت برسد و حاج‌ علی هم با من صاف‌ و راست و در کارهای سیاسی مرا راهنما و دلیل باشد (جمالزاده۱، ۴۰) ║ ۱۳۴۰ش. شبلی را پرسیدند که نخستین دلیل تو در این طریق که بود؟ گفت: من این طریق از سگی آموختم که تشنه‌لب بر کنار جویی ایستاده‌ بود (فروزانفر، ۲۱۶) ║ ۱۳۴۳ش. پیشوائی سیدی شیخی امامی بودمان/ رهنمائی مرشدی پیری دلیلی داشتیم (روحانی، ۸۶) ║ ۱۳۹۶ش. او باید به فراز و نشیب‌های مسیر تحت عنایت پیر و دلیل راه واقف باشد تا آینهٔ دل صاف و صافی سینه صفا یابد (مرجانی - ابراهیمی: اندیشه دینی، ش ۶۵‏/۸۲‏)
۳. حقیقت، رخداد یا مانند آن که نشان می‌دهد چیزی وجود دارد یا در حال وقوع است و یا در آینده ممکن است وجود داشته باشد یا رخ دهد؛ نشانه.
ق۴. مزکت دمشق هم‌چنین است وز بنای سلیمان است ... ستون‌ها از سنگ است؛ سنگ رخام بیست ارش و سی ارش از یک‌پاره که اندر او هیچ پیوند نیست و نه درز مخروط کرده هرچه نیکوتر و آن دلیل است که نه بنای آدمیان است (بلعمی۱، ۵۵۷) ║ ق۵. نوح‌ بن منصور ... پیغام داد بر زبان ابوعبدالله غازی که: ما به‌جای تو اصطناع بیشتر از آن کردیم، که تو چشم داشتی! زیراکه اندر تو نشان وفا و دلیل رشد دیدیم (گردیزی، ۱۶۵) ║ ق۶. صد نشان است از سُم شبدیز تو بر هر زمین/ صد دلیل است از سر شمشیر تو در هر حصار (امیر معزی، ۲۱۸) ║ ق۷. اعرابی ... گفت: بعره، یعنی سرقین، دلیل است بر وجود شتر پوینده (عوفی۴، ۵۷) ║ ق۸. و اما قبلهٔ بلدان‌ها: قبلهٔ تمامت ایران‌زمین مابین مغرب و جنوب است ... و حدیث نبوی بر این‌ معنی دلیل است (حمدالله مستوفی۱، ۲۳) ║ ق۹. اخی شجاع‌الدین، چون از مبدأ حال دلیل عجز و ضعف مشاهده کرد، کشَف‌وار سر در درون شهر کشید (عبدالرزاق سمرقندی، ۱‏/۱۹۶‏) ║ ق۱۰. از دیر مغان به کعبه از کعبه به دیر / هرجا که قدم نهی دلیل تو بُوَد (لسانی شیرازی: شهرآشوب، ۱۰۲) ║ ق۱۱. کوچک‌دلم چو غنچه به ابنای روزگار/ وین کوچکی دلیل بُوَد بر کلانیَم (طالب آملی، ۱۰۴۱) ║ ق۱۲. آه تو فاش می‌کند عشق نهفته را حزین / دود دلیل می‌شود آتش ناپدید را (حزین، ۱۱۵) ║ ق۱۳. زن‌های نجبای ورشاو در روز عید پرهیز خواسته‌اند دلیلی از خشنودی خودشان به کارگران ورشاو که بسیار خوب در عرض سال رفتار کرده ... بودند ظاهر ساخته، آن‌ها را مهمان نمایند (دولت علیّه، ۱‏/۲۵۶‏) ║ ۱۳۰۱ش. فرّخ هم سکوت مهین را دلیل رغبت او به برگشتن دانست (مشفق۱، ۱۷۶) ║ ۱۳۲۰ش. در روزنامه علامتی که دلیل تجدید طبع آن باشد، ندیدم (علوی۳، ۸۲) ║ ۱۳۷۳ش. خواب دیدار یک پری که اگر خوش‌خو و شاداب باشد، دلیل بر عزّت و دولت است (محمدعلی۱، ۱۷۶)
۴. کسی که مسیر رفتن و رسیدن به جایی را به دیگران نشان می‌دهد؛ راه‌دان؛ بلد راه.
