ردف

وضعیت: «تأییدشده»
ردف ‎redf‎ [جمع: ارداف؛ <عربی>]
(اسم) ۱. (ادبیات) در مبحث قافیه، مصوت بلندی که پیش از حرف رَوی واقع ‌شود.
ق۶. فرق است میان ردف و ردیف؛ ردف الف یا واوی یا یایی باشد کی پیش‌ از حروف رَوی آید (وطواط۲، ۷۹) ║ ق۷. هر الف و واو و یاء کی ماقبل رَوی باشد آن را ردف خوانند و آن قافیت را مردَف خوانند (شمس قیس، ۲۴۴) ║ ق۸. حروفی که پارسیان آن را در قافیه اعتبار کنند سه حرف‌اند: اول رَوی ... دوم حرف وصل ... سوم حرف ردف (شمس‌الدین آملی، ۱‏/۱۶۴‏) ║ ق۹. این صنعت چنان بوَد که دبیر یا شاعر از بهر آرایش سخن چیزی را تکلف کند که بر او واجب نباشد و سخن بی آن چیز درست و تمام بوَد؛ چنان‌که در آخر اسجاع یا در آخر ابیات پیش‌ از حرف رَوی یا ردف، حرفی را التزام کند که اگر نکند هیچ زیان ندارد (محمود حسینی، ۱۵۸) ║ ق۱۰. اصلا نبینی ما را به چیزی / کآمد به پیشت عالم پشیزی ـ تقطیع: فعلن فعولن فعلن فعولن ـ قافیه: مطلق مردَف به ردف (اهلی، ۷۸۳) ║ ق۱۱. نکند هرکه اوست ز اهل وقوف / ردف مجهول جمع با معروف (الفتی ساوجی: متن‌شناسی ادب فارسی، ش۴۶‏/۱۱‏) ║ ق۱۲. ردف، بر قول مشهور، حرف مَدّه است که پیش از رَوی آید؛ چنانچه در لفظ «یار» و «تار» الف است (شیرعلی لودی، ۹۲) ║ ق۱۳. بگفتم آن چه قصیده‌ است و چیست مطلع او/ چه وزن دارد و او را رَوی و ردف کدام (قاآنی، ۵۴۶) ║ ق۱۴. به مصراعش ار ردف و قیدی در است / مراعات در مصرع دیگر است (قاسمی کرمانی، ۱۶۲) ║ ۱۳۱۲ش. در فن قافیه که یکی از فنون دوازده‌گانۀ ادب است این قسمت را متعرض شده و اصطلاحاً آن را حذو می‌گویند و در معنی آن گفته‌اند که حذو عبارت است از حرکت ماقبل ردف و قید (مباحثات ادبی: ارمغان، ش۸‏/۵۸۴‏) ║ ۱۳۳۰ش. شعر بی‌وزن شد و قافیه خوار/ سجع و ردف و رَوی افتاد ز کار (بهار، ۲‏/۱۰۱۵‏) ║ ۱۳۶۸ش. سابقاً اصل قافیه را یک حرف می‌دانستند و آن را رَوی می‌نامیدند و معتقد بودند که قبل از رَوی، هریک از چهار حرف تأسیس و دخیل و ردف و قید ممکن است بیاید (مسعود ده‌پیری: سورۀ اندیشه، ش۹‏/۸‏) ║ ۱۳۸۷ش. سناد در لغت به معنی اختلاف است و در قافیه اختلاف حرف ردف را گویند، خواه اصل باشد و خواه زاید (غلامرضا هاتفی: رشد آموزش زبان و ادب فارسی، ش۸۶‏/۲۱‏)
۲. (هیئت و نجوم کهن) نام ستاره‌ای (منتظر تعریف‌نگاری).
ق۵. آن ستارگان را که بر پرّ ماکیان‌اند و هر دو پرّ اواَند فوارس خوانند اَی سواران و آن یکی روشن که بر دُم‌چۀ اوست ردف خوانند زیراک ازپس سواران همی‌رود (بیرونی، ۱۰۲) ║ چهار ستاره ازپس آن آیند ... از صورت دجاجه‌اند ... ردف بر دنبال است و ذنب‌الدجاجه نیز گویند (شهمردان۱، ۳۰۲) ║ ق۶. صورت دیگر را دجاجه خوانند و هفده کوکب است و خارج صورت دو کوکب و از جمله کوکب این صورت ذَنَب‌الدجاجه است کوکبی است روشن از قدر دوّم و آن را نیز ردف خوانند (شرف‌الدین مسعودی۱، ۱۰۱) ║ دلو برجی است بادی ... در این برج دو کوکب‌اند: فم‌الحوت جنوبی است و ذنب‌الدجاجه شمالی است و آن را ردف گویند (محمد طوسی، ۶۸) ║ ق۷. چه وصف عوائد کرد و غایت سخن او این است که آن نزدیک منجمان سر تنّین باشد و آنکه ردف را ذنب‌الدجاجه خوانند و صورت دجاجه ندانسته صفت فوارس بکرده و ندانسته که آن هم از صورت دجاجه است بر دو بال او (خواجه نصیر۳، ۱۳)
۳. چیزی یا کسی که همراه و در کنار چیزی دیگر است.
ق۶. تو به کژّی ما به خدمت چون دو دالیم از صفت / یک الف ازبهر الفت ردف جفتی دال کن (سنایی۱، ۴۹۸) ║ ق۷. این قافیت را ازبهر آن مترادف خواندند کی سواکن آن برپی یکدیگرند، یکی ردف دیگری (شمس قیس، ۲۶۸) ║ ق۱۰. جناب خواجۀ مذکور ... به عاشقان ابتر مهجور که ... ردف و ردیف محنت و دخیل قید محبت به نوعی بودند که خروجشان از نایرۀ ملالت محال می‌نمود، توجیه ملایمت بر وجهی مجری داشت و تأسیس مبانی مرحمت به درجه‌ای گذاشت که مزیدی بر آن متصور نباشد (واصفی، ۱‏/۳۲‏) ║ ۱۳۳۰ش. بوَد جانِ یکی ردف خراطین/ بوَد روحِ یکی جفت سماوات (بهار، ۲‏/۱۲۱۱‏)
ردف اصلی
(ادبیات) در مبحث قافیه، مصوت‌ بلندی که بی‌فاصله پیش از حرف رَوی یا پیش از ردف زاید و حرف رَوی واقع ‌شود.
ق۷. ارداف اصلی جز الف و واو و یاء نیست (شمس قیس، ۲۴۵) ║ مقید به ردف دو نوع است: مقید به ردف اصلی، چنانک: «ای به هستی داده گیتی را کمال»؛ لام رَوی است و الف ردف اصلی؛ ... در این قافیت دو حرف و یک حرکت لازم است، مقید به ردف زاید (شمس قیس، ۲۶۹) ║ ق۸. اما حذو، آورده‌اند که حرکت ماقبل ارداف اصلی است (شمس فخری۱، ۲۲۹) ║ ق۱۱. ساکن خویش را بر او گر یافت / نام از استاد ردف زاید یافت ـ اولین را تو ردف اصلی خوان / رو تو تکرار هر دو واجب دان (الفتی ساوجی: متن‌شناسی ادب فارسی، ش۴۶‏/۱۰‏) ║ ق۱۲. ردف ... بر دو نوع است؛ اول آنکه بلاواسطه باشد ... دوم آنکه حرف ساکن واسطه شده باشد، مثل «یافت» و «تافت» ... بر این تقدیر، حرف مَدّه را ردف اصلی گویند (شیرعلی لودی، ۹۲) ║ ق۱۴. حذو حرکت ماقبل ردف اصلی و ردف زاید را گویند (آقا سردار، ۷۴) ║ ۱۳۱۷ش. اینک عناوین عروضی راجع به علوم قافیه که به نظر ما غیرلازم است ... از قرار ذیل است: تأسیس، دخیل، ردف اصلی و زائد مفرد و مرکب (علینقی وزیری: مهر، ش۱‏/۵۲‏) ║ ۱۳۷۳ش. در سوخت و کاشت، «خ» و «ش» ردف زاید است و مصوت «و» و «ا» ردف اصلی است (حمید حسنی: شعر، ش۱۱‏/۱۷‏) ║ ۱۳۹۳ش. در این مرثیه واژه‌های شاه، ماه، عذرخواه، گیاه، شامگاه و امثال آن‌ها واژه‌های قافیه هستند که در آن‌ها «ه» حرف رَوی و «الف» ردف اصلی است (احمد پارسا: شعرپژوهشی، ش۲۰‏/۶‏)
ردف زاید
(ادبیات) در مبحث قافیه، حرف ساکنی که میان ردف اصلی و حرف رَوی قرار بگیرد و آن یکی از شش حرف «خ»، «ر»، «س»، «ش»، «ف» یا «ن» است.
ق۷. در اشعار مُردَفه التزام ارداف زاید و اصلی واجب باشد و به‌هیچ‌وجه تغییر هیچ از آن جایز نباشد (شمس قیس، ۲۴۶) ║ مقید به ردف دو نوع است: مقید به ردف اصلی ... مقید به ردف زاید (شمس قیس، ۲۶۹) ║ ق۸. بدان که ردف زاید حرفی باشد که پیش از رَوی و بعد از ردف اصلی آید و رعایت آن در همۀ ابیات واجب باشد (شمس فخری۱، ۲۱۲) ║ ق۱۰. به سمن تا ز زلف سنبل کاشت / مَه من شب نموده بی‌شک چاشت ... تقطیع: فعلاتن مفاعلن فعلان ... ـ قافیه: مردَف به ردف زاید (اهلی، ۸۲۸) ║ ق۱۱. ساکن خویش را بر او گر یافت / نام از استاد ردف زاید یافت (الفتی ساوجی: متن‌شناسی ادب فارسی، ش۴۶‏/۱۰‏) ║ ق۱۲. حرف مَدّه را ردف اصلی گویند و ساکن وسط را ردف زاید. و حروف زاید شش است (شیرعلی لودی، ۹۲) ║ ق۱۴. حذو حرکت ماقبل ردف اصلی و ردف زاید را گویند (آقا سردار، ۷۴) ║ ۱۳۲۰ش. هرگاه میان حرف رَوی و ردف حرف ساکن نیفتد، آن قافیه را مردَف به ردف مفرد گویند و هرگاه حرف ساکن در میان آن‌ها افتد، همچون سین ساکن آراست و پیراست، آن را مردَف به ردف زائد خوانند (علی‌اکبر برقعی قمی: ارمغان، ش۱‏/۲۴‏) ║ ۱۳۵۷ش. یکی از عیوب قافیه معروف به اقواست؛ یعنی اختلاف حرکت ماقبل ردف اصلی و ردف زائد (منوچهر امیری: یغما، ش۳۵۸‏/۲۴۸‏) ║ ۱۳۹۷ش. چرا دو قافیه با ساختار متفاوت در یک طبقه‌بندی قرار گرفته‌اند: قافیۀ دارای ردف اصلی و قافیۀ دارای ردف زاید؟ (جواد محقق نیشابوری: پاژ، ش۲۹‏/۱۴۸‏)
ردف مرکّب
(ادبیات) در مبحث قافیه، مجموع ردف اصلی و ردف زاید ؛ ردفین.
ق۷. مردَف به ردف مرکب آن است کی هم ردف اصلی دارد و هم ردف زاید (شمس قیس، ۲۴۵) ║ ق۱۰. چون رُخت ماه من بر فلک مَه نتافت / بر درت شاه من جز مَلَک ره نیافت ـ تقطیع: فاعلن فاعلن فاعلن فاعلان ـ قافیه: مردَف به ردف مرکب (اهلی، ۸۰۰) ║ ۱۳۲۶ش. قوافی مطلق یا بستگی به حروف قبل و بعد دارد یا فقط بستگی به حروف بعد؛ در حال بستگی به حروف قبل حکمش مثل رَوی مقید به حروف قبل است ... و نامش مطلق به قید، مطلق به ردف مفرد، مطلق به ردف مرکب، مطلق به تأسیس و دخیل است (احمد اخگر: اخگر، ش۲۲‏/۲۰‏) ║ ۱۳۷۳ش. در سوخت و کاشت، «خ» و «ش» ردف زاید است و مصوت «و» و «ا» ردف اصلی است که «وخ» و «اش» ردف مرکب است (حمید حسنی: شعر، ش۱۱‏/۱۷‏) ║ ۱۳۹۹ش. این قافیه را مردَف به ردف مرکب گویند؛ تا رَوی، «الف» ردف اصلی و «فا» ردف زاید و حرکت ماقبل ردف حذو باشد: ساکن خویش را بر او گر یافت / نام از استاد ردف زاید یافت (نجمه حسینی سروری و دیگران: متن‌شناسی ادب فارسی، ش۴۶‏/۱۰‏)
ردف مفرد
(ادبیات) در مبحث قافیه، مصوت‌ بلندی که بی‌فاصله پیش از حرف رَوی واقع ‌شود.
ق۷. مردَف به ردف مفرد آن است کی ماقبل آن یکی از حروف مدّ و لین باشد (شمس قیس، ۲۴۵) ║ ق۱۰. تا فلک بحر درفشان باشد / تا دل و دست بحر و کان باشد ـ تقطیع: فاعلاتن مفاعلن فعلن ـ قافیه: مردَف به ردف مفرد (اهلی، ۷۹۵) ║ ۱۳۲۰ش. هرگاه میان حرف رَوی و ردف حرف ساکن نیفتد، آن قافیه را مردَف به ردف مفرد گویند (علی‌اکبر برقعی: ارمغان، ش۱‏/۲۴‏) ║ ۱۳۸۴ش. در قصایدی که ردیف ندارد به یک هجای کوتاه (یک مصوت کوتاه و یک صامت) و یا یک هجای بلند (آ، او) و یا کمی غنی‌تر به صورت یک هجای بلند و در کنار آن یک صامت بسنده می‌کند؛ به‌عبارتی غیر از ردف مفرد، از حروف دیگر مبحث قافیه اثری دیده نمی‌شود (محسن ذوالفقاری: زبان و ادبیات فارسی (دانشگاه آزاد اسلامی اراک)، ش۱‏/۱۴‏) ║ ۱۳۹۹ش. این قافیه را مقید به ردف مفرد گویند: دال رَوی و واو ردف و حرکت ماقبل حذو: گشت از حرف علت او موجود / حرکت قبل هم ز جنسش بود (نجمه حسینی سروری و دیگران: متن‌شناسی ادب فارسی، ش۴۶‏/۱۰‏)