وضعیت: «تأییدشده»
ابعاد ab’âd [جمعِ بعد؛ <عربی>]
(اسم) ۱. طول و عرض و ارتفاع شیء.
ق۶. اگر کسی ... آن مکعب نرم را گوی گرداند سخت مدور، چنانکه قطر وی چند مقدار یکی باشد از ابعاد آن مکعب، و آن را برسنجد، هژده درم‌سنگ و چهار دانگ بوَد چیزی کم (ابومحمد نجار، ۲۴۸) ║ ق۷. درون هر سه سرانگشت توست حیّز جود/ چنانکه جسم که محدود بر سه ابعاد است (کمال‌الدین اصفهانی، ۵۷۱) ║ ق۸. پدید آمد که معنی معقول را وضع نیست، و این برهان چنانکه دلالت می‌کند، بر آنکه نفس در نقطه نیست، دلالت می‌کند که نفس در هیچ چیز نبُوَد، که آن را وضع است، از اجسام و ابعاد (رسالۀ اضحویه، ۶۵) ║ ق۱۰. چون نه ز ابعاد نشان بود و نام / قابلِ ابعاد که بود و کدام (وحشی، ۳۸۸) ║ ق۱۱. هر ذره که در جهات جسم است / ز آبا و امّهات و اولاد _ شبهی دارد ورایِ اجسام / مثلی دارد برون ز ابعاد (فیّاض لاهیجی، ۱۱۵) ║ ق۱۲. طول ابعاد مرتفع گردد/ عرض احجام ممتنع گردد (حزین، ۸۰۳) ║ ق۱۳. ابعاد سد ازاین‌قرار است: طول ۳۵ الی ۴۰ ذرع. عرض ۴ الی هشت ذرع. ارتفاع از ریشه ۳ الی ۴ ذرع (نجم‌الملک، ۱۱۶) ║ ق۱۴. از طرفی برای ما مجهول نیست، که در نقشه‌های جغرافی ابعاد معین و عرض و طول بقاع از‌روی دقت و صحت مرتسم است (امین‌الدوله، ۱۵۳) ║ ۱۳۰۱ش. اطاق کوچکی بود و ابعاد آن بیش‌از سه چهار ذرع نمی‌شد (مشفق۱، ۱۸۵) ║ ۱۳۴۵ش. ابعاد بناها، درها، ستون‌ها و سنگ‌های ساختمانی، صحن مساجد، مخارج ساختن راه‌ها، ساختمان‌ها و هرچیز که به آمار بتوان سنجید، نظر او را جلب می‌کند (یوسفی، ۱/۶۱) ║ ۱۳۷۷ش. ساختمانش به بزرگی استادیوم یانکی نبود، ولی باوجودِ این ابعادش عظیم بود (دریابندری۴، ۲۹۴)
۲. مسافت یا فاصلۀ بین دو نقطه.
ق۵. در آن اجزاء به سبب خُردی ایشان شکل ماه پدیدار نیاید و روشنائی پیدا بُوَد. و ابعاد آن جزوها از مرکز هاله یکسان بُوَد به همه جوانب (ابوحاتم اسفزاری، ۳۱) ║ ق۶. چون اجزا به‌هم پیوسته باشند و شعاع بصر و زاویۀ مساوی اتصال منعکس شود، و ابعاد این اجزا از ماه یکسان باشد، از همۀ جوانب ماه شعاع بصر منعکس شود و به ماه رسد (شرف‌الدین مسعودی، ۱۰۷) ║ علم هیأت [علمی است] که شناخته شود اندرو حال اجزاءِ عالم علْوی و سفلی و اَشکال و اوضاع ایشان و نسبت ایشان با یکدیگر و مقادیر و ابعادی که میانِ ایشان است (نظامی عروضی، ۸۸)
۳. (هیئت و نجوم کهن) مقادیر کمترین، بیشترین و میانگین فاصلۀ ماه، خورشید، سیارات و ستارگان از زمین.