ق۴. ما کاروان ببریم به بیراه و بر بدر گذر نکنیم و نه برحدّ مدینه، و دلیل گیریم تا ما را در بادیه برد به راهی که محمد اثر ما نیابد (بلعمی۲، ۳‏/۱۵۷‏) ║ ق۵. از بَیت‌المَقدِس پیاده با جمعی که عزم سفر حجاز داشتند برفتم. دلیل مردی جَلد و پیاده‌روی نیکو بود (ناصر خسرو۲، ۶۱) ║ ق۶. ابرک با کاوه به راه بیراه می‌رفتند که ابرک دلیل بود و همه راه می‌دانست؛ ایشان را می‌برد (سمک، ۴‏/۳۵۰‏) ║ ق۷. دلیل و قلاوز ما را به‌ نزدیکی شهر سمرقند به‌ راه آورد و از آنجا به راه خراسان بازآمدیم (نجیب بکران، ۱۱۱) ║ ق۸. از ترکمانان آن طرف دلیلی که بر راه‌ها وقوفی تمام داشت، لشکر را به راهی که شاهراه نبود، به سرحد نور برون آورد (رشیدالدین فضل‌الله۱۳، ۱‏/۴۹۷‏) ║ ق۹. ابوسلمه، ولید ... را دلیل خود ساخته تا از بیراهه رفته بر سرابی از سراب‌های بنی‌اسرائیل رسید (میرخواند، ۲‏/۳۱۲‏) ║ ق۱۰. نقل است که شیخ حسین سقا نوبه‌ای از عراق آهنگ حجاز نمود، بی زاد و راحله و دلیل و قافله (حافظ حسین، ۲‏/۳۳۸‏) ║ ق۱۱. بیرام خان ... دلیلی همراه ایشان کرده که از طرف جنگل‌های هند که هرگز کسی از آن راه گذر نکرده‌ بود، ایشان را به‌ در بردند (عالم‌آرا۲، ۲۸۷) ║ ق۱۲. غازیان مضطر گردیده، از جماعت اعرابی که بلدیت آن راه می‌نمودند تحقیق نمودند، معلوم شد که راه را غلط کرده‌ بودند. سردار والاتبار آن‌ چند نفر دلیل را به‌ قتل آورد (محمد مروی، ۱‏/۲۷۱‏) ║ ق۱۳. ما راه را گم کرده بودیم. پس مردی را با ما دلیل فرستادند تا نزدیک به قازانیّه ما را رسانیدند (تنکابنی، ۶۰۷) ║ ق۱۴. حقیر و جناب مؤید‌الملک ... با‌ جمعی از اعراب که دلیل راه بودند، شمع‌ها روشن نموده ... داخل سوراخ شدیم (حاجی پیرزاده، ۱‏/۱۴۹‏) ║ ۱۳۲۳ش. سعی کن دارای پای پویا و چشم بینا باشی تا احتیاجی به عصا و دلیل نداشته‌ باشی (جمالزاده۳، ۲۰۱) ║ ۱۳۶۹ش. گرگسار، دلیل راه اسفندیار، این جادو را غول می‌خواند و اسفندیار را از او برحذر می‌دارد (محمدجعفر محجوب: ایران‌شناسی، ش۶‏/۲۶۳‏)
۵. کسی که به‌صورت پنهانی و محرمانه اطلاعاتی را دربارهٔ رفتار و فعالیت‌های شخص یا گروه دیگری جمع‌آوری و گزارش کند؛ خبرچین، جاسوس.
ق۴. بابک ... با سپاه از حصار بیرون شد و گرداگرد حصار بدان کوه‌ها اندر کمین کردند. و دلیلان بیامدند و افشین را بگفتند (بلعمی۲، ۴‏/۱۲۶۶‏) ║ ق۶. نظر اسب بر ایشان افتاد. بهراسید و ازجای بجست ... و مرد را از پشت خود بینداخت، چنان‌که گردن وی بشکست و دیگربار غمز نکرد، که هرکس‌که غمز کند و دلیل بر خلق باشد آن بیند که آن مرد دید (سمک، ۱‏/۳۱۸‏)
۶. چیزی که کسی به‌واسطهٔ آن راه به سوی مقصد را می‌یابد و به آنجا می‌رسد.
ق۵. دیگر مرغکی هست به حد مغرب و آن را مادون خوانند. و ملاحان و خداوندان کشتی او را خجسته دارند ... ملاحان کشتی را بدارند و هر احتیاط که بباید کردن بکنند و بر آن طرف که مصلحت باشد، برانند و آن مرغک دلیل ایشان شود (تحفة الغرائب، ۱۳۳) ║ ق۶. سمک گفت: ای کوهیار، تو ندانی که این بارها ما را دلیل است، و کار من از این بارها روشن شود (سمک، ۱‏/۵۴۹‏) ║ ق۷. به شب ماهی میان کاروان است/ که روی او دلیل ساربان است (همام، ۷۲) ║ ق۸. غرض ایشان از بنا کردن آن برج آن بود که آن را حصن خود سازند ... و دیگر آنکه اگر کسی در آن زمین گم شود یا راه گم کند، به‌سبب آن برج راه یابد و برجش دلیل باشد (رشیدالدین فضل​الله۱۱، ۲۵) ║ ق۹. دیده کز بهر صنایع باشد / تا دلیل رهِ صانع باشد (جامی۳، ۱‏/۵۹۴‏) ║ ق۱۰. ابونصر شبرو خواست که آن آهو را به تیر بزند که ابومسلم نگذاشت که: این آهو مرا بر سر آب برد. پس، این آهو دلیل ما بود (ابومسلم‌نامه، ۲‏/۱۹۵‏) ║ ق۱۱. دلیل گمرهان است آتش سوزنده در شب‌ها / چراغی نیست حاجت در سراغ لاله رخساران (صائب، ۶‏/۳۰۰۳‏) ║ ق۱۲. سخنور را به لفظ تازه معنی راهبر باشد/ دلیلی سوی گل گلچین ندارد بهتر از بویش (تأثیر، ۵۸۱) ║ ق۱۴. گَهی کردم دلیل راه، کوکب/ گَهی افروختم از مهر، مشعل (ادیب‌الممالک، ۲‏/۲۹۵‏)
۷. (پزشکی کهن) نمونهٔ ادرار.
ق۵. وقت بودی که ترس خدای‌تعالی بر وی غالب شدی که چون به قضای حاجت نشستی به‌جای بول خون آمدی ... طبیبی بود ترسا، و بول وی پیش طبیب بردند. گفت: دلیل کیست؟ گفتند: این دلیل مردی است از علمای مسلمانان که وی را سفیان ثوری خوانند (پند پیران، ۳۱) ║ ق۶. آن شب که بامداد، دلیل عرضه خواهند کرد، شام که عادت است نباید خورد و نه آب و نه چیزی که رنگ آب بگرداند (جرجانی۲، ۱‏/۱۰۵‏) ║ ق۷. طبیب ... گفت دلیلش بیارید تا ببینم و بر رنجوری واقف شَوَم آن‌گاه علاج فرمایم ... چون دلیل بدید گفت این دلیل عورتی است هندو که بیشتر این رنجوری ایشان را افتد و علت متضاد است و دشوار (فخر مدبّر، ۴۲) ║ ق۸. دلایلی خارج از علامات مذکوره که طبیب در علاج استدلال کند بر آن بر احوال مریض، بر سه قسم است: یکی نبض و دویم قاروره که به‌اصطلاح اطبا آن را دلیل خوانند و سیُم بِراز (شمس‌الدین آملی، ۳‏/۱۲۵‏) ║ ق۹. دیدند دلیل و نبض جُستند/ وز خامشی‌اش زبان بشستند (جامی۳، ۲‏/۲۶۳‏) ║ ق۱۲. تفسره ... بول را نامند به جهت آنکه مفسر احوال بدن است بر طبیب،‌ و دلیل نیز نامند به جهت آنکه نمایندۀ احوال مریض است به طبیب که طریق معالجه را به چه نحو رفتار نماید (عقیلی خراسانی۱، ۱‏/۶۴۰‏)
۸. (احکام نجوم) برج یا ستاره یا وضعیت خاصی در نجوم که مبنای استخراج احکام نجومی است و براساس آن پی به امری می‌برند یا اتفاقی را پیش‌بینی می‌کنند (با توجه به بسامد کم و تخصصی بودن موضوع شاید بهتر باشد تفکیک زیر را حذف کرد. لطفاً ویراستاران محترم نظرشان را بفرمایند تا اعمال شود.).
ق۵. مریخ مشرقی بُوَد اندر دلو [و] ناظر بُوَد به درجة‌ استقبال و صاحبِ دو نصیب بُوَد که مالک بُوَد خانه و وجه را، پس دلیل کن وی را (المدخل، ۲۱۵) ║ دهم این روز را موالدالسَّنه خوانند، و هر برجی که ماه اندر او باشد بدین روز، آن برج دلیل سال بُوَد (گردیزی، ۲۳۶) ║ سبب آن بود که این مزدک نجوم نیک دانستی و از روش اختران چنان دلیل می‌کرد که در این عهد مردی بیرون آید و دینی آورد (نظام الملک، ۲۵۷) ║ ق۶. دلایل پیکان و مسافران: اگر (؟) دلیل ستارۀ سریع‌السِّیر بُوَد و قمر به وی ناظر مولود «فیج» بُوَد ... اگر عطارد بُوَد «پیکی» بُوَد که نامه بَرَد و رسولی کند (ابوالحسن بیهقی: نامۀ بهارستان، ش۱‏/۵۴‏)
۹. عرضه و بیان کردن شاهد و قرینهٔ عقلی و منطقی برای اثبات یا رد امری؛ استدلال.
ق۵. این خطر مبتدع را بوَد و کسی را که راه کلام و دلیل سپرد، اگرچه باورَع و پارسا باشد (غزالی۱، ۲‏/۴۰۸‏) ║ ق۶. هست در وصف او به‌ وقت دلیل/ نطق تشبیه و خامشی تعطیل (سنایی۳، ۲)
۱۰. (درمورد بیماری) هرچیزی که تغییر روحی یا جسمی بیمار را نشان دهد و پزشک از آن نشانه بهبود یا بیماری فرد را دریابد.
ق۶. اگر زفان ... سپید باشد دلیل سردی معده و جگر باشد و دلیل مادهٔ بلغمی در سر و گاهی دلیل به زفان افتد (جرجانی۱، ۳۸۲) ║ ق۸. بول سرخ سلیم‌تر از بول زرد باشد، زیرا که سرخی بول دلیل غلبۀ خون باشد و خون بهترین اخلاط است (نخشبی، ۲۴۳) ║ ق۱۱. زردی چشم دلیل یرقان است، ازآن / بسته بر بازوی خود مهرهٔ اصفر نرگس (شفائی، ۶۹) ║ ق۱۲. آلوده آمدن نفث سپید به سرخی، دلیل سل باشد (ارزانی، ۲‏/۷۲۴‏) ║ ق۱۳. سبب حرکت نبض ثانی یعنی وجع، به دو وجه بود ... و اما دلیل ابطاء ترک او همان است که در نبض اوّل گذشت (اعظم خان۱، ۵۵)
۱۱. (منطق) قیاسی از نوع شکل اول که کبرایش محذوف است و حد وسط آن نشانۀ حاصل شدن حد اکبر در حد اصغر است. مانند: «او شعر فارسی سروده‌است؛ پس او فارسی می‌داند.» کبرای محذوف این است: هرکه شعر فارسی سروده‌است فارسی می‌داند. (شکل‌های دوم و سوم آن را علامت می‌نامند.).
