وضعیت: «تأییدشده»
اتاق otâq [گونۀ دیگر: اوطاق؛ املای دیگر: اتاغ، اطاق، اوطاق؛ <از ترکی جُغَتایی otâq «خیمه، چادر»>]
(اسم) ۱. خیمه، به‌ویژه خیمهٔ شاه و وزیر و امیر و مانند آنها.
ق۹؟. ز چتر و اطاق و ز پرده‌سرای / ز کوس و تبیره ز هندی درای ... جهانگیر را داد کاوس کی / بدو گفت ای گُرد فرخنده‌پی ... (مادح، ۱۸۷) ║ ق۱۰. در بهار همان سال که اتاق بر سر قبر ایشان بوده بارندگی نشده ... امر به برداشتن آن اتاق شد (حافظ حسین، ۲/۱۸۳) ║ ق۱۱. روز بیستم که پیشخانهٔ همایون به قصبهٔ جاجرم رسید شاگرد‌پیشگان فراش در کنار آب به نصب خیمه و اطاق پیشخانه مشغول شدند (اسکندربیک، ۲/۸۰۴)
۲. الف- فضایی محصور با معمولاً چهار دیوار و دارای سقف که حداقل یک ورودی دارد و معمولاً بخشی از یک ساختمان است و برای سکونت یا کار استفاده می‌شود.
ق۱۱. جاروب کردن خانه ... باید سه روز از ایام هفته جاروب نکنند که در آن سال مورچه به اطاق و خانه می‌افتد (آقا جمال، ۴۳) ║ ق۱۲. بر سر بالین او آمده ... او را از میان اطاق بیرون آورد، و سروگردن او را محکم بسته، در پیش انداخت (محمد مروی، ۱/۳۳) ║ ق۱۳. شخصی از اهل شهر عارض شد که در خانۀ کرایه‌ای نشسته‌ام و دو اطاق دارم (عباس میرزا، ۱۶۳) ║ ق۱۴. زن ملامحمد ... یک شپش ... پیدا کرده و پاورچین پاورچین آمد دم اوطاق مردانه و انداخت توی کفش مهمان (دهخدا۳، ۱/۱۶۳) ║ ۱۳۱۵ش. زندگی من تمام روز میان چهاردیوار اتاقم می‌گذشت و می‌گذرد (هدایت۱، ۱۱) ║ ۱۳۳۰ش. خفتند در اتاغی هر شب چهار طفل / اندر کنار دایگکی پاک و طاهره (بهار، ۱/۵۸۲) ║ ۱۳۶۸ش. دن میخل ... در تاریک و روشن اطاق خاموش بیمارستان شبح نورانی یک فرشته را در اطراف تخت خود در حرکت دید (زرّین‌کوب۲، ۴۷۸) ║ ۱۳۸۷ش. ایشان بدونِ اجازهٔ من از اینجا رفته بود ... وگرنه برایش یک اتاق هم گرفته بودم (امیرخانی، ۴۴۹)
ب- بخشی از یک ساختمان، اعم از خانه، اداره، کارگاه و مانند آنها که به کار خاصی اختصاص دارد و معمولاً دارای وسایل و تجهیزاتی برای آن کار است.
ق۱۳. پیشخدمت ... صبح در اطاق توالت، حمامی حاضر کرد که از آن بهتر متصور نمیشد (سالور۱، ۲۱۷) ║ ق۱۴. رفتیم سر شام، اطاق سفره‌خانه عالی بود (ناصرالدین شاه۳، ۲/۱۳۷) ║ ۱۳۱۲ش. با شکم صابون‌زده، گوش‌به‌زنگ ناهار شدیم. پیشخدمت به اطاق ناهارخوری دعوتمان کرد (مسعود۲، ۱۵) ║ ۱۳۴۸ش. آدم ... یکراست برود تو اتاق مطالعه‌اش و یکراست برود سراغ کتاب‌هایش (شریعتی، ۶۵۳) ║ ۱۳۶۳ش. هردو وارد اتاق آبدارخانه شدند. آقا شجاع، مستخدم و آبدارچی تلفنخانه، تا دیدشان ... سلام کرد و دو استکان چایی ریخت و گذاشت رویِ میز (آقایی۱، ۶۳) ║ ۱۳۸۳ش. توی اتاق پذیرایی بزرگ گُله‌به‌گُله راحتی‌های دسته‌طلایی چیده شده بود (پیرزاد۲، ۳۰)
۳. محل اقامت؛ اقامتگاه.
ق۱۲. محمدابراهیم خان ... بعد از اتمام دیوان ... مردم را مرخص می‌فرمود که هریک به اطاق و مسکن ... می‌رفتند (محمد مروی، ۲/۴۴۸) ║ ق۱۳. عمارت نیاوران ... اطاق تابستانی سرکار اعلی حضرت شاهنشاهی ... است (فرّخ‌خان، ۲/۱۴۱)
۴. هریک از بخش‌های مجزای قطار با تعدادی چرخ که به یکدیگر یا به لکوموتیو متصل می‌شوند و برای جابه‌جایی مسافر یا بار از آن استفاده می‌شود؛ واگن.
ق۱۴. غنایمی که ... به چنگ لشکریان ژاپن افتاده ... ازقرار ذیل است: توپ بزرگ شصت عرّاده، تفنگ پنجاه‌هزار قبضه، واگن اسلحه صد‌و‌پنجاه اطاق (تربیت، ۳/۱۷۷۱) ║ ۱۳۲۱ش. مقرر است صبح اعلیحضرت شاه و ملتزمین با ترن ساعت نُه از پطرهوف حرکت کنند و اطاق‌های مخصوص حاضر شده‌است که به ترن این ساعت که از پطرهوف می‌گذرد بسته شود (عبدالله مستوفی، ۲/۱۴۵) ║ ۱۳۴۱ش. قطار آهن به حرکت افتاد ... دست‌پاچه شد، خیزی زد و خواست که قبضهٔ آهنین یک اطاق قطار را بگیرد ... ولی دستش خطا کرد و به چشم زدن زیر عرادهٔ قطار آهن افتاد (رشاد احمد: هلال، ش۳۸/۶۹)
۵. کلاس درس.
