ابد

وضعیت: «تأییدشده»
ابد ‎abad‎ [جمع: آباد۲؛ <عربی، اصطلاح قرآنی>]
‌یک‌. (اسم) ۱. زمان بی‌پایان ؛ متضاد: ازل؛ قس: ازل ‏‌یک‌. ۱ ‎(azal)‎(آرای فیلسوفان، متکلمان و صوفیان دربارۀ مفهوم «ابد» مختلف است).
ق۵. هرچه اندر ازل در پلۀ ترازو نهادند به ابد همان خواهند نهادن (مستملی، ۲‏/۵۳۰‏) ║ ق۶. محبت از ازل درآمده‌است و بر ابد گذشته (عطّار۲، ۱‏/۶۷‏) ║ ق۷. این طائفه دم از ازل و ابد نزنند که ازل و ابد دو نامۀ مکتب حق است که به عالم عقل فرستاده‌است (محمد بن مطهر، ۳۹) ║ ق۸. صلواتی که اعداد متوالیۀ آن به ابد متصل بود و از امد منفصل سزاوار حضرت سیدی [است] (عزالدین کاشانی، ۳) ║ ق۹. درو نه نام ازل بود و نه نشان ابد/ درو نه ظلمت لیل و درو نه نور نهار (آذری، ۴۸) ║ ق۱۰. امیدواری... آن است که صحیفۀ عمرش به خاتمۀ ابد و سفینۀ‌ دولتش به شیرازۀ سرمد متصل باشد (قاسم هروی۱، ۵۲) ║ ق۱۱. ابد کند سر خود را به در ز جیب ازل/ پی نظارۀ جاهش که خیمه بُرده برون (فیّاض لاهیجی، ۵۳) ║ ق۱۲. ازل افسانة بدایت او/ ابد اندیشة نهایت او (بیدل، ۳‏/۱۳‏) ║ ق۱۳. بر دست جمیع از ابد ساغر/ در ساغر جمله از ازل صهبا (صفای اصفهانی، ۴) ║ ۱۳۲۰ش. اگر در آفرینش مقصودی در میان بود... لابد آن مقصود به عمل آمده بود و حرفی نیست که اگر در ازل به‌ عمل نیامده، علتی ندارد که در ابد به‌ عمل آید (جمالزاده۲، ۲۷۰) ║ ۱۳۶۷ش. ملائک بالای سرشان چتر گشوده ‌بودند و نور ازلی از پشت‌ سرشان به ابد تابیده‌ بود (معروفی، ۲۱۰) ║ ۱۳۷۷ش. وصال سمت ابد است و فراق سمت ازل (مندنی‌پور۲، ۱۸)
۲. محکومیت تحمل زندان تا پایان عمر؛ حبسِ ابد.
۱۳۵۷ش. می‌خواستند آقای ابراهیمی... با یک تلفن، با یک ریش گرو گذاشتن، با یک اشاره، ابد با اعمال شاقه را بکند انفرادی بیست‌ساله (شهدادی۱، ۲۴۳) ║ ۱۳۶۸ش. یک دختربچۀ دوازده‌ساله را کشته‌است. ابد گرفته‌است (درویشیان۱، ۴‏/۱۷۷۱‏)
‌دو‌. (صفت) جاوید و همیشگی؛ ابدی.
ق۵. چون فانی شدی به او، باقی کنند تو را به بقاء ابد (خواجه‌ عبدالله۲، ۴۰۵) ║ ق۶. مؤمن مستحقّ ثواب اَبَد بُوَد (ابوالفتوح، ۱‏/۲۱۳‏) ║ ق۷. عمر ابد پیش من هست زمان وصال/ زآنک نگنجد در او هیچ زمانی مرا (مولوی۱، ۱‏/۱۲۹‏) ║ ق۸. نه من از خلوت تقوی به‌درافتادم و بس/ پدرم نیز بهشت ابد ازدست بهشت (حافظ، ۱‏/۱۷۲‏) ║ ق۹. هرکه خواهد که از غضب پادشاهان و شر استیلای ایشان در امان ابد بماند سورۀ آلِ‌عمران بخواند (معین‌الدین فراهی، ۴) ║ ق۱۰. ازو به قیمت آسایش ابد بخرم/ جراحتی که دلم یک‌نفَس غمین گردد (نظیری، ۱۰۵) ║ ق۱۱. درون کلبۀ تاریک دان حیات ابد/ که در سیه‌کدۀ ظلمت آب حیوان است (اشرف مازندرانی، ۵۹) ║ ق۱۲. زکف مگذار جام عشق اگر عیش ابد خواهی/ کزین می هرکه شد سرخوش دگر محزون نخواهد شد (طبیب اصفهانی، ۱۰۷) ║ ق۱۳. عهد ابد با مینای می و آوای نی نبسته‌ بود (میرزا حبیب۱، ۳۶۸) ║ آمد به‌سویِ شما بشارت‌دهندۀ ثواب‌ها، و ترساننده از عذاب‌ها؛ و با اوست عزت ابد، و سودمندی بزرگ (نوری، ۱‏/۸‏) ║ ۱۳۲۰ش. جای انکار نیست که اگر ابلیس که مَلک مقرب بود ملعون ابد و ازل شد، تنها از دست همان عقل سرشارش بود (جمالزاده۲، ۱۴۰) ║ ۱۳۳۳ش. مرگ لازمۀ قوانین طبیعی نیست و در عالم طبیعت از عمر ابد گرفته تا عمر یک‌لحظه‌ای، همه نوعش هست (مینوی۱، ۴۰۸) ║ ۱۳۷۷ش. ممکن است موضوع بی‌اهمیتی باشد، ولی بنویسش. ـ کاغذ؟ ـ غم کاغذ را نخور. اگر عمر ابد داشته باشی، باز مرکب و کاغذ کم نمی‌آوری (قاسم‌زاده، ۳۲)
‌سه‌. (قید) ۱. ⇅ تا ابد.
ق۵. به بهشت و دوزخ مقرّند و گویند چون اندر آنجا شوند، ‌ابد بمانند (گردیزی، ۲۸۹) ║ ق۶. اهل‌ وعید از معتزله و خوارج تمسک کردند به این آیت در آنکه کشندۀ مؤمن، ابد در دوزخ بماند (ابوالفتوح، ۶‏/۶۴‏) ║ ق۷. گاو و خری گر برود، باد ابد در دوجهان/ دل‌بر من، دل‌بر من، دل‌بر من، دل‌بر من (مولوی۱، ۴‏/۱۱۴‏) ║ ق۸. در ازل از ظل خدا یافته/ بلکه ابد طول بقا یافته (عماد فقیه، ۳۸) ║ ق۱۴. ولی بود سفیان عدوی رسول / بر او شد ابد لعنت حق نزول (جیحون‌آبادی، ۲۱۴)
۲. (در جمله‌های منفی) هرگز؛ هیچ‌وقت.
ق۷. کِرم کو زاده‌ست در سرگین ابد/ می‌نگردانَد به عنبر خویِ خَود (مولوی۲، ۲‏/۲۹۵‏)
ابدِ آباد
⇅ ابدالآباد‏‌سه‌..
ق۶. پس آنگه در لمعات نور قدم منور شود، حق را به حق در اَزل‌ آزال و ابد آباد طلب کند (روزبهان۱، ۱۵) ║ ق۸. شما متعرضِ‌ بلای متلفی می‌شویت که... عالم‌هایی را... پیش ‌از وجود آدم در ابد آباد و ازل آزال و ابد دیمومیت نیست کرده‌است (باخرزی، ۲‏/۳۴۸‏)
برای ابد
⇅ تا ابد.
۱۳۰۸ش. امیدوارم در آتیۀ خیلی نزدیکی در سَرای جاودانی دور از این ستم‌کار‌ی‌ها و بی‌رحمی‌ها یکدیگر را ملاقات و برای ابد از هم جدا نشویم (ربیع انصاری، ۱۶۵) ║ ۱۳۳۱ش. بحث و مطالعه را برای ابد رها کردن... آدم را دیوانه می‌کند (آل ‌احمد۷، ۵۹) ║ ۱۳۸۲ش. پنجه‌هایم را دور آن گلوی چاق و گوشتالود بپیچم و صدای پا را برای ابد خفه کنم (پارسی‌پور۳، ۵۷)
تا ابد
تا زمان بی‌پایان؛ تا زمان بسیار دور.
ق۵. هرکه در دوزخ باشد البتّه از آن‌جا بیرون نیاید بلکه تا ابد در دوزخ باشد (ابوالمعالی علوی، ۴۸) ║ ق۶. تو بسی داری چو من در هر پسی/ من ندارم تا ابد جز تو کسی (عطّار۸، ۱۵) ║ ق۷. گوش او ز استماع این خدمت/ تا ابد دُرج دُرّ مکنون باد (اسفرنگی، ۱۸۲) ║ ق۸. هر یار که دور از رخ یاران بدهد جان/ از دل نرود تا ابدش حسرت یاران (خواجو، ۷۴۰) ║ ق۹. اگر بر این حرکت اقدام نمایم،... تا ابد بر من لعنت کنند (میرخواند، ۳‏/۱۲۵‏) ║ ق۱۰. ور به خوابم نموده‌ای دیدار/ نشَوم کاش تا ابد بیدار (هلالی، ۲۵۲) ║ ق۱۱. عمر سودایی زلف تو دراز/ تا ابد کار به کام است مرا (اسیر شهرستانی، ۱۷) ║ ق۱۲. کوکب شه تا ابد پاینده باد/ موکبش را فتح و نصرت بنده باد (نشاط، ۲۶۹) ║ ق۱۳. دعا کنم زپِیَش تا ابد سحر نبُوَد/ شبی که جای دهد چرخ در کنار منَش (مستوره، ۵۱) ║ ق۱۴. نماید تاابد گرگین جاهت/ چو بیژن درمیان چاه مسکن (ایرج میرزا، ۴۶) ║ ۱۳۱۲ش. ملولی‌ها... چون‌ مورخ حسابی نداشتند که اسم آن‌ها را ثبت بکند، رشادت‌های این جهان‌گیران تا ابد گمنام ماند (هدایت۶، ۱۴۵) ║ ۱۳۴۹ش. تو جان مرا نجات داده‌ای و من تا ابد این جوانمردی تو را فراموش نخواهم کرد (جمالزاده۷، ۷۰) ║ ۱۳۷۸ش. زجر اعدام، پایین سکو تمام می‌شود اما تو با بدنام کردنم می‌خواهی تا ابد زجرم بدهی (کاتب، ۲۶)
تا به ابد
⇅ تا ابد.
ق۵. تا به ابد دولت و اقبال را/ باد گشاده‌سوی فرمانْش گوش (مسعود سعد، ۲‏/۹۴۹‏) ║ ق۶. گر تونسیمی ز زلف یار نیابی/ تا به ابد رد شَویّ و بار نیابی (عطّار۳، ۶۱۴) ║ ق۷. کسی که بر لب لعل تو کامرانی یافت/ چو خضر تا به ابد عمر جاودانی یافت (همگر، ۴۰۹) ║ ق۸. بُوَدکه لطف ازل ره‌نمون شود حافظ/ وگرنه تا به ابد شرم‌سار خود باشم (حافظ، ۱‏/۶۷۶‏) ║ ق۹. هرکه بدین آستان گشت شهید آذری/ تا به ابد تربتش قبلهٔ عشّاق شد (آذری، ۱۵۱) ║ ق۱۰. زود برخاست زِ هرگوشه بلای خط تو/ این بلا تا به ابد گوشه‌نشین بایستی (هلالی، ۱۸۲) ║ ق۱۱. بر جان کعبه تا به ابد داغ حسرت است/ از سجده هر نشان که بر آن آستانه ماند (شفائی، ۵۱۳) ║ ق۱۲. از غضبت تا به‌ ابد توأمان/ داغ کیان گریة اشکانیان (تأثیر، ۱۱۵) ║ ق۱۳. مه چهره خراشیده و ناهید در این غم/ برجایِ نوا تا به ابد مرثیه‌خوان شد (مستوره، ۱۲۲) ║ ق۱۴. همی‌بدیدند از این حساب تا به ابد/ برون ز پرده نیاید رخ عروسِ ظفر (ادیب‌الممالک، ۲‏/۱۹۳‏) ║ ۱۳۳۸ش. کسی‌ که از شوهرش چهار تا بچه دارد، چهارپایه‌اش تا به‌ ابد قرص است (افغانی، ۲۸۸) ║ ۱۳۶۹ش. یعقوب آیه‌ای از تورات خواند: چرا ای خدا ما را ترک کرده‌ای تا به ابد؟ (علیزاده، ۲‏/۳۷۹‏)
ترکیبات دیگر: از ازل تا (به) ابد؛ حبسِ ابد؛ زندانِ ابد