ق۷. سلطان ... به انوار سنّت و آثار مساعی پدر مقتدی و مهتدی بود ... و در اصول دین مستبصر و در قمع اهل‌الحاد مُجدّ و متشمّر و بر معرفت تفسیر و تأویل و قیاس و دلیل و ناسخ و منسوخ و صحیح و مطعونِ اخبار و آثار واقف (جرفادقانی، ۳۶۹) ║ قیاس فراسی به صورت بر هیأت تمثیل بود و به مادّه از مواد دلیل و علامت؛ و به این قیاس، از هیأتی بدنی بر خُلقی نفسانی دلیل سازند و این معنی مبنی باشد بر تسلیم آنک اخلاق که تابع انفعالات نفسانی‌اند و هیأت بدنی، به‌هم معلول امزجه و احوال ترکیب ابدان باشد (خواجه نصیر۲، ۳۳۹) ║ مثال دلیل صادق از شکل اول: فلان زن بزاده‌ است، پس بکر نیست؛ چه ولادت دلیل عدم بکارت است و خاص‌تر است؛ و مثال دلیل اکثری: زید رنج خویش از مردم بازدارد، پس محبوب بود (خواجه‌نصیر۲، ۵۳۸)
۱۲. (منطق) نوعی از برهان انّی که حد وسط آن، که در ذهن سبب وجود حکم است، در جهان خارج معلول حکم باشد و نه علت آن؛ مانند «او لرز دارد؛ هرکه لرز دارد تب دارد؛ پس او تب دارد.».
ق۷. در علوم، مثال وقوع دور چنان بوَد که مطلوبی را به نوعی از برهان ان که آن را دلیل خوانند بیان کرده‌ باشند؛ پس چون خواهند که آن بیان با برهان لم رد کنند، قیاس دائر شود (خواجه‌نصیر۲، ۳۰۹) ║ ایراد نظایر اجزاء امثله و مبادی به همه حال باید که از مطالب معروف‌تر باشند در عقل. پس اگر به طبع نیز اقدم باشند، افادت معرفت حقیقی کند بر وضع طبیعی و به مثابت برهان لم باشند در تصدیقات، و اگر به طبع اقدم نباشند، افادت معرفتی ناقص کند و به مثابت برهان ان باشند. و آنچه از معلولات به علل بود، به مثابت دلیل باشند (خواجه‌نصیر۲، ۴۱۳)
۱۳. سبب و عامل یا علّت رخدادی یا رفتاری ؛ دلیل‌و‌برهان‏۲.
ق۸. حدیث زلف تو کوته نمی‌توانم کرد/ بدین دلیل که اینجا مقام اطناب است (عماد فقیه۱، ۴۶) ║ ق۹. چون چنین باشد در آهنگ متوسط بی تعسّر، تلحین توان کرد، بدان دلیل که خیرالامور اوسطها{متن: الاوسطها}. چه در اوتار نیز هم‌چنان است (عبدالقادر مراغی۱، ۵۵) ║ ق۱۰. عدوی سرکش من آتشی است تیز و مرا/ برای کشتن او صد دلیل و برهان است (محتشم، ۱‏/۴۴۱‏) ║ ق۱۱. بدون تیغ بشر در فنای هم کوشند/ بدین دلیل بود مایۀ بقا شمشیر (طالب آملی، ۱۰۱۳) ║ ق۱۳. اما دلیل خشکی هوای کاشان. نظر به آنکه مجاور دریای نمک و صحرای لورگ شوره‌زار و بندریگ است ... این است دلیل غلبۀ گرمی و ظهور خشکی هوای کاشان و علت عبور شمال و هبوب به ریاح شمالی از بام تا شام به طرف جنوب (ضرّابی، ۱۱۰) ║ ق۱۴. عین‌الدوله می‌خواسته با بستن راه آذوقه اهالی را مضطر و مجبور به تسلیم کرده، بدون کشتار تابع گردانند و بعضی گفتند سپهدار حال زار تبریزیان بی‌تقصیر را دیده، گفته بود ما به چه دلیل باید این مسلمانان را محاصره کرده بکشیم؟ (سیّاح۱، ۶۰۶) ║ ۱۳۳۱ش. دلیل مهم دوستی و علاقهٔ استاد با این دهاتی همدانی این بوده‌است که استاد بعضی از صفات خود را در نوکر صدیقش منعکس می‌دیده‌است (علوی۲، ۹) ║ ۱۳۶۲ش. من فقط به یک دلیل از دانشگاه ترک‌تحصیل کردم، به این دلیل که معتقدم فقط آدم‌های احمق به خودشان مغرورند. آدم نباید خودش را چیزی قلمداد کند که در چنته‌اش نیست (باستانی، ۲‏/۶۵۸‏)
۱۴. (حقوق، فقه) چیزی مانند سند، اقرار، شهادت، سوگند که برای فصل خصومت بین طرفین دعوا و اثبات حقشان در دادگاه استفاده می‌شود و می‌توان با آن به درست بودن ادعا اطمینان حاصل کرد ؛ دلیل اثبات دعوی.
۱۳۱۵ش. اگر دلیل مالکیت منحصر به تصرف است ادله و امارات تصرف فعلی خود را از قبیل استشهاد و اجاره‌نامه و قراردادها کتباً تسلیم نماید (آیةالله‌زاده: مجموعۀ حقوقی، ش۶‏/۱۰‏) ║ ۱۳۵۳ش. با وجود فراهم شدن وسایل تحصیل دلیل معتبر چون اسناد رسمی، بسیاری دعاوی وجود دارد که با شهادت شهود قابل اثبات است (علی‌اکبر یلفانی: کانون وکلا، ش۱۲۷‏/۶۹‏) ║ ۱۳۹۵ش. برای اثبات دعوا اقامۀ‌ دلیل ضروری است. چناچه دعوی مستند به دلیل کافی نباشد محکوم به رد و بطلان می‌شود (محسن همتی: مطالعات حقوق، ش۷‏/۶۵‏)
دلیل جستن «در حال تأیید» ((جستن: بازجستن))
(گاهی با حرف اضافهٔ بر) در پی شاهد و مدرکی بودن برای اثبات یا رد امری یا چیزی.
ق۵. درست کردن این را که او گرویده است ازروی علم کسب نکرد تا او را دلی‌ها قایم گشتی بر درست آن، تا نیز رجوع نیاوردی. یعنی چون او را به این حق دعوت کردند گفت پذیرفتم، لکن دلیل آن بازنجست تا چون او را درستی حق به‌دلیل درست گشتی و بطلان باطل به آن دلیل هم درست گشتی، تا حق به‌جای نگذاشتی و سوی باطل نرفتی (مستملی، ۴‏/۱۶۲۰‏) ║ ق۶. آفت ادبار و نحس کرد زپیشش رحیل/ سعد نجوم فلک جُست مر او را دلیل (سنایی۱، ۷۸۷) ║ ق۷. هرکه بر هستیّ حق جوید دلیل/ او زیان‌مند است و اعمی و ذلیل (سلطان ولد، ۵) ║ ق۹. بر صحّت او دلیل می‌جست/ قاروره چو دید دست ازو شست (جامی۳، ۲‏/۳۶۳‏) ║ ق۱۱. نجار... دربابِ مفکّر (یعنی فکرکننده) پیش‌از وارد شدن سمع (یعنی شرع) قائل شده‌است به آن‌چه معتزله قائلند که حاصل کردن شناخت خدای به فکر و دلیل جستن، واجب است (خالقداد۲، ۱‏/۱۱۵‏) ║ ق۱۳. از نفخت فیه من روحی توان جستن دلیل/ زین‌که عالم قطره‌یی زآن بحر گوهرزاستی (قاآنی، ۷۵۲)