ق۱۴. اسامی معلمین و سایر کارکنان با رفعت و شأن این دارالعلم عالی ازقرار ذیل است: ... جناب آقا شیخ عبدالخالق معلم اطاق اول عربی (تربیت، ۲/۸۵۴) ║ ۱۳۱۱ش. قیافهٔ معلم اطاق اول به‌قدری تماشائی است که برای طفل معصوم ... عیناً همان لولوخورخورهٔ کذائی است (مسعود۱، ۶۴) ║ ۱۳۲۹ش. دریابیگی رئیس قشون است و از شاگردان پیاده‌نظام؛ در دوره‌ای که من در دارالفنون ترجمهٔ اطاق پیاده می‌کردم، به معرفی من پدرم او را به مدرسهٔ تبریز فرستاد (مخبرالسلطنه، ۲۵۷)
۶. محل کسب و کار معمولاً در بازار؛ حجره.
ق۱۴. آقا محمدهادی برادرش میرزای اوست و آقا غلامحسین پسر برادرش شاگرد اطاق اوست (اسناد امین‌الضرب، ۱۰۰) ║ در چین هفتصد اطاق تجارت سوخته است که ... یازده کرور تریاک و چای موجودی بوده‌است (اسناد امین‌الضرب، ۴۳۵)
۷. کوپهٔ قطار یا کابین کشتی.
۱۳۲۷ش. عطر تازهٔ نرگس‌های پرگل از پشت شیشهٔ هر اطاق قطار پیدا بود، هوای آنجا را نیز خوشبو ساخته بود (آل‌احمد۱۰، ۵۴) ║ ۱۳۳۴ش. شما خیال می‌کنید که انداختن جامه‌دان از پنجرهٔ اتاق قطار چیزی است جزئی؟ (ابوالقاسم طاهری: یغما، ش۹۰/۴۷۲) ║ ۱۳۷۷ش. به محض ورود به کشتی، من و دو نفر همراهم را در یکی از اتاق‌های کشتی محبوس کردند (محمد دشتی: کیهان فرهنگی، ش۱۴۲/۱۳) ║ ۱۳۸۶ش. صحنهٔ اصلی این نمایش، اتاق کشتی‌یی نزدیک رودخانه است (اسدی - سکوتی: نمایش، ش۱۰۱و۱۰۲/۱۹)
۸. بدنۀ خودرو که بخش درونی آن مخصوص نشستن راننده و سرنشینان است.
۱۳۴۴ش. مثل اتومبیلی که ... موتورش به روغن‌سوزی افتاده هر روز سروکارش با مکانیک است ... و اطاقش بارها دوخت‌ودوز و چکش‌کاری و وصله‌پینه شده هزار چین و چروک در آن نمایان می‌گردد (شهری۶، ۲/۳۹۷) ║ ۱۳۶۹ش. یک ماشین قراضه‌ای هم بود که فقط اتاقش بود، در و پیکر نداشت (دوایی۲، ۶۹) ║ ۱۳۸۲ش. اتاق اتوبوس‌ها را در تهران می‌ساختند و نصب می‌کردند (جعفری، ۱/۱۰۲)
۹. نهاد یا تشکیلاتی که مسئولیت بررسی و تصمیم‌گیری دربارۀ امور معیّنی مانند بازرگانی و اصناف را برعهده دارد.
ق۱۴. دارندۀ برات حق دارد در ظرف بیست‌وچهار ساعت بعد از انقضاء چهل‌وهشت ساعت مذکور برات را به اتاق تجارت ارائه دهد تا در اتاق تجارت پروتست شود (اسناد تجاری، ۳۹) ║ ۱۳۱۸ش. وزارت بازرگانی: وظایف عمدۀ این وزارت‌خانه تنظیم بازرگانی داخلی، تشویق صادرات و نظارت بر واردات، ... تأسیس اطاق‌های بازرگانی و بالاخره اجرای قانون انحصار و تجارت خارجی می‌باشد (سنجابی: مجموعۀ حقوقی، ش۱۱۳/۶۰۳) ║ ۱۳۴۸ش. تشکیل اطاق بازرگانی و صنایع و معادن در آستانهٔ سال نو را باید به فال نیک گرفت، زیرا این اطاق مهم‌ترین مرکز تنظیم فعالیت‌های بازرگانی و صنعتی بخش خصوصی مملکت به شمار می‌رود (ناشناس: بورس، ش۸۰/۱) ║ ۱۳۷۳ش. اطاق تعاون قرار است دفاتری در داخل و خارج کشور به‌منظور تسهیل روابط ثمربخش چندجانبه بین تعاونی‌های ملی و بین‌المللی دایر نموده و برای پیشبرد حجم تجارت، صادرات و واردات، تلاش نماید (دهقانی- متوسلی: تعاون، ش۳۴/۷) ║ ۱۳۹۰ش. رئیس اتاق تعاون خوزستان گفت: ... باید به موضوعاتی مانند تعهدات خود مبنی بر تشویق صادرکنندگان ... توجه کنند (ناشناس: نامۀ اتاق بازرگانی، ش۵۹/۴۹)
۱۰. بخش پشتی وانت، کامیون و مانند آنها به صورت فضایی سرپوشیده یا سرباز برای حمل بار.
۱۳۵۸ش. ماشین راه افتاد ... انگار که بارش پارچه بود، یا ملافه ... نمی‌دونم ... خیلی نرم بود. روش برزنت کشیده بودن. بار از لبۀ اتاق پایین بود. می‌تونسّیم به نردۀ اتاق ماشین تکیه بدیم (محمود۷، ۹۳) ║ ۱۳۷۴ش. او ... دست کشیده است از شغل حمل گوسفند ... دست‌ها چسبانده به میله‌های بدنهٔ اتاق باری، رنگ‌باخته و دچار سرگیجه‌ای مدام و قی‌آور (دولت‌آبادی۲، ۳/۱۷۱)
اتاق آینه
اتاقی در خانه‌های بزرگ و اعیانی که دیوارها و سقف آن با آینه‌کاری پوشیده و تزیین شده بود و معمولاً برای پذیرایی از مهمان‌ها استفاده می‌شد.
ق۱۳. نواب احتشام‌السلطنه را در اطاق آینه منزل دادند (نجم‌الملک، ۸۱) ║ ق۱۴. عمارت چهارفصل بسیار بزرگ خوبی در وسط آن باغ ساخته‌اند ... و بالاخانه‌های خوب و اطاق آینه همه مفروش ... هست (حاجی پیرزاده، ۱/۳۴) ║ ۱۳۵۴ش. رفتار امیر نسبت به مردم بسیار پدرانه بود ... همه روزه مرتباً در اتاق آئینهٔ اکبریه برای رسیدگی به عرایض و مراجعات مردم جلوس می‌کرد (علینقی وزیری: موسیقی‌نامۀ وزیری، ۴۹۲)
اتاق اجرا
در دورۀ قاجار و پهلوی، اتاقی در ادارۀ نظمیه یا شهربانی برای رسیدگی به مسائل و دعاوی حقوقی و پیگیری عملی آنها.
ق۱۴. آنان را به ادارۀ شهربانی آورده در اطاق اجرا نگه داشتند ... حکم دیوان حرب را دربارۀ گناهکاری اینان خواندند و سپس او را بالای کرسی برده ریسمان به گردنش انداختند (احمد کسروی: تاریخ هیجده‌سالۀ آذربایجان، ۸۲۶) ║ جناب جلالت‌مآب ... از اجزای با درایت و کفایت وزارت جلیلۀ خارجه ... در اطاق اجرا ریاست دارد (تربیت، ۳/۱۷۴۴) ║ ۱۳۰۷ش. عریضه و ورقهٔ طاپو را داد و اشاره کرد برو بیرون. رفتم به اطاق اجرا عریضه را دادم رئیس اجرا (آقا نجفی، ۴۷۴)
اتاق احتراق
(مهندسی مکانیک) محفظه‌ای در موتور که احتراق در آن صورت می‌گیرد؛ اتاقک احتراق؛ محفظهٔ احتراق.
اتاق احیا
اتاقی در بخش اورژانس، مجهز به دستگاه‌های مورد نیاز برای انجام عملیات احیای قلبی‌ریوی روی بیماران بدحالی که به طور اورژانسی به بیمارستان یا مرکز درمانی منتقل می‌شوند.
اتاق ارسی
اتاقی با یک یا دو در یا پنجرهٔ ارسی.
اتاق بار
↑ اتاق۱۰.
۱۳۵۳ش. ورود اتوموبیل وانت به کشور تنها در موارد زیر مجاز می‌باشد: وانت روباز، مشروط به اینکه اتاق راننده و اتاق بار به صورت دو محفظۀ جداگانه باشد (زینت‌السادات رحمت‌نژاد تهرانی: کانون، ش۲۵/۵۰) ║ ۱۳۸۸ش. در وانت‌بار و کامیون‌هایی که در اتاق بار، مسافر حمل می‌نمایند با جدیت برخورد و اجازه عبور داده نشود (اکبر هدایتی و دیگران: مطالعات مدیریت انتظامی، ش۴/۵۳۳)
اتاق بهبودی
اتاقی در بیمارستان، نزدیک به اتاق عمل که بلافاصله پس از پایان عمل جراحی، بیمار به آن منتقل و تا به هوش آمدن از او مراقبت می‌شود؛ ریکاوری.
اتاق پایاپا[ی]
(اقتصاد) سازمانی برای تسویۀ بدهی‌های بانک‌ها و سایر مؤسسات پولی، معامله‌گران کالا و اوراق بهادار با یکدیگر.
۱۳۵۶ش. در شش‌ماهۀ اول سال جاری ۱۰۳۲۱ ملیارد ریال سند در اطاق پایاپای اسناد بانکی مبادله گردید (ناشناس: بانک مرکزی ایران، ش۱۷۵/۳۵) ║ ۱۳۸۴ش. اتاق پایاپای متعهد به نگهداری گزارش‌های مربوط به معاملات خریداران و فروشندگان است (صباغ کرمانی- عزیزی: جستارهای اقتصادی، ش۳/۱۹)
اتاق پرو
اتاقی در کارگاه‌های خیاطی و فروشگاه‌های لباس که معمولاً آینه‌ای قدی در آن قرار دارد و مشتری یا خریدار در آن لباس مورد نظر خود را برای بررسی اندازه و تناسب آن با بدن می‌پوشد.
۱۳۵۴ش. چهار روز قبل از عروسی ... برای پرو لباس ... به بوتیک ... رفتیم ... وارد اطاق پرو شدیم (ف. پ: مکتب مام، ش۷۴/۵۸) ║ ۱۳۸۲ش. بلوز و دامن‌های توی قفسه‌ها را مرتب می‌کرد، مشتری‌ها می‌آمدند، نگاه می‌کردند، او هم ... برای بعضی‌ها زبان می‌ریخت و به اتاقِ پرو می‌فرستادشان (محمدعلی۲، ۱۳۴) ║ ۱۳۸۷ش. همیشه دوست داشتم جای زخمی روی بدنم باشد اما نه این‌قدر کوچک ... این را توی اتاقِ پروِ هاکوپیان فهمیدم (امیرخانی، ۱۵۰) ║ ۱۳۸۹ش. خواب‌های من معمولاً این طوری هستند که در اتاق پرو دارم لباسی را امتحان می‌کنم و از پشت در صدای پوزخندهای متصدی فروش را می‌شنوم (بهزاد قدیمی: خردنامهٔ همشهری، ش۵۳/۱۸۹)
اتاق تاریک
⇅ اتاقک تاریک.
کد تصویر: ۵۱۶۳
ق۱۳. او موفق نشد که عکس مظاهر را به استعانت اطاق تاریک بگیرد، چه کاغذ مصنوعی او را چندان قوت انطباع نبود (کتاب عکاسی علی بخش میرزا: قاجاریه و عکاسی، ۱۲۶) ║ ۱۳۳۴ش. دستگاه عکاسی عبارت از اطاق تاریک به صورت جعبه بوده که مجهز با عدسی می‌باشد (محمود سرشار: کانون وکلا، ش۴۴/۲) ║ ۱۳۷۵ش. می‌گویند لئوناردو داوینچی روزی کشف کرد که چشم انسان مانند اتاق تاریک عمل می‌کند (رؤیا صدر: کلک، ش۷۶-۷۹/۶۰۶) ║ ۱۳۸۹ش. ابن هیثم ... در واقع برای نخستین‌بار در تحقیق نور ماه از روش اتاق تاریک استفاده کرد (بابک رشنوزاده: کتاب ماه علوم و فنون، ش۱۲۶/۸۰)
اتاقِ تَمشِیَت
در دورۀ پهلوی، اتاقی در زندان کمیتۀ مشترک ضد خراب‌کاری که از آن برای بازجویی و شکنجهٔ زندانیان سیاسی استفاده می‌شد.
۱۳۵۲ش. کشیده‌ای محکم گذاشت توی گوشم و گفت ببریدش اتاق تمشیت. مرا بردند پایین و شروع کردند به زدن (محمد مهرآیین: مطالعات تاریخی، ش۲/۲۹۴) ║ ۱۳۷۶ش. مادر ... می‌گی یا ببرمت تو اتاقِ تمشیت؟ ... همه رفته بودند و فقط او می‌دانست جنازه کجاست و چه شده (براهنی۲، ۴۶۲) ║ ۱۳۸۴ش. اتاق حسینی، شکنجه‌گر معروف ... در طبقۀ دوم قرار داشت. اتاق معروف و ترسناکی که اتاق تمشیت نام داشت (جواد کاموربخشایش: رشدآموز تاریخ، ش۱۸/۵۱)
اتاق تمیز
(مهندسی) اتاقی بدون مواد آلاینده، ازقبیل گردوغبار و باکتری برای تولید قطعات دقیق در تجهیزات الکترونیکی یا هوافضایی؛ اتاق سفید.
اتاق تنفس
اتاقی در ساختمان مجلس شورای ملی قدیم برای استراحت و بحث و گفت‌وگوی آزاد نمایندگان.
ق۱۴. من در آن موقع وکیل کرمانشاهان بودم و به مجلس رفتم. عده‌ای از آقایان نمایندگان در اطاق تنفس نشسته بودند (عبدالحسین وحیدالملک شیبانی: گوهر، ش۶۹و۷۰/۷۰۵) ║ ۱۳۰۵ش. نزاع در مجلس: ... رئیس زنگ تنفس زد. همه به اطاق تنفس رفتند. آنجا هیاهو زیاد شد (عین‌السلطنه، ۹/۶۷۹۷) ║ ۱۳۲۹ش. در اطاق تنفس کار از مشاجره به مضاربه هم می‌کشد (مخبرالسلطنه، ۳۵۴)
اتاق تهرانی
⇅ اتاق ارسی.
اتاق جنگ
(نظامی) محل یا مرکزی با امکانات لازم در قرارگاه‌ها یا ستاد نیروهای نظامی که فرماندهان برای عملیات جنگی در آنجا تبادل اطلاعات، تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی می‌کنند.
۱۳۴۶ش. از آقایان افسران خواهش می‌کنم به اطاق جنگ رفته و ... به توضیحاتی که ... به‌وسیلهٔ مسئولین داده خواهد[شد] توجه بفرمائید (حسین عاطفی: مهنامه قضایی، ش۲۳/۳۴) ║ ۱۳۷۹ش. یکی از وظایف مهم فرماندهان نظامی در اتاق جنگ، تولید سناریوها و طرح‌های مختلف عملیاتی و ارزیابی نتایج احتمال آنها برای انجام عملیات است (حسین علایی: سیاست دفاعی، ش۳۲ و ۳۳/۵۷) ║ ۱۳۹۰ش. جهان‌آرا فرمانده بود. ... بیشتر در اتاق جنگ آبادان فعال بود (منصور حسینی: شاهد یاران، ش۷۲و۷۳/۹۰)
اتاق حکومت
⇅ اتاق اجرا.
ق۱۴. عباس خان ... در اطاق حکومت قصد جان شکرالله خان ... را نموده چند تیر به او می‌اندازد (یحیی دولت‌آبادی: حیات یحیی، ۱۴۲) ║ ۱۳۳۳ش. عدهٔ معتنابهی از سالدات‌ها ... یورشی برده ادارهٔ نظمیه و اطاق حکومت را ضبط کردند (ناشناس: یغما، ش۷۳/۲۲۶) ║ ۱۳۶۷ش. مرا روزی یک ساعت به اطاق حکومت بُرده، می‌نشاندند (مسعود سالور، ۳۴)
اتاق خبر
(علوم ارتباطات) محلی در خبرگزاری‌ها، روزنامه‌ها یا رادیو و تلویزیون که اخبار دریافت‌شده، در آن نوشته، ویرایش و آمادۀ چاپ یا پخش می‌شود.
۱۳۶۸ش. حتی در اتاق خبر مجله‌ای معتبر برای بسیاری از کارکنانش که در این توطئه شرکت داشتند این فرمان بچگانه می‌نمود (ابوالفضل احمدی: چیستا، ش۵۷و۵۸/۴۶۲) ║ ۱۳۸۹ش. چرا اتاق‌های خبر همواره به اینترنت وابسته هستند؟ (حبیب راثی تهرانی: کتاب ماه علوم اجتماعی، ش۳۱/۱۲۶)
اتاق خصوصی
اتاقی در مراکز درمانی مخصوص بستری شدن یک نفر.
۱۳۴۸ش. وقتی دیگر ... از بهبودش ناامید شدند به دیوانه‌خانه حواله‌اش دادند. پیش‌از جنگ اتاق خصوصی داشت (دانشور۱، ۱۰۷) ║ ۱۳۸۳ش. همه دوستان قدیمی پدرش را دور بستر او جمع می‌کند ... و با پرداخت رشوه به مدیریت بیمارستان، اتاق خصوصی مجهزی برای پدرش می‌گیرد (ناشناس: نقد سینما، ش۴۶/۴۰) ║ ۱۳۹۵ش. ارائۀ دستور بستری پزشک معالج در زمان رزرو اتاق خصوصی الزامی می‌باشد (بیمارستان و زایشگاه سینا: اینترنت)
اتاق خَلْفی چشم
⇅ اتاقک پسین.
اتاق خلوت
اتاقی خصوصی، که در آن فرد به استراحت و انجام دادن کارهای شخصی می‌پردازد.
ق۱۴. مورل از دخترش کلیدِ اتاقِ خلوت را که همواره داشت، خواست (طاهر میرزا۲، ۳۶۰) ║ ابتدا آن‌هائی که سفیرکبیر بودند تک‌تک در اطاق خلوت به‌حضور آمدند و رفتند (ناصرالدین شاه۳، ۱/۱۴۵) ║ ۱۳۲۷ش. وزیر دادگستری او را در اتاق خلوت خواست و داستان را برایش گفت (علوی۵، ۲۱) ║ ۱۳۴۸ش. چقدر خرج آن اتاق کرد، اتاق خلوت خودش که در آن خانم می‌آورد (دانشور۱، ۱۶۸)
اتاق خواب
⇅ اتاق‌خواب.
اتاق دربار
در دورۀ قاجار، اتاقی در کاخ و عمارت پادشاهی که معمولاً بزرگان کشور در آنجا جمع می‌شدند و به امور مختلف کشور و مردم رسیدگی می‌کردند.
ق۱۳. شاه تاج به سر ... و شمشیر مرصع در کمر ظاهر شده، در اطاق دربار ... به تخت بالا رفته بنشست و روی به حضار دربار نمود (قراجه‌داغی، ۴۲۶) ║ ق۱۴. خود وزیر داخله و سایر وزراء و بعضی از مستوفیان به اتاق دربار نشسته، مشغول تمشیت امور و سؤال و جواب کارها شدند (افضل‌الملک، ۲۵۴) ║ اتاق دربار هم به ادارۀ امین‌الملک شد (نظام‌السلطنه مافی، ۱/۲۵۱) ║ ۱۳۲۹ش. صنیع‌الدوله ... از جلو اطاق دربار باید عبور کند، امین‌الدوله دیده حرکت می‌کند وقتی به حضور شاه می‌رسد که صنیع‌الدوله با حالت رقت عرایض خود را عرض می‌کرده (مخبرالسلطنه، ۱۰۵)
اتاق درد
اتاقی در بیمارستان و زایشگاه که در آن زن باردار از زمان شروع دردهای زایمان تا هنگام زایمان تحت مراقبت قرار می‌گیرد.
اتاق دستی
در معماری خانه‌های سنتی، اتاقی که در آن فعالیت‌های روزمرۀ خانواده انجام می‌شود و فضای خصوصی یا محل پذیرایی برای مهمانی‌های رسمی نیست.
۱۳۵۰ش. از من پرسید خانومت خونس ... کی پهلوشه ... گفتم یک معلمه که اهواز باهم بودن. ـ خیلی‌خوب، ببرش توی اطاق دستی تا من بیام (راصع، ۲۸۲) ║ ۱۳۷۰ش. در معماری ایران ... واژه‌های دودری ... اطاق دستی و پس‌اطاق مربوط به فضاهای خصوصی‌تر و فعالیت‌های فردی‌تر است (محمدرضا حائری: ایران‌نامه، ش۳۶/۶۰۷)
اتاق دفتر
اتاقی در خانه یا محل کار که شخص در آن کارهای مربوط به شغل و پیشهٔ خود را انجام می‌دهد.
ق۱۴. نوکر درب را باز نمود و مرا به اتاق دفتر سفارت هدایت کرد (ممتحن‌الدوله، ۲۰۱) ║ ۱۳۱۱ش. در اطاق دفتر کتابچه‌ای رویِ میز بود که پس‌از پرداخت اعانه در آن حقِ نوشتن چند سطر را داشتند (هدایت۷، ۴۸) ║ ۱۳۲۹ش. ما زندگی‌ای داشتیم ساده، آرام ... امروز اطاق خواب ... اطاق ناهارخوری، ... اطاق دفتر، اطاق سالن ... لازم شده‌است (مخبرالسلطنه، ۴۹۲) ║ ۱۳۵۳ش. قوری قهوه دست‌به‌دست، به اتاق دفتر سرهنگ ... رسید (فرزانه، ۱۲۳) ║ ۱۳۷۷ش. نیم‌سوز شعله‌وری از آتشدان اتاق دفتر بیرون کشید و خودش را رساند به امبار (شاملو۱، ۱/۱۸۸)
اتاق دود
۱. محفظه یا اتاقی پر از دود که برای شبیه‌سازی عملیات آتش‌نشانی و آموزش آتش‌نشانان، از آن استفاده می‌شود.
