وضعیت: «در دست علوم کهن»
شربت šarbat
(اسم) ۱. نوعی شکل دارویی خوراکی، به صورتِ مایعی غلیظ‌شده حاوی شکر یا دیگر مواد شیرین‌کننده برای رفع تلخی و طعم نامطبوع مواد دارویی که بیشتر برای کودکان مناسب است (توضیح بخش علوم: این تعریف مطابق داروسازی تخصصی است که شربت را یک شکل دارویی می‌داند و یک شاهد هم از قرن ۱۴ از مجموعه کتابهای داروسازی دارالفنون افزوده شد).
ق۴. علاجش زود معده پاک کردن/ یکی شربت ز قاقایا بخوردن (میسری، ۵۷) ║ ق۵. بیت المقدس را بیمارستانی نیک است و وقف بسیار دارد و خلق بسیار را دارو و شربت دهند (ناصر خسرو۲، ۳۷) ║ ق۶. یا رسول‌الله تو طبیب بیمارانی و هر دردی را دوایی باشد، دیگرگونه چهار کس درآمدند و دردهای مختلف بر تو عرضه کردند همه را شربت یک‌سان دادی (احمد طوسی، ۲۶۹) ║ ق۷. اگر شربتی بایدت سودمند/ ز سعدی ستان تلخ داروی پند (سعدی۱، ۷۰) ║ ق۸. چنانک طفلی رنجور شود و از شربت طبیب نفرت نماید و البته فقاع خواهد؛ طبیب حاذق رو چنان نماید که دارو را در کوزۀ فقاع کرده بدو دهد (افلاکی، ۱/۲۰۸) ║ ق۹. داد شربت به وی از شربتی و جلابی/ هم بیفزود که امید شفا خواهد بود (نظام قاری۱، ۲۹۲) ║ ق۱۰. مریض عشق تو را شربت طبیب چه سود/ دوای خسته‌دلان جز لبان قندی نیست (اهلی، ۳۴) ║ ق۱۱. دیاری کش تو بی‌پروا، طبیب دردمندانی/ اجل از رحم، شربت بر سر بیمار می‌آرد (کلیم، ۳۹۴) ║ ق۱۲. می‌خواست سوی من نگرد، سوی خویش دید/ خود نوش کرد شربت بیمار خویش را (میرنجات: صیادان معنی، ۱۰۱۳) ║ ق۱۳. حکیم شربتی برای به‌هوش آوردن پدرم ترتیب نمود (میرزا حبیب۱، ۴۸۷) ║ ق۱۴. این مصفای ثانوی را در ظرفی ریخته ... و بعد قند را بیفزایند و شربتی سازند که در حالت جوش ۱/۲۷ درجه را نشان دهد و این شربت از عوامل ضدِمفصلی و ضدِهرپسی و ضدِسیفلیس و ضدِخنازیر می‌باشد (علی‌اکبر نفیسی: پزشکی‌نامه در علم تراپوتیک، ۵۵۸؛ مطبعهٔ طهران، ۱۳۱۷ق) ║ ۱۳۰۷ش. برخواستم و رفتم نزد طبیب، شربتی داد که از دوافروش گرفتم و در همان در دکان به سر کشیدم (آقا نجفی، ۳۵۶) ║ ۱۳۴۷ش. زندگی ما ساعتی بود... ساعت ۹ آمپول، ساعت ۱۰ قطره و شربت، قبل‌ازظهر آب جوجه و ماست (امیرشاهی۲، ۲۳۷) ║ ۱۳۸۲ش. دکتر ... چند جور قرص و شربت نوشت که همه را دکتر باسمنجی قبلاً تجویز کرده‌بود (محمدعلی۲، ۲۶۹)
۲. مقداری از آشامیدنی که به یک بار بنوشند؛ جرعه.
ق۴. ای مرد، چه تهدید کنی، واللّه که من به عمر خود چندان امید ندارم که شربتی آب خورم (بلعمی۲، ۴/۸۰۴) ║ ق۵. هرکه از آن آب یک شربت بخوارد تا آنگاه که از خدای‌تعالی مرگ نخواهد، نمیرد (ابواسحق نیشابوری، ۳۳۰) ║ ق۶. گفتند: ما را از این آب شربتی ده که بازخوریم (ابوالفتوح، ۲/۱۵۷) ║ ق۷. اگر آنچه از منصور من می‌بینم و می‌دانم شما بینید و بدانید، یک شربت آب از بیم او ایمن نتوانید آشامید (ابن اسفندیار۱، ۱/۱۶۹) ║ ق۸. اگر شربتی آب دادت کسی/ ثناگوی در هر مقامش بسی (عماد فقیه، ۱۳۱) ║ ق۹. گوییا فرزندان و اولاد شما را می‌نگرم که... شربتی آب می‌طلبند (میرخواند، ۲/۵۹۳) ║ ق۱۰. بعد از آن روزه بگشادی به شربتی آب یا به قدری شیر و اندک چیزی خوردی (حافظ حسین، ۲/۳۹۴) ║ ق۱۱. یک شربت آب خوش به دل جمع، کس نخورد/ تا موج، شکل زلف پُر آب روان کشید (کلیم، ۴۳۲) ║ ق۱۲. هریک از نامداران که به جهت شربتی آب به سمت دجلۀ بغداد عازم می‌گشتند، از تیر تفنگ مرگ‌آهنگ ... جان به جان‌آفرین می‌سپردند (محمد مروی، ۱/۲۹۳) ║ ق۱۳. شربت آبی طلب کرد از عدو/ تا مگر تر سازد آن کودک گلو (احمد نراقی، ۴۲۹) ║ ق۱۴. خواجه گفت... تا زندگانی بر جای است با یک قبا و یک لقمة نان و شربتی آب به‌سر برده دقیقه‌ای از خدمت این آستان که سال‌هاست از آن متنعم بوده اهمال روا ندارد (خسروی۱، ۲۲۸) ║ ۱۳۴۰ش. گفت: مرا از کوزه‌ات شربتی آب ده (فروزانفر، ۱۹۰)
۳. مقدار دارو به صورت جامد یا مایع که در یک نوبت خورده شود.
ق۴. خداوند بیماری به مزاج بلغمی بُوَد یا نمک بسیار خورده بُوَد، علاج وی خوردن یارة روفس بُوَد و لوغادیا و یاره‌های بزرگ شربتی چهار مثقال با مطبوخ افتیمون خورَد (اخوینی، ۲۰۶) ║ ق۵. اوّل سرگین که خرکره بیفکند مقدار یک باقلی خداوند یرقان نخورد منفعت کند و به مدّت هشت روز به چهار شربت نیک شود (شهمردان۱، ۷۹) ║ ق۶. سیب یک درم و مغز فندق یک درم‌سنگ، و برگ شفتالوا دو درم‌سنگ، خرد بساید، شربتی از وی یک درم‌سنگ به جای تریاق کار کند (بحر الفوائد، ۲۹۳) ║ ق۷. هندوی... در قوّت با زهر برابر شود و... باشد که مغز او در دانه شکسته شود... و شربت او از یک حبه تا نیم حبه باشد (ابوبکر کاسانی، ۱/۲۹۸) ║ ق۸. اطبّاء گفته‌اند که در تابستان بعد از حمّام یکی خواب کردن مقابل یک شربت دوا خوردن است (باخرزی، ۲/۱۵۱) ║ ق۱۰. یک شربت او را که پنج مثقال تا ده مثقال باشد در هشتاد مثقال آب بجوشانند تا سی مثقال بماند صاف سازند و گرم بیاشامند (عمادالدین شیرازی، ۱۶۸) ║ ق۱۲. شخصی را که جرم هلیله دو درم دهند، اندر مطبوخ شش درم باید کرد و کمترین چهار درم؛ و تربد که شربت جرم او مثلاً نیم درم است، اندر مطبوخ دو درم باید کرد (ارزانی، ۳/۱۱۲۶) ║ ق۱۳. حنا مضرّ حلق و ریه و مصلح آن کتیرا و لعاب بذر قطونا کتان است و مقدار شربت آن تا یک مثقال و زیاده از آن کشنده است (نوری، ۲/۱۰۸) ║ ق۱۴. انتشار علم دواسازی فرنگی... که قواعد کلیۀ معموله در ترکیب ادویه و کیفیت ساختن و موارد استعمال و مقدار شربت آنها است (اعتمادالسلطنه، ۱/۱۲۷) ║ ۱۳۲۹ش. پزشکان سیاسی در دیاگنستیک (تشخیص مرض) همه وقت اشتباه کرده‌اند و هیچ گاه قدر شربت نگاه نداشته‌اند این است که مزاج ملل رو به صحت نمی‌گذارد افراط است و تفریط (مخبرالسلطنه، ۴۹۷)
۴. هر آنچه احساس یا تجربه شود، چه خوشایند و لذت‌بخش، چه ناخوشایند و دردناک.
ق۵. مرا چرخ صد شربت تلخ داد/ که ننْهادم اندر دهان شکّری (مسعود سعد، ۲/۷۱۰) ║ ق۶. پادشاه عالم فلان بنده را به دوستی گرفت شما نیز موافقت حق کنید و حلقة مِهر او در گوش کنید و شربت عشق و اخلاص او نوش کنید (احمد طوسی، ۹۷) ║ ق۷. دل گرچه همه شربت غم می‌نوشد/ در راه تو پند خلق می‌ننیوشد (دعویدار، ۲۱۷) ║ ق۸. کیست که از شربت محبت او مست نیست؟ (ابوسعید شیعی، ۲۷۵) ║ ق۹. رفت از سر چشمه خورد آبی/ آبی نه، که شربت عذابی (مکتبی، ۷۴) ║ ق۱۰. ای اجل رحم کن امروز به وصلم بگذار/ که جگرتشنه‌ام و شربت دیدار خوش است (اهلی، ۴۸) ║ ق۱۱. شربت وصل بتان را زهر هجران چاشنی‌ست/ در مذاق از دولت تلخی بُوَد شیرین گلاب (فیّاض لاهیجی، ۱۲۳) ║ ق۱۲. از فراق تو از آن روی ننالم که هنوز/ شربت وصل تو را وقت چشیدن باقی‌ست (طبیب اصفهانی، ۹۷) ║ ق۱۳. گر ترحم می‌کنی ای مرد مه/ جرعه‌ای از شربت دیدار ده (احمد نراقی، ۳۲۸) ║ ق۱۴. بلی مرگ درهرصورت شما را پیدا خواهد کرد، دیر یا زود همه این شربت گوارا را خواهید چشید (قبالهٔ تاریخ، ۱۱۹) ║ ۱۳۳۱ش. سایة من... شربت شیرین مصاحبت او را زهر هلاهل می‌کرد (علوی۲، ۱۴۳)
۵. نوشیدنی زهر آلود و کُشنده.
ق۵. حاجب بزرگ و علی گفتند تدبیر شربتی سازند یا رویاروی کسی را فراکنند تا اریارق را تباه کند (بیهقی۱، ۲۸۶) ║ ق۶. بر امید وصال خانة دوست/ شربت زهر خوش‌گوار کنند (جمال‌الدین اصفهانی، ۱۴۲) ║ ق۷. چه سود کاسة زرین و شربت مسموم/ دریغ گنج بقا گر نبودی این مارش (سعدی۴، ۷۰۲) ║ ق۹. زلیخا گفت: اگر ترا از وی بیم است او را به شربتی هلاک گردانم (معین‌الدین فراهی، ۳۶۸) ║ ق۱۱. شادم که نکرد کام ذوقم احساس/ هر شربت زهری که چشیدم زین طاس ـ یارب زخمم چه ذوق دریافت که ساخت/ مرحم مرحم بدل به الماس الماس (طالب آملی، ۹۴۸) ║ ۱۳۰۸ش. تو زود آن را آب کن و قدری شربت داخلش نموده و در گلوی او بریز که راحت بشود و دیگر از این غلط‌ها نکند (ربیع انصاری، ۱۱۰) ║ ۱۳۲۶ش. به شربتم هوس است ار که هست شربت مرگ/ به سور معتقدم گرچه صور اسرافیل (تقی دانش، ۱/۴۲)
۶. هر نوع نوشیدنی و آشامیدنی.
ق۵. یکی بوَد که... خود را به غذاهای موافق و شربت‌های نیکو و مفرح‌های سازگار و هواهای معتدل نیکو می‌دارد (هجویری، ۳۲) ║ ق۶. هم آخر کار صبر کردم/ هم شربت و هم طعام خوردم (نظامی۴، ۲۸۷) ║ ق۷. روزی در قیصریّه به خدمت شیخ می‌آید، بعد از حکایت طعام، شربتی پیش می‌آورند و به تناول مشغول می‌شوند هر کسی بر عادت آب تناول می‌کنند (مناقب اوحدالدین، ۱۸۶) ║ ق۸. نه شربت چشیدی نه خوردی طعام/ سراسیمه بودی مدام از مدام (نزاری، ۱/۲۸۳) ║ ق۹. بنشاند و امید کام دادش/ هم شربت و هم طعام دادش (مکتبی، ۳۷) ║ ق۱۱. بعد از شربت و طعام شیخ‌زاده نامه را بیرون آورده (عالم‌آرا۱، ۳۳۶) ║ ق۱۲. هم‌دمانش گفتند: او زندانی است، او را تلف بکن. گوتوال گفت: به چه روش؟ گفتند: او را بفرما زهر دهند. کوتوال گفت: به کدام تدبیر داده شود؟ گفتند: در طعام و آش و شربت (حاتم‌نامه۲، ۵۷) ║ ق۱۳. هیچ نعمت چون برنج زرد نیست/ هیچ شربت بِه ز آب سرد نیست (نوری، ۱/۷۵۰) ║ ق۱۴. جُز دوغ توی سفره/ ما شربتی نداریم (نسیم شمال، ۲/۲۳)
۷. نوشیدنی شیرین که معمولاً از آب و شکر و گاه همراه با عصاره یا عرق میوه‌ها و گیاهان تهیه می‌شود.
ق۹. خورشیدچهر در گریه و زاری بود که ناگاه غلامی از در درآمد. قدحی شربت [که] به مشک و گلاب ساخته بودند آورد (بیغمی۱، ۴۵۰) ║ ق۱۰. مرا به اندرون زاویة خود برده شربتی از عسل ساخته پیش آورد و پاره‌ای نان جوزی در او ترید کرده با هم تناول کردیم (حافظ حسین، ۱/۱۶۵) ║ ق۱۱. مرتضی قلی سلطان را مأمور ساخت که هفتصد من شربت از قند مکرّر بعضی با آب لیمو و بعضی معطّر به گلاب و عرق بیدمشک... به هم رسانیده به موقف عرض آورند (محمود افوشته‌ای، ۳۵) ║ ق۱۲. هوا گرم است، شربت باید نوشید. ملکه حُکم کرد که زود شربت تیار سازند (حاتم‌نامه۱، ۲۱۲) ║ ق۱۳. قدح دوّیم شربت بِه‌لیمو است (آشپزباشی، ۴) ║ ق۱۴. به خانهٔ مشیراکرم رفته... جمعی بودند. شیرینی، میوه، شربت و چایی. بعد به اندرون رفتیم. صیغه عقد جاری شد (محمد کمره‌ای، ۲/۱۵۲۴) ║ ۱۳۰۱ش. سینی‌های چای و بستنی و شربت پی‌درپی به‌وسیلة کلفَت‌ها پیش مهمان‌ها آورده می‌شد (مشفق۱، ۲۷۵) ║ ۱۳۴۸ش. زری برای مهمان‌ها شربت آورد و بعد میوه و آجیل... چراغ‌ها را نگذاشتند روشن کند (دانشور۱، ۴۴) ║ ۱۳۸۳ش. دوتایی چند جرعه شربت خوردند (پیرزاد۲، ۵۰)
۸. آب خورش یا گوشت پخته یا مخلوط آب و روغن گاه همراه با مواد معطر مانند زعفران و گلاب که در پخت برنج و انواع غذاها به‌کار می‌رود.
ق۱۰. چون گوشت نیم‌رس شود یک من نیم قیسی گزیدة خوب پاک بشویند و در روی قلیه اندازند و آب باید که در روی قیسی بایستد تا قیسی بپزد و سردَم کنند که بخار دیگ به در نرود که قیسی شربت درست بخورد (باورچی، ۱۵۱) ║ ق۱۱. گوشت نازک اعلی را ریزه نموده و بعد از پختن تُنُک‌آب نموده به روغن یا دنبه تَف بدهند و اندک شوربایی از گوشت که در اصطلاح طبّاخی او را شربت می‌نامند بدهند (نورالله آشپز، ۲۰۹) ║ ق۱۳. طریقة چلو، برنج را چلو‌کش کند. روغن بسیار داغ کند. آب گرم و گلاب بریزد. چندی جوش بزند بردارد. قدری ته دیگ بگذارد. چلو را بریزد. همین که بخار کرد، آن وقت شربت با دم کفگیر بریزد دم کند (جامع الصنایع، ۳۳)
۹. محلول آب و شکر قوام آمده گاه همراه مواد معطر مانند گلاب و زعفران که برای پخت برخی دسرها و شیرینی ها مانند حلوا، باقلوا، زولبیا و بامیه به‌کار می‌رود.
ق۱۳. قند را آب بیندازد، بیدمشک بیندازد. زعفران و دارچینی، مغز هل بریزد. همه را داخل شربت کند. بریزد میان حلوا بجوشد به آتش ملایم تا روغن بنشیند (جامع الصنایع، ۱۷) ║ ۱۳۷۱ش. اگر این حلوا را زنجبیلی بخواهند می‌توانند یک قاشقِ چای‌خوری زنجبیلِ ساییده هم در شربتِ آن حل کرده بریزند (شهری۱، ۵/۱۶۵) ║ ۱۳۷۹ش. با فشار کفگیر زولبیا را در شربت فروکنید (دریابندری۱، ۲/۱۵۹۸)
شربت برف «در حال ویراستاری»
⇅ شربت یخ.
ق۱۱. سلطان... فرمود وقتی که سلطان محمد مرحوم که خداