وضعیت: «در دست علوم انسانی»
سپاه sepâh [گونۀ دیگر: اسپاه، اسپه، سپه]
(اسم) ۱. گروه بزرگی از افراد مسلح و معمولاً سازمان‌دهی‌شده و آموزش‌دیده برای جنگ.
ق۴. گیومرث سپاهی ساخته بود و هوشنگ آگاه شده بود که پدر او را به چه حال بکشتند (بلعمی۱، ۱۲۶) ║ ق۵. ابلیس فرود آمد و سپاه خود گرد کرد و از میان ایشان عفریتان را برگزید (تفسیر عشر، ۱۹۹) ║ ق۶. پهلوانان سپاه و بزرگان دولت از بهر خورشیدشاه گریان و نالان بودند (سمک، ۱/۲۰) ║ ق۷. همه بر هم زدی ولایت من/ برشکستی سپاه و رایت من (نزاری۱، ۵۰) ║ ق۸. سلطان به رغبت و ایقان تمام برخاست و مرید شد و به موافقت پادشاه جمیع خواص و سپاه مرید شدند (افلاکی، ۱/۳۰) ║ ق۹. آواز کوس حربی از هر دو سپاه برآمد (بیغمی۱، ۱۶۱) ║ ق۱۰. ابن حسین میرزا با دلیران سپاه خراسان بر مخالفان حمله کرده، همچون شیر ژیان می‌غرید (خواندمیر۱، ۴/۳۸۷) ║ ق۱۱. سپاه ذوالقدر زور‌آور گردیده، سپاه روم را به قدر یک فرسنگ به عقب دوانیده بودند (عالم‌آرا۳، ۵۴۳) ║ ق۱۲. معموری خزانۀ زر ننگ خسروی است/ جمعیت سپاه شهان را خزانه است (تأثیر، ۳۵۸) ║ ق۱۳. هر روزه با سپاه خود از شهر برآمده، با حجاج محاربه می‌کرد (عبداللطیف شوشتری، ۵۱) ║ ق۱۴. هفتاد هشتاد هزار نفر سپاه عراق و خراسان در دور قلعۀ تربت رحل اقامت انداختند (حسن فسایی، ۱/۴۲۰) ║ ۱۳۰۰ش. کم‌کم بیکارها و کوروکچل‌ها هم دورووَر ما افتادند و ما خودمان را صاحب حشم و سپاهی دیدیم (جمالزاده۱، ۳۴) ║ ۱۳۳۶ش. چیزی نمانده بود که سپاه جنون بر وجود زبون و ناتوانم چیره شود (جمالزاده۱۵، ۱/۹۹) ║ ۱۳۷۷ش. سرداران سپاه عمو هم به جای جنگ، به پدر ملحق شدند (قاسم‌زاده، ۲۰)
۲. (نظامی) واحد نظامی در ارتش، معمولاً متشکل از سه لشکر.
۱۳۱۲ش. در نوزده‌سالگی ... در سپاه رن در ستاد فرماندهی کل درجۀ کاپیتنی گرفت (مستعان، ۱/مق: ۱۱) ║ ۱۳۲۴ش. جوخه‌ها، دسته‌ها، گروهان‌ها، گردان‌ها، هنگ‌ها، لشکرها، سپاه‌ها، در میان خاک‌وخل بی‌خانمان و درهم‌جوشان (چوبک۳، ۲۴۱) ║ ۱۳۶۲ش. صلاحت در این است که با مسائل جوخه و دسته کلنجار بروی نه با مسائل سپاه و لشکر (باستانی، ۱/۴۹۷)
۳. (مجاز) گروه بزرگی از افراد هم‌جنس یا دارای ویژگی یکسان یا نزدیک به هم.
۱۳۲۰ش. سپاه غدّار و جرّار زنبور و مگس فضای اتاقم را جولانگاه تاخت‌وتاز خود قرار داده بود (جمالزاده۲، ۲۵۲) ║ ۱۳۴۹ش. بیم آن می‌رفت که سپاه خشمناک لچک‌به‌سرها خانم را تکّه‌تکّه کنند (جمالزاده۷، ۱۸۱) ║ ۱۳۶۸ش. این انبوه سیاهی ابر نبود، سپاه گرسنۀ ملخ بود که طی چند ساعت در حیاط ما تمام برگ و سبزه را خورد (زرّین‌کوب۲، ۸۲)
۴. ← سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.
۱۳۵۷ش. امام خمینی از سویی مدافع خستگی‌ناپذیر پا گرفتن و رشد انقلابی ارتش بوده است و از سوی دیگر خود از طراحان و حامیان خستگی‌ناشناس حمایت از نهاد انقلابی سپاه بوده و می‌باشد (شریف‌آبادی، ۷۵) ║ ۱۳۶۹ش. پیرمرد گفت: جنگ که شد، گفتم حالا وقتشه؛ باید جنبید ... اما این نامرد توی ارتش ثبت‌نام نکرد، حتی توی سپاه نرفت که جا و مکان معیّنی داشته باشد (روانی‌پور۲، ۲۰۵) ║ ۱۳۷۶ش. تیربار گرینوف روسی بود که معمولاً سپاه از آن استفاده می‌کند (براهنی۲، ۱۸۶)