۲. محل یا محفظۀ دود دادن مواد غذایی (مصوب فرهنگستان، ۱۳۸۷، در برابر smokehouse).
اتاق رژی
⇅ اتاق فرمان۱.
۱۳۸۶ش. اخبار انگلیسی شبکه ۴ در حال تمام شدن است و جنب‌وجوش بچه‌های اتاق رژی چند‌برابر شده‌است (اینترنت) ║ ۱۳۹۲ش. عوامل اتاق رژی و کارگردان تلویزیونی بیرون استودیو منتظر هستند تا برنامۀ دیگری که اخبار سلامت است، روی آنتن برود (اینترنت)
اتاق رنگ
اتاقی مجهز به دستگاه پخت رنگ، رطوبت‌زدایی و تهویۀ هوا که برای پاشیدن رنگ بر روی قطعات صنعتی یا بدنۀ خودرو به کار می‌رود؛ اتاقک افشانش.
اتاق زاویه
اتاقی در خانه‌های قدیمی، مساجد و خانقاه‌ها که در کنج خانه قرار داشت و معمولاً برای خلوت، استراحت و یا عبادت از آن استفاده می‌شد.
۱۳۰۹ش. من در یزد با نواب میرزا سید حسن رضوی در مدرسۀ شاهزاده محمدولی میرزا در اطاق زاویه همدرس بودیم (نواب رضوی، ۱/۶۲۷) ║ ۱۳۵۶ش. اون ... تخمه بو می‌داد و می‌آورد اتاق زاویه. خودشم پشت اتاق دست‌رودست مواظب بود (رادی۳، ۲۴) ║ ۱۳۷۷ش. من تنهایی تو اتاق زاویه می‌خوابم ... اگر پی‌ام آمدید بزنید به شیشه بیدار می‌شوم (شاملو۱، ۱/۴۰)
اتاق زیرْشیروانی (زیرْشیروانی: زیرِ شیروانی)
اتاقی در بالاترین طبقۀ ساختمان‌های شیروانی‌دار گاه با سقفی شیب‌دار که معمولاً برای انبار یا سکونت خدمتکار استفاده می‌شود.
۱۳۱۲ش. نمی‌دانم چه چیز که لطف از آن می‌تراود آنجاست ... قلعهٔ کهن صیفی‌کاری از ساختمان‌های زمان لویی سیزدهم با شیروانی بزرگ، دارای سوراخ‌های غریب که مدخل اطاق‌های زیر شیروانی است (مستعان، ۲/۴۳۸) ║ ۱۳۴۴ش. زود پا می‌شدند می‌رفتند تو اتاق کوچک زیر شیروانی (چوبک۲، ۱۱۶) ║ ۱۳۶۸ش. آنها در پارک‌ها ... و اتاق‌های زیر شیروانی ... جمع می‌شدند تا اخباری را که جوانان انقلابی کشورهای دیگر آورده بودند به همدیگر برسانند (نجفی۱، ۳/۱۰۶۹)
اتاق سردر
اتاقی در خانه‌های قدیمی در بالای هشتی سردر ساختمان که پنجره‌ای رو به بیرون داشت، و محل سکونت نگهبان یا سرایدار ساختمان بود؛ سردری.
اتاق سفید
⇅ اتاق تمیز.
اتاق سلام
اتاقی نسبتاً بزرگ در کاخ و عمارت پادشاهی برای دیدار صاحب‌منصبان با پادشاه و معمولاً ادای احترام به او و به‌جا آوردن تشریفات درباری.
ق۱۳. فردای آن روز یوسف شاه به اطاق سلام تشریف آورد ... وزارت را به میرزا جلیل سپرد. لقب مستوفی‌گری را به میرزا زکی بخشید (قراجه‌داغی، ۴۴۱) ║ ق۱۴. جمعی از خواص بودند. به اطاق سلام که آمدند به من خیلی احترام فرمودند (اعتمادالسلطنه۱، ۵۱۴) ║ ۱۳۲۰ش. شاه: وزیر دواب، امروز عصری سفیر بلجیک می‌آید. آن میز بزرگ را می‌دهی می‌گذارند در اطاق سلام ... تا ما بیائیم (بهروز، ۳۹)
اتاق سیگار
اتاقی در مکان‌های عمومی مخصوص سیگار کشیدن.
۱۳۹۵ش. طرح جالب در اتاق سیگار ... در مترو یکی از کشورهای اروپایی است. نقاشی سه بعدی روی سقف که نمایی از افراد حاضر بالای یک قبر را نشان می‌دهد (تجارت امروز: اینترنت)
اتاق سیگارکشی
(مجاز) اتاقی در روسپی‌خانه‌ها مخصوص همبستری، بدون اقامت شبانه.
۱۳۶۸ش. در این خانه‌ها سوای اطاق‌های پذیرایی اطاق یا زیرزمینی هم به نام اطاق سیگارکشی وجود داشت (شهری۲، ۶/۲۹۰) ║ ۱۳۹۴ش. افسر سابق آنجا ... گفت: ... تنها یک خانهٔ فساد است که تا به حال نتوانستیم آن را ببندیم. ... یک روز با لباس مبدل... به آنجا رفتم و گفتم محصل هستم. داخل خانه که رفتم و به اتاق سیگارکشی که رسیدم، اسلحه را کشیدم (جعفر پورسعید: وبگاه نیریزان فارس: اینترنت)
اتاق عدلیه
در دورۀ قاجار و پهلوی، اتاقی در عدلیه یا وزارت دادگستری برای رسیدگی به جرایم، دعاوی و شکایات.
