سجع

وضعیت: «در حال تأیید»
سجع ‎saj’‎ [جمع: اسجاع]
‌یک‌. (اسم) ۱. (ادبیات) در بدیع، آوردن دو یا چند واژه در پایان قرینه‌های سخن که در وزن یا رَوی یا هر دو یکسان‌اند ؛ مسجعات.
ق۴. او ایشان را سخن‌ها به سجع و قافیه گفتی چون شعر و نه بر وزن شعر (بلعمی۲، ۳‏/۳۰۰‏) ║ ق۵. تکلّف‌های نامۀ تازی خود معلوم است که چون باید کرد و اندر نامۀ تازی سجع هنر است و خوش آید، لکن اندر نامۀ پارسی سجع ناخوش آید (عنصرالمعالی، ۲۰۸) ║ ق۶. این فصل را برای آن به تازی نوشتم تا سجع تباه نشود و معنی به آن نزدیک است که به پارسی گفتیم (ابوالفتوح، ۹‏/۲۳۷‏) ║ ق۷. اگر چه در سخن مراعات جانب سجع کرده، چنان‌ که اهوازی در نثر تازی و امام رشیدالدین وطواط در ترسّل، فامّا جایی که در سخن از حد تکلف می‌گذرد، لطافتی دارد به‌غایت (عوفی۱، ۱‏/۱۶۸‏) ║ ق۸. نظم‌های سمج مکرر را حذف کرده و سجع‌های بَشِع متکلّف را انداخته، بر وجهی اختصار کردم که اگر ارباب خبرت و اصحاب فطنت آن را با اصل مقابله کنند، به هزار زبان تحسین فرمایند (نظام تبریزی، ۹) ║ ق۹. النثر: ... سخن پراکنده که در او سجع و قافیه نبود (دهار، ۱‏/۶۲۹‏) ║ ق۱۰. سوگند به خدای که عزل نکرده‌است مرا و باعث عزل من نشده‌است مگر سجعی که در لفظ قم واقع است که یکی نام شهر است و دیگری امر برخاستن (فخرالدین صفی، ۱۸۱) ║ ق۱۱. شاعری چون دید سجعم در فغان آمد ز شوق / بی‌نوایی بر در غم پاره‌[ای] بالید و رفت (رحمتی، ۴۷) ║ ق۱۳. مرحوم رضاقلی خان صاحب روضة الصفای ناصری روح الله روحه مختصری از تاریخ تهران در کتاب مسطور نگاشته که ما همان را بعینه بی رعایت سجع و قافیه می‌نگاریم (اعتمادالسلطنه۵، ۱‏/۸۴۷‏) ║ ق۱۴. ازدواج آن است که در وسط نظم یا نثر کلماتی آورند که در روی مطابق باشند و سجع یا قافیه بدون آن تمام باشد (شمس‌العلما گرکانی، ۴۵) ║ ۱۳۰۹ش. مشارالیه هم گاه تقریر اغلب کلمات خود را با سجع و قافیه ادا نموده؛ مسلسل مثل چرخ خیاطی، متصل به هم و همه به هم مربوط (نواب رضوی، ۱‏/۷۱۵‏) ║ ۱۳۴۵ش. گاهی در نثر کتاب اثری از آرایش‌های ادبی، به‌خصوص سجع و موازنه، دیده می‌شود (یوسفی، ۱‏/۲۴۴‏) ║ ۱۳۹۹ش. این موسیقی در کنار صنایع لفظی و سجع و قافیه‌پردازی به کمال می‌رسد (بهمنی مطلق و دیگران: سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی، ش۵۰‏/۴۰‏)
۲. بانگ و آواز پرندگانی مانند کبوتر و قمری.
ق۷. انیس خاطر سعدی سماع روحانی است / چه جای زمزمۀ عندلیب و سجع حمام (سعدی۳، ۱۶۳) ║ در اسحار افغان او بهر تو / بِه از سجع بلبل به اشجار بر (سیف فرغانی، ۱‏/۱۴۶‏) ║ ق۹. بر اطراف گلشن کِشی جام روشن/ به سجع قماری و صوت عنادل (جامی۱، ۱‏/۹۵‏) ║ ق۱۴. سیلی‌خور سیلاخوریانیم و چو نالیم / در گوش تو دادِ دلِ ما سجع حمام است (ادیب‌الممالک، ۲‏/۱۰۸‏) ║ ۱۳۷۷ش. با گلوگاه سرخ بخوان / سجع سبزت گسسته مباد ـ زآنکه پیوسته می‌شنوم / شیون جغدی و زغنی (یکی مثلاً این‌که ... : بهبهانی، ۱۰۵۸)
۳. نوشته‌هایی به صورت شعر، عبارت موزون، دعا، یا نام و لقبِ بزرگان و پادشاهان که معمولاً بر مُهر، و گاه بر نگینِ انگشتری یا سکه و مانند آن حک می‌کردند ؛ سجعِ مُهر.