ق۷. باب هشتم ـ در تبیین ابعاد قمر از ارض (قطب‌الدین شیرازی، ۱/۱۴۴) ║ ق۸. اسطرنوما: که آن علم است به هیئت آسمان و زمین و عدد افلاک و مقادیر حرکات و کمّیت ابعاد و اجرام و کیفیّت اوضاع بسایط اجسام که اجزای این عالمند علی‌الاطلاق به براهین هندسی (شمس‌الدین آملی، ۳/۲۶) ║ ق۱۳. چون جِرم آفتاب از جِرم ارض اعظم است ـ چنانکه در ابعاد و اجرام معیّن شده ـ لاجرم ظلّ ارض مخروطی‌الشّکل باشد، و به رصد و حساب معلوم کرده‌اند که رأس این ظل تا فلک زهره رسیده‌است (نوری، ۱/۱۶۸)
۴. (موسیقی) فواصل بین نغمات یا نت‌هایی که به طور هم‌زمان یا پی‌درپی شنیده می‌شود.
ق۷. فصل سیّم... بحث اول، در اضافت ابعاد به یکدیگر به طریق نظری چون بیش از دو باشد و تحصیل اعداد آن به وجهی کی از آن کمتر نبوَد و ترتیب ابعاد در طرف حدّت و ثقل چنانک فرض کنند (قطب‌الدین شیرازی۱، فن چهارم، ۵۴) ║ ق۸. لحن اخص باشد از جمع و سبب ملایمت و منافرت در ابعاد آن است که هر قوّتی را کمالی است مخصوص بِدو (شمس‌الدین آملی، ۳/۸۶) ║ ق۹. باب ثانی، در تقسیم دساتین بر وترِ واحد و بیان نسب ابعاد و اعداد آن‌ها و اسباب تنافر و طریقۀ اضافات ابعاد به یکدیگر و فصل ابعاد از یکدیگر و تنصیف ابعاد (عبدالقادر مراغی، ۱۴) ║ ق۱۰. به‌حکم فرمودۀ کسی ... در شناخت نغمه‌ها و نسب ابعاد آن و ادوار ایقاع و انواع آن، برای وی وضع کنیم برطریقی‌که مفید بُوَد (الادوار، ۳)
۵. (درمورد امری یا موضوعی) میزان گستردگی، بزرگی یا اهمیت آن.
۱۳۷۴ش. دو ماه بعد از نخست‌وزیری مصدق، حادثه‌ای در این ابعاد توطئه‌ای به‌نظر می‌رسید (بهنود۱، ۳۹۰) ║ ۱۳۷۹ش. هنگامی که دیکتاتوریِ پریمود ریورا علنی و رسمی شد این مخالفت ابعادِ شگرفی پیدا کرد (خرّمشاهی، ۷)
۶. (درمورد امری یا موضوعی) جنبه‌های گوناگون آن.
۱۳۵۵ش. آزادی بورژوایی... برپایۀ مالکیت استوار است و برحسبِ ابعاد همین مالکیت می‌توان کمتر یا بیشتر از آن به‌زیان اکثریت رنجبر برخوردار بود (به‌آذین۱، ۱/۱۴۴) ║ ۱۳۶۸ش. زندگی ابعاد مختلفی دارد. همه‌اش مبارزه نیست. می شود لبی هم تر کرد. می‌توان عاشق شد (درویشیان۱، ۳/۱۶۶۰) ║ ۱۳۸۰ش. نادیده گرفتن ابعاد غیراقتصادی توسعه... به طورِ عملی بر دیدگاه‌های اقتصادی کلاسیک و حتی نئوکلاسیک مبتنی بودند (خانیکی، ۱۵۸)
ابعاد ثلاثه (ثلاثه: ثلثه)
↑ ابعاد۱.
ق۶. خط است آن‌گه بسیط آن‌گاه اجرام / که ابعادِ ثلاثه‌ش کرده‌ای نام (نظامی۳، ۶۶۹) ║ ق۷. ما به جسم نمی‌خواهیم الّا جوهری کی ممکن باشد در او فرض ابعاد ثلثه متقاطع بر زوایاءِ قائمه _ پس جوهریت او «کَوْنُهُ قَائِماً بِذاتِه» است (قطب‌الدین شیرازی، ۴/۱۳) ║ ق۸. اما تجسم که آن امتداد جسم است در ابعادِ ثلثه، بصر از جمیع اجسام ادراکِ امتداد کند در طول و عرض به‌واسطۀ ادراک او مر سطوح متقابله را (شمس‌الدین آملی، ۳/۴۰۱) ║ ق۱۱. جماعتی از فیثاغورسیان برآنند که مبدأ جسم ابعادِ ثلاثه است (خالقداد۲، ۲/۱۱۷) ║ ق۱۲. جسم جوهری است قابل مر ابعاد ثلاثه را ... و او مرکب است از هیولا و صورت (ارزانی، ۱/۱۰) ║ ۱۳۴۲ش. بر ابعاد ثلاثه و حواس پنج‌گانه ابعاد و حواس تازۀ دیگری افزوده شده و عوالمی به‌وجود آمده‌است (جمالزاده۸، ۲۴۱)
ابعاد ثلاثهٔ لحنیّه
⇅ ابعاد لحنی.
ق۹. بیان اسبابی که موجب تنافر باشد ... سبب ثانی آنک ابعاد ثلاثۀ لحنیّه را در بُعدِ ذی‌الاربع جمع کنند (عبدالقادر مراغی، ۲۴) ║ دوایر مرکّبند از ابعاد ِثلاثۀ لحنیّه (عبدالقادر مراغی، ۵۶)
ابعاد ستّه
⇅ ابعادِ شش‌گانه۱.
ق۹. این ابعاد ستّۀ مذکوره در نصف وتر موجود باشند (عبدالقادر مراغی۱، ۵۱)
ابعاد سه‌گانه
↑ ابعاد۱.
ق۵. صورت جسم ... پیوستگی است لامحاله که اگر هستی جسم گسستگی بودی، این ابعاد سه‌گانه را اندر وی نشایستی توهّم کردن (ابن سینا۲، ۱۵) ║ ق۶. اگر کسی از سه درم‌سنگ موم جسمی مکعب کند، چنانکه ابعاد سه‌گانۀ وی متساوی باشد، و زوایا قایم، پس آن مکعّب نرم را گوی گرداند سخت مدوّر ... و آن را برسنجد، هژده درم‌سنگ و چهار دانگ بود چیزی کم (ابومحمد نجار، ۲۴۸) ║ ۱۳۱۷ش. نامتناهی شکل ندارد، آری نامتناهی مجرد خط یا سطح نیست، بلکه مانند جسم است و دارای ابعاد سه‌گانه، طول، عرض، عمق که هر یک از آن‌ها متناهی است (احمد مهذب: ارمغان، ش۷/۴۶۷) ║ ۱۳۴۴ش. مگر ممکن است در یک زمان و مکانی، حرارت و قابلیت ابعاد سه‌گانه داشتن از آتش و جسم منفک شود؟ (حسین حقانی: مکتب اسلام، ش۷/۳۴) ║ ۱۳۸۴ش. در جسم جز ابعاد سه‌گانه (طول، عرض، ژرفا) و ماده، چیز دیگری وجود ندارد (زکریا بهارنژاد: آینۀ معرفت، ش۵/۵۳)
ابعاد شریف (شریف: شریفه)
(موسیقی) ابعادی شامل بعدهای ذی‌الاربع، ذی‌الخمس و ذی‌الکل.
ق۷. سایر ابعاد شریف به مشابهت با این ابعاد مذکور ملایم باشند (قطب‌الدین شیرازی۱، فن چهارم/۳۵) ║ ق۸. در ترتیب نِغَم تجزّی ابعاد شریف واجب است (شمس‌الدین آملی، ۳/۹۷) ║ ق۹. بُعد ذی‌الکل و ذی‌الخمس و ذی‌الربع ابعاد شریفه‌اند (عبدالقادر مراغی۱، ۱۴۶)
ابعادِ شش‌گانه
۱. (موسیقی) ابعادی شامل بقیه، مجنّب، طنینی، ذی‌الاربع، ذی‌الخمس و ذی‌الکل.
ق۱۰. بُعد ا ـ د [را] بُعد «ط» نام نهیم و بُعد ا ـ ج را بُعد «جـ» و بُعد ا ـ ب را بُعد «ب» و این ابعاد شش‌گانه را مثالی وضع کنیم (الادوار، ۱۴)
۲. ⇅ ابعاد کبری.
ابعاد صِغار
⇅ ابعاد لحنی.
ق۷. ابعاد عظام را به ابعاد صغار تقسیم کنند (قطب‌الدین شیرازی۱، فن چهارم/۵۲) ║ ق۸. ابعاد عظام را بر ابعاد صغار تقسیم کنند (شمس‌الدین آملی، ۳/۹۷)
ابعاد صغری
(موسیقی) ⇅ ابعاد لحنی.
ق۹. ابعاد کبری را بی‌آنک به ابعاد صغری تقسیم کنند، اهل صناعة عملیّه استعمال نکنند، زیراکه آن منتج جموع ادوار نباشد (عبدالقادر مراغی، ۱۲۰) ║ ق۱۰. نسبت «ا» با «یا» بُعد بالخمس است ... همچنین بود نسبتِ «ب» با «یب» ... و باقی ازاین قیاس کن، همچنین ابعاد صغری را (الادوار، ۱۵)
ابعاد عظام
⇅ ابعاد عُظمی.
ق۷. در حالت تلحین ابعاد عظام را از تألیف ابعاد صغار ایقاع کنند. صعوبت انتقالات کمتر بُوَد و فخامت ملایمات بیشتر (قطب‌الدین شیرازی۱، فن چهارم/۵۲) ║ ق۸. اگر در ترتیب نغم بر ابعاد عظام اختصار نمایند انتقال بر آن نغم متعذر باشد خصوصاً به حلق که اشرف آلات ذوالحان است (شمس‌الدین آملی، ۳/۹۷)
ابعاد عُظمی
(موسیقی) ابعادی شامل بُعدهای ذی‌الکل، ذی‌الکل و الاربع، ذی‌الکل و الخمس و ذی‌الکل المرتین.
ق۹. ابعاد عظمی و صغری بلانهایت‌اند (عبدالقادر مراغی۱، ۵۵)
ابعاد کبری
(موسیقی) ابعادی شامل بُعدهای ذی‌الاربع، ذی‌الخمس، ذی‌الکل، ذی‌الکل و الاربع، ذی‌الکل و الخمس و ذی‌الکل‌المرتین.
ق۹. ابعاد کبری را بی‌آنک به ابعاد صغری تقسیم کنند، اهل صناعة عملیّه استعمال نکنند؛ زیراکه آن منتج جموع ادوار نباشد (عبدالقادر مراغی، ۱۲۰) ║ ق۱۰. ابعاد نه‌گانه، سه ازآن ابعاد صغری خوانند و ابعاد لحنی نیز خوانند ... و آن شش‌گانۀ دیگر، ابعاد کبری‌اند (الادوار، ۱۵)
ابعاد لحنی
(موسیقی) ابعادی شامل سه بُعد طنینی، مجنّب و بقیه.
ق۷. ابعاد لحنی نزد ارباب صناعت عملی منحصر است در سه اعظم آنک میان هر دو طرف بُعد و دستان فاصل باشد (قطب‌الدین شیرازی۱، فن چهارم/۹۷) ║ ق۸. فصل سیُم در سبب اختیار تقسیم ذوالاربع به ابعاد لحنی: از مباحث گذشته روشن شد که در ترتیب نِغَم تجزّی ابعاد شریف واجب است (شمس‌الدین آملی، ۳/۹۷) ║ ق۱۰. ابعاد نه‌گانه، سه ازآن ابعاد صغری خوانند و ابعاد لحنی نیز خوانند (الادوار، ۱۵)
ابعاد لحنی ثلاثه
⇅ ابعاد لحنی.
ق۱۰. اگر محافظت یکی از این دو شرط بیفتد، پس اختلال «یح» به نغمۀ «یه» و [با] جمع میان ابعاد لحنی [ثلاثه] ممکن بُوَد تقسیم بُعد بالخمس به سیزده قسم (الادوار، ۲۰)
ابعاد لحنی صغار
⇅ ابعاد لحنی.
ق۱۰. سبب دوم جمع شدن ابعاد لحنی صغار در بُعد بالاربع ... است (الادوار، ۱۸)
ابعاد متنافر
(موسیقی) ابعادی که در پی هم نواخته می‌شوند و شنیدن آن‌ها ناخوشایند است ؛ قس: ابعاد ملایم.
۱۳۷۸ش. قسمت اصلی و مهم رسالۀ بنایی، همان مقالۀ اول است که چندین فصل را دربر دارد: در تقسیم ابعاد، تعریف ابعاد متنافر و متّفق ... (علیرضا میرعلی‌نقی: مقام موسیقیایی، ش۴/۱۲۲)
ابعاد ملایم (ملایم: ملایمه)
(موسیقی) ابعادی شامل بعدهای عظمی و وسطی و ثلاثۀ لحنیه (به جز بُعد ب) و عادتاً خوشایند گوش ؛ قس: ابعاد متنافر.
ق۷. چون معلوم شد کی [از] اجتماع نغمات کیف ماکان لحن ملذ حاصل نیاید ... لاجرم بحث ابعاد ملایم و غیرملایم بر سایر مباحث تقدیم افتاد (قطب‌الدین شیرازی۱، فن چهارم/۳۲) ║ ق۸. مشابه بُعد «ه ا» افتد که از ابعاد ملایم است. پس آنجا اتفاق به مشابهة باشد و اینجا به اشتباه (شمس‌الدین آملی، ۳/۹۲) ║ ق۹. بعضی از ابعاد باشد که بالذات متنافر باشد، اما به‌سببِ آنکه با ابعاد ملایمه ممتزج گردند؛ تنافر آن ظاهر نگردد، بلکه ملایم سمع باشند (عبدالقادر مراغی۱، ۶۱) ║ ق۱۰. عدد نسبت‌های این شش دایره و غیر این از ابعاد ملایم بر تفاوت است (الادوار، ۲۵) ║ ۱۳۵۴ش. نزد فارابی ابعاد ملایم به سه دستۀ بزرگ، متوسط و کوچک تقسیم شده‌اند (مهدی برکشلی: خرد و کوشش، ش۱۶/۱۱۹) ║ ۱۳۸۳ش. اگر شرایط ابعاد ملایم فراهم نگردد، طبق یک قیاس منطقی ضرورتاً به ابعاد ناملایم یا متنافر می‌رسیم (مجید کیانی: کتاب ماه هنر، ش۷۷و۷۸/۶)
ابعاد نه‌گانه
(موسیقی) ابعادی شامل ابعاد لحنی و شش‌گانه (معنای۱).
ق۱۰. ابعاد نه‌گانه، سه از آن ابعاد صغری خوانند و ابعاد لحنی نیز خوانند ... و آن شش‌گانۀ دیگر، ابعاد کبری‌اند (الادوار، ۱۵)
ابعادِ وُسطی
(موسیقی) ابعادی شامل بعدهای ذی‌الاربع و ذی‌الخمس.
ق۷. بعضی گفته‌اند که چند نغمه است که یکی از ابعاد وسطی مستغرق آن بود (قطب‌الدین شیرازی۱، فن چهارم/۷۳) ║ ق۹. ابعاد بر سه قسم‌اند: عظمی و وسطی و صغری (عبدالقادر مراغی۱، ۵۵) ║ ق۱۰. ابعاد کبری ... [گاهی خوانده می‌شوند بُعد بالخمس و بُعد بالاربع، ابعاد وسطی] (الادوار، ۱۵)
ابعاد هندسی
↑ ابعاد۱.