ق۱۴. علماء با جمعی از طلاب و تجار در حضرت عبدالعظیم بستی شدند. ... به شکایت از عین‌الدوله، خواستن اطاق عدلیه اضافه شد (سیّاح۱، ۵۵۴) ║ ۱۳۴۹ش. شمسعلی میرزا عیناً مثل یک مستنطق در اطاقِ عدلیه شروع کرد: آقای دوستعلی خان هویت خودتان را ... بیان کنید (پزشکزاد۱، ۶۵)
اتاق عمومی
هر کدام از اتاق‌های بیماران در بیمارستان که دو یا چند تخت برای بستری کردن بیمار دارد.
۱۳۱۱ش. شوهرش او را به بیمارستان ... فرستاد و سامپینگه در اتاق عمومی بر بالین او می‌نشست و ... از سرزمین گلمرگ صحبت می‌داشت (هدایت۷، ۷۳) ║ ۱۳۴۷ش. با کمال تعجب مشاهده نمود که ... بیماری در اطاق عمومی وجود ندارد ... پرستار در خواب ناز بود (امین آملی: نگین، ش۳۵/۲۷) ║ ۱۳۶۰ش. دستم را می‌گیرد و دنبال خودش می‌کشدم به‌طرف یکی از اتاق‌های عمومی بیمارستان (محمود۴، ۱۳۸)
اتاق فرمان
۱. اتاقی در واحد فنی رادیو و تلویزیون که در آن کارگردان، منشی صحنه، صدابردار و عوامل دیگر برای هدایت برنامه و ارسال آن به فرستنده و صدور فرمان لازم به مجری یا گوینده مشغول به کار هستند؛ اتاق رژی.
۲. محلی مخصوص در بعضی از سازمان‌ها، کارخانه‌ها، مراکز و نهاد‌ها که مجهز به سامانهٔ خاصی برای دریافت اطلاعات و نظارت بر شرایط، معمولاً از راه دور است و فرمان لازم برای انجام کاری را صادر می‌کند.
۳. (حمل‌ونقل) جایگاهی در وسایل نقلیۀ نسبتاً بزرگ مانند قطار و کشتی که مجهز به دستگاه‌های پیشرفته برای هدایت وسیلهٔ نقلیه است.
۱۳۳۱ش. چند تن از علمای آمریکائی ... موفق می‌شوند موشک بسیار بزرگی بسازند که قسمت علیای آن اطاق فرمان است؛ قسمت وسطی مخزن سوخت و آب (ابوالقاسم طاهری: یغما، ش۵۰/۲۳۴) ║ ۱۳۷۷ش. ایروینگ هم چسبید به همان نردبانی که به اتاقِ فرمان می‌رفت، ... میان سر و صدای موتور کشتی و موج دریا مدتی سکوت افتاد (دریابندری۴، ۵۳)
۴. (مجاز) گروهی از افراد صاحب‌نظر که درمورد مسائل مهم حوزه‌ای خاص تصمیم‌گیری می‌کنند و با تعیین راهکارهایی آن حوزه را هدایت می‌کنند.
۱۳۸۵ش. باید ... شورای عالی انقلاب فرهنگی ... به عنوان اتاق فرمان فرهنگی کشور ... مهندسی کشور را به درستی و تمام به‌انجام رساند (حبیب‌الله دامچی: مهندسی فرهنگی، ش۳/۲۰)
اتاق فکر
(اقتصاد) سازمانی متشکل از کارشناسان یک حوزۀ معیّن که سیاست‌ها و راهکارهایی برای برنامه‌های اقتصادی و سیاسی و جز آن تهیه می‌کنند.
۱۳۸۶ش. اگر می‌خواهید نوآوری ... و سرعت ایده‌پردازی شما بیشتر شود، در تشکیل اطاق فکر شک نکنید (محمدعلی مهدوی: میثاق مدیران، ش۳۱/۵)
اتاق قُدّامی چشم
⇅ اتاقک پیشین.
اتاق کنترل
۱. ⇅ اتاق فرمان۴.
۱۳۴۲ش. مسئلۀ نان و غذا امروز به‌صورت اطاق کنترل درآمده که از آن تمام فعالیت‌های فردی و ملی مردم دنیا هدایت می‌شود (علی‌اصغر فراسیون: کانون، ش۴۳/۲۸)
۲. ⇅ اتاق فرمان۲.
۱۳۴۷ش. زارع، در اطاق کنترل دور از مزرعه می‌نشیند و در همان حال که در آنجا به وسیلۀ رادیو می‌داند که تراکتور در مزرعه چه کاری انجام می‌دهد ... آنها را به هر طوری که میل داشته باشد به حرکت در می‌آورد (ناشناس: بورس، ش۵۶/۲۷۷) ║ ۱۳۸۲ش. من ... به سد کرج رفتم و ... کار عملی هم کردم. در قسمت‌های مختلفش، مثل اتاق کنترل (همایون خرّم: مقام موسیقایی، ش۲۳/۳۹)
۳. جایی که در آن کیفیت خدمات یا کالاها بررسی می‌شود تا نارسایی در خدمات یا خطای تولید به حداقل برسد.
اتاق گاز
اتاقی بدون منفذ در زندان برای اجرای حکم اعدام به‌وسیلۀ گازهای کشنده.
۱۳۳۰ش. روی هم یک روز بیست‌هزار نفر از اطاق‌های گاز گذشته و از آنجا داخل کوره‌ها می‌شوند. به عبارت دیگر هر روز ارواح بیست‌هزار نفر بی‌گناه از این دودکش‌های عظیم عبور می‌کند (احمد: یغما، ش۳۸/۱۸۷) ║ ۱۳۴۸ش. من دلم مثلِ سیروسرکه می‌جوشد که نکند جلاد باشد یا مأمور اطاق گاز و صندلی برقی (آل‌احمد۳، ۷۵) ║ ۱۳۷۳ش. در سال ۱۹۸۶ در هفت ایالت از ایالات متحدۀ آمریکا تعداد ۱۸ زندانی با استفاده از شیوه‌های گوناگون نظیر حلق‌آویز کردن، نشاندن بر روی صندلی الکتریکی، قرار دادن در اطاق گاز [و] تزریق مواد مهلک، اعدام شدند (داریوش وفاقی: مجلهٔ حقوق دادگستری، ش۱۱/۱۲۶) ║ ۱۳۹۱ش. اردوگاه‌های کار اجباری در کنار اتاق‌های گاز، نخستین بمب اتمی و ... ما را با واقعیت تلخ مرگ‌های سخت روبه‌رو کرد (ساره سپهری‌نژاد: سیاحت غرب، ش۱۱۰/۱۱۰)
اتاق گوشواره (گوشواره: گوشوار)
هریک از دو اتاق قرینه‌ای که در دو گوشۀ اتاق اصلی عمارت یا تالار‌های بزرگ در خانه‌های قدیمی ساخته می‌شد.
ق۱۴. من از توی اتاق گوشواره به‌طرف پلکان رفته منتقل به دسیسۀ آقا محمدامین ... شده (محمد کمره‌ای، ۲/۱۱۱۵) ║ ۱۳۱۱ش. روبه‌روی در خانه طالار وسیعی است که یک اطاق بزرگ و دو اطاق گوشوار در آن نمایان است (مسعود۱، ۸۶) ║ ۱۳۲۱ش. طرز ساختمان این دو حیاط تقریباً همان طرز ساختمان بیرونی بزرگ خانه‌های مسکونی ما است، یک ارسی سه‌دهنه و دو در و دو اطاق گوشوار در طرفین بنای سمت شمال را تشکیل می‌دهد (عبدالله مستوفی، ۱/۲۵۸) ║ ۱۳۸۴ش. پشت فضای گرمخانه و اتاق گوشواره همین سمت اثری از دیوار منتهایی مسجد ... دیده نمی‌شود (عیسی اسفنجاری کناری: اثر، ش۳۸و ۳۹/۱۷)
اتاق مادر و کودک
اتاقی در ایستگاه‌های مترو، پایانه‌های مسافربری و مکان‌های عمومی دیگر برای اقامت موقت و استراحت مادران و کودکان، شیردهی و نظافت کودک.
اتاق نشیمن
یکی از اتاق‌های نسبتاً بزرگ خانه که اعضای خانواده معمولاً برای دورهم بودن از آن استفاده می‌کنند.
ق۱۳. هنگام ورود جناب صدراعظم دم درب اطاق نشیمن خود پذیرائی نموده و ... خان مصلحتگزار را هم ... دربالای کرسی نشاند (سرابی، ۸۸) ║ ق۱۴. اما از اتاق نشیمن پدرش چیزی که به‌خاطر دانتس ایام گذشته را به یاد آورد، نمانده بود الاّ همان چهار دیوار و سایر اثاث‌البیت (طاهر میرزا۲، ۲۹۹) ║ ۱۳۲۰ش. دکتر، لنگهٔ ظهر خر از گرما تب می‌کند و تو در اطاق نشیمنت کورهٔ جهنم راه انداخته‌ای (جمالزاده۲، ۹۴) ║ ۱۳۵۳ش. اورسولا ... پولی را که ... با مشقت فراوان پس‌انداز کرده بود، بیرون کشید ... یک اتاق پذیرایی ... ساختند با یک اتاق نشیمن راحت و مساعد برای استفادهٔ روزانه، یک اتاق ناهارخوری (فرزانه، ۵۴) ║ ۱۳۸۳ش. دستشویی از اتاق نشیمن آپارتمان آرزو بزرگتر بود (پیرزاد۲، ۲۲۶)
اتاق نظام (نظام: نظامی)
(نظامی) ستاد مرکزی نیروهای نظامی در یک ناحیه یا منطقه.
ق۱۳. افواج فدوی قراگوزلو ... جیره و مواجبی که از دیوان اعلی داشتند در اطاق نظامی به‌موجبِ جزو به آحاد افراد آنها داده شد که مرخّص خانه شوند (دولت علیّه، ۲/۱۰۶۶) ║ ق۱۴. لشکرنویسان عظام سان آنها را دیده، در اطاق نظام مشغول پرداختن مواجب آنها می‌باشند (وقایع‌اتفاقیه، ۴/۲۵۱۴) ║ ۱۳۲۱ش. اطاق نظام تهران ... محل پرداخت حقوق افراد پادگان مرکز بود (عبدالله مستوفی، ۱/۱۰۲) ║ ۱۳۳۴ش. مستوفی‌الممالک صدراعظم در اتاق نظام ... می‌نشست و وزرا هم گِردش را می‌گرفتند و کار می‌کردند (نفیسی۱، ۱۰۳) ║ ۱۳۶۷ش. آثار ترقی آنها پیدا و تزاید انتظاماتشان هویداست و بدین لحاظ تشکیل یک مجلس تحقیق نظامی علاوه بر مجالس اطاقِ نظام و غیره واجب افتاد (مسعود سالور، ۵۸)
اتاق نور
(سینما، عکاسی) محفظه‌ای در پروژکتور یا دستگاه بزرگ‌نمایی با دستگاه تهویه که منبع نور در داخل آن قرار دارد و نور فقط از طریق عدسی، امکان نفوذ به خارج را دارد؛ اتاقک نور.