ق۱۱. حُسن خطی بر لب آن گلعذارم کرده نقش / یا که سجعی بر نگین لعل یارم کرده نقش (اشرف مازندرانی، ۳۹۴) ║ سکۀ نو زدند و شریف سرمدی چوکی‌نویس ... سجع سکه این بیت یافت: همیشه چون زر خورشید و ماه رایج باد / به شرق و غرب جهان سکّۀ اله‌آباد (بداؤنی، ۲‏/۲۳۴‏) ║ ق۱۲. به طریق طیبت به عرض رسانید که گاهی حضرت سجعِ قاضی را غور کرده‌اند، پادشاه فرمود: چگونه است؟ گفت: این مصراع در مُهر خود کنده: «خادم شرع محمد، قاضی عبدالوهاب» (شیرعلی لودی، ۱۸۴) ║ ق۱۳. پشت نامه مهر بیضی کوچک به سجع وزیر دُوَل خارجه (فرّخ خان، ۳‏/۳۰۱‏) ║ ق۱۴. مُهر ثبتم مفقود شده‌است ... و با مُهر مفقود، که سجعش «محمد بن محمد مهدی» است، سندات زیاد داده‌ام (اختر، ۴‏/۲۴۲۰‏) ║ ۱۳۰۹ش. مُهر ثبت خود را، که سجعش «هو العلی‌ الاکبر» است، داده‌است به من بیاورم بدهم خدمت حضرت عالی (نواب رضوی، ۱‏/۴۱۴‏) ║ ۱۳۴۶ش. نسخه هنگامی از متملّکات الیف نامی بوده و در پشت صفحه اول مالک تملک خود را نوشته و به مهر خود ممهور کرده‌است که سجع آن این است: ... (مهدی بیانی، ۳۱۵) ║ ۱۳۸۶ش. در حاشیۀ دو برگ هم مهری دیده می‌شود که سجع آن‌ها ناخوانا است (فاطمه جهانپور: نامۀ بهارستان، ش۱۳-۱۴‏/۳۹۹‏)
۴. تناسب موسیقیایی یا آهنگِ موجود در برخی آواها.
ق۱۳. اگر دیدۀ اعمی چهرۀ بیضا نبیند یا سمع اصم سجع نغم نیابد یا مشام مزکوم از عرف مشموم محروم ماند نه از نقص نور شمس و آهنگ چنگ و نافۀ مشک است (قائم‌مقام۱، ۲۵۱)
‌دو‌. (صفت) (مجاز) (ادبیات) دارای سجع یا آمیخته به سجع، مسجّع.
ق۶. سجع بود آن خطبه رنجی بُرده بود / پیش شیخ کُرّکان آورده بود (عطّار۸، ۳۶۹) ║ زنی کاهنه، نام طریفه، به سخنان سجع، چنان‌که عادت باشد، خبر داده بود عمرو بن مزیقیاء بن عامر را (مجمل التواریخ، ۱۵۰)
به‌سجع
۱. (ادبیات) ← مسجع‏‌یک‌. ۱.
ق۴. پیغامبر ... گفت: انا النبیّ لا کذب، انا ابنُ عبدالمطّلب، این نه شعر است که این سخنی است به‌سجع (تفسیر طبری، ۳‏/۶۵۹‏) ║ ق۶. التَّسْجیع: سخن به‌سجع کردن (تفلیسی۱، ۲‏/۱۰۴۳‏)
۲. (ادبیات) ← مسجع‏‌سه‌..
ق۴. نام این زن که بیامد سَجاح بنت الحارث بن سُوید بود، و ترسا بود و زنی فصیحه بود و سخنان به‌سجع گفتی سخت نیکو (بلعمی۲، ۳‏/۳۷۶‏) ║ ق۵. کسانی‌ که خویشتن بیارایند و شهوت بر ایشان غالب بوَد و سخن‌ها به سجع گویند و سرودها می‌گویند و زنان جوان در مجلس حاضر باشند، این کبایر بوَد و بیرون از مسجد نیز نشاید (غزالی۱، ۱‏/۵۲۱‏) ║ ق۶. مسیلمة الکذّاب دعوی پیغامبری کرد و او در جملۀ وفد یمامه، سوی پیغامبر آمده‌ بود؛ پس همچنان سخنان به‌سجع برهم بستی (مجمل التواریخ، ۲۵۵) ║ ق۷. سعد بن ابی‌وقاص گفت پسر خود عمر را، در آن حال که از وی حاجتی می‌خواست و آن را به‌سجع تقریر می‌کرد: این سجع آن است که تو را بر من مبغوض می‌کند، هرگز حاجت تو روا نکنم (مؤیّد خوارزمی، ۱‏/۹۱‏) ║ ق۹. السَجْع: بانگ کردن قُمری و جز آن، و سخن گفتن به‌سجع (دهار، ۱‏/۳۳۱‏)
سجعِ طویل
(ادبیات) سجعی که در آن هر قرینه از بیش از دَه واژه تشکیل شده‌است.
ق۹. گفته‌اند الفاظ هر چند کمتر، حُسن سجع بیشتر. و چون از ده درگذشت، سجع طویل است که مشتمل است بر مرتبۀ متوسط و مرتبۀ ادنی (محمود حسینی، ۱۲۶) ║ ۱۳۹۷ش. سجع طویل به دلیل طولانی بودنش، مسئولیت سجع‌پردازی را برای نویسنده سبک می‌کند؛ اما زیبایی و گوش‌نوازی موجود در سجع قصیر در آن نیست و ارزش موسیقایی کمتری دارد (قربانی ـ مرتضایی: فنون ادبی، ش۲۵‏/۵۰‏)
سجعِ قصیر
(ادبیات) سجعی که در آن هر قرینه از دو تا دَه واژه تشکیل شده‌است.
ق۹. بدان که اعلی مراتب سجع، از حیثیت قلّت و کثرتِ الفاظ، سجع قصیر است. و حد او از دو لفظ است در هر فقره، تا ده لفظ (محمود حسینی، ۱۲۶) ║ ۱۳۹۷ش. سجع قصیر والاترین نوع سجع است ... ضمن اینکه، کوتاه بودنِ قرینه‌ها دلالت بر توانمندی و تسلط نویسنده بر این صنعت دارد (قربانی ـ مرتضایی: فنون ادبی، ش۲۵‏/۴۹‏)
سجع گفتن
(ادبیات) سخن را به سجع آراستن یا در آن سجع به کار بردن.
ق۵. سَجَعَ: سجع گفت (ادیب نطنزی۱، ۴۱۵) ║ مسیلمة الکذاب از بنی حنیفه بود و سجع‌ها گفتی و کهانت کردی و دعوت نبوّت کردی (اسفراینی، ۲‏/۶۷۱‏) ║ ق۶. آیت در حق مسیلمۀ کذاب آمد و او مردی سجاع و کاهن بود. به سجع گفتن تلبیس کردی بر عوام که مرا نیز کتابی است وحی از خدای (ابوالفتوح، ۷‏/۳۷۶‏) ║ ق۷. خلق مبتلا به واعظانی که سجع‌ها می‌گویند و بیت‌ها می‌خوانند (مؤیّد خوارزمی، ۴‏/۹۲‏)
سجعِ متوازن
(ادبیات) سجعی که در آن واژه‌های آخر قرینه‌ها در وزن یکسان، اما در رَوی متفاوت‌اند، مانندِ مال، کار.
ق۶. سجع متوازن: این به نثر مخصوص نیست، بل کی در شعر همین کلمات توان آورد و آن را در شعر موازنه خوانند (وطواط۲، ۱۴) ║ ق۸. سجع متوازن و آنچنان باشد که از اول دو قرینه تا آخر یا از اول دو مصراع تا آخر، کلماتی بیارند که هر یک نظیر خویش را به وزن موافق باشد، لیکن به حرف رَوی مختلف (شمس‌الدین آملی، ۱‏/۱۱۹‏) ║ ق۹. طایفۀ ‌دوم می‌گویند که ترصیع از انواع سجع نیست و صنعتی علی‌حده است و نوع ثالث او سجع متوازن است (محمود حسینی، ۱۲۲) ║ ق۱۰. دَمی ناله از داغ هجرت کشم / گهی باده از نوش وصلت چِشَم ... صنعت‌: سجع متوازن (اهلی، ۸۳۰) ║ ق۱۴. سجع متوازن: آن است که کلمات آخر قرینه‌ها در رَوی مخالف، ولی در وزن موافق باشند (شمس‌العلما گرکانی، ۲۵۷) ║ ۱۳۳۹ش. موازنه = مماثله: نوعی از سجع متوازن است که مخصوص به نثر و اواخر قرینه‌ها نباشد (همایی، ۵۹) ║ ۱۳۶۹ش. ظلوم و جهول تنها به اعتبار وزن فعول قرینه بوده ولی در آخرین حروف دو قافیه یا سجع، مختلف هستند که سجع متوازن می‌باشند و تأثیر در موسیقی کلام می‌گذارند (مرتضی نجومی: نور علم، ش۳۶‏/۵۲‏) ║ ۱۳۹۸ش. در آن گلشن که بویی برده بود / برای تو گلی آورده بودم ... میان واژۀ «بو» و «گل» سجع متوازن است (شوبکلایی و دیگران: بهارستان سخن، ش۴۳‏/۱۴۷‏)
سجعِ متوازی
(ادبیات) سجعی که در آن واژه‌های آخر قرینه‌ها در وزن و رَوی یکسان‌اند، مانندِ مال، سال.
ق۶. اندر سجع و اقسام او سه است؛ اول سجع متوازی ... دوم مطرّف ... سوم متوازن (فخر رازی، ۲۳۶) ║ ق۸. سجع متوازی و آن عبارت است از آنکه در دو قرینه یا بیشتر یا در آخر دو مصرع وزن را رعایت کنند با اختلاف حرف اخیر (شمس‌الدین آملی، ۱‏/۱۱۹‏) ║ ق۹. فرقۀ اول از طایفۀ دوم در تعریف سجع متوازی فاصله‌ها را مقید به نثر نساخته‌اند و این صنعت را در نظم هم جاری داشته‌اند (محمود حسینی، ۱۲۲) ║ ق۱۰. ز شوق روی تو دیدن به درد و داغ خوشیم / ز ذوق کوی تو دامن ز گشت باغ کشیم ـ ... صنعت: سجع متوازی (اهلی، ۷۸۰) ║ ق۱۴. سجع متوازی ... دو کلمه در وزن و رَوی مطابق یکدیگر باشند (شمس‌العلما گرکانی، ۲۵۶) ║ ۱۳۲۶ش. همین‌ قدر که در مقابل کلمات مصراع اول هر بیت کلماتی هم‌وزن در مصراع دوم ذکر شود اعم از اینکه آن کلمات در حرف رَوی یکی باشد (سجع متوازی) یا نباشد (سجع متوازن)، آن شعر را مسجع نامند (نعمت‌الله ذکایی بیضایی: اخگر، ش۲۱‏/۱۹‏) ║ ۱۳۳۹ش. سجع متوازی: آن است که کلمات در وزن و حرف رَوی هر دو مطابق باشند؛ مانند کار، بار (همایی، ۵۸) ║ ۱۳۸۴ش. علاوه بر جناس، نمونه‌هایی از سجع را نیز می‌توان در کلمات قصار مشاهده کرد که البته در این بُعد از آرایه‌های آوایی، کاربرد سجع متوازی بیشتر است (مریم خلیلی جهان‌تیغ: پژوهشنامۀ ادب غنایی، ش۴‏/۶۵‏)
سجعِ مرصّع
(ادبیات) سجعی که در آن همه یا بیشتر واژه‌های یک مصرع یا جمله لفظی برابر خود در مصرع یا جملۀ بعدی دارند که با آن در وزن و رَوی یکسان‌اند، ترصیع.
ق۱۴. بعضی از مؤلفین دو قسم فرموده‌اند: اول سجع مرصّع که ما به اسم ترصیع یاد کردیم و دیگر مشطّر که در تشطیر ذکر نمودیم (شمس‌العلما گرکانی، ۲۵۷) ║ ۱۳۷۵ش. یکی از انواع زیبای سجع، سجع مرصّع است که باید علاوه بر فواصل دو فقره سایر الفاظ فقرات با یکدیگر در وزن و قافیه متحد باشند (غلامرضا کریمی فرد: مشکوة، ش۵۳‏/۱۳۲‏) ║ ۱۳۹۱ش. آیات ۱ و ۲ سورۀ مـرسلات بـه جهت تـوافق در وزن و قـافیـه دارای سجع مـرصّع می‌باشند (همتی ـ احمدی: کاوش‌نامۀ ادبیات تطبیقی، ش۵‏/۱۷۸‏) ║ ۱۳۹۷ش. در این عبارت افزون بر معنای ارجمند و عالی آرایۀ جناس میان الفاظ خدودکم و جدودکم و سجع مرصّع بین دو عبارت، به دلیل ایجاد ریتم موسیقیایی در کلام، سبب زیباتر شدن آن گشته‌است (میراحمدی ـ لطفی مفرد: پژوهش‌های نهج‌البلاغه، ش۵۶‏/۱۴۲‏)
سجعِ مطرّف
(ادبیات) سجعی که در آن واژه‌های آخر قرینه‌ها در رَوی یکسان، اما در وزن متفاوت‌اند، مانندِ مال، کمال.
ق۶. سجع مطرّف : این چنان بُوَد کی در آخر دو قرینه یا بیشتر کلماتی آورده شود کی به رَوی متفق باشند، اما به وزن و عدد حروف مختلف (وطواط۲، ۱۴) ║ ق۸. تسجیع و آن به سه قِسم است: سجع متوازی ... سجع مطرّف ... سجع متوازن (شمس‌الدین آملی، ۱‏/۱۱۹‏) ║ ق۹. سجع مطرّف پیش طایفۀ اول و فرقۀ دوم از طایفۀ دوم عبارت است از موافقت فواصل نثر در حرف آخرین و مخالفت آن‌ها در وزن؛ چنان‌که گویی: هرکه ترک مناصب و مال اوقاف کند تواند آیینۀ دل را از زنگ کدورت صاف کند (محمود حسینی، ۱۲۳) ║ ق۱۴. سجع مطرّف: آن است که الفاظ آخر قراین بر یک وزن نباشد، ولی در حرف رَوی مطابق باشند (شمس‌العلما گرکانی، ۲۵۷) ║ ۱۳۲۶ش. همین‌ قدر که در مقابل کلمات مصراع اول هر بیت کلماتی هم‌وزن در مصراع دوم ذکر شود ... آن شعر را مسجّع نامند و سجع مطرّف در شعر چندان نظیر پیدا نمی‌کند (نعمت‌الله ذکایی بیضایی: اخگر، ش۲۱‏/۱۹‏) ║ ۱۳۳۹ش. سجع مطرّف: آن است که الفاظ در حرف رَوی یکی و در وزن مختلف باشند؛ مانند کار، شکار (همایی، ۵۸) ║ ۱۳۷۰ش. بین باغبان/ بستان و دوستان/ جانان و جانان/ جان سجع مطرّف است (سیروس شمیسا: رشد آموزش زبان و ادب فارسی، ش۲۵‏/۵۲‏) ║ ۱۳۹۹ش. بین فعل‌های این چند جمله سجع مطرّف وجود دارد؛ زیرا تنها در حرف رَوی متشابه هستند (مارانی ـ محمدی فشارکی: متن‌شناسی ادب فارسی، ش۴۵‏/۱۰‏)
سجعِ مُهر
↑ سجع‏‌یک‌. ۳.
ق۱۱. گرچه صاحب‌نامِ دورانی ولی ناراستی / راست هم‌چون سجع مهر و حلقۀ انگشتری (اشرف مازندرانی، ۱۱۲) ║ ق۱۲. گفت سجع مهر و تاریخ جلوس او نجیب: / «بندۀ فرمان‌بر مولی حق سلطان حسین» (نجیب کاشانی، ۶۱۸) ║ ق۱۳. چون او خود را بندۀ شاه ولایت لقب کرده بود تاریخ جلوس و سجع مهرش به همین القاب مزین شد (رضاقلی خان، ۸‏/۴۳‏) ║ ق۱۴. سجع مُهرِ آن قبوض «سلام علی آل ابراهیم» می‌باشد (اعتمادالسلطنه۳، ۶۶) ║ ۱۳۲۱ش. سجع مهر این پادشاه شعر ذیل بوده‌است: شکوه مُلک و دولت، زینتِ آئین و دین آمد / محمد شاه غازی صاحب تاج و نگین آمد (عبدالله مستوفی، ۱‏/۶۴‏) ║ ۱۳۵۵ش. برخی‌ها زکی خان را با سجع مهرِ «حاجی اَنَمی» بیشتر می‌پسندیدند (احسان طبری۲، ۴۴) ║ ۱۳۸۶ش. محمود حکیم (۱۲۳۴-۱۲۷۴) طبیب و ادیب و خوشنویس فرزند وصال که سجع مهرش «عبدالله حکیم» است (ایرج افشار: نامۀ بهارستان، ش۱۳-۱۴‏/۴۹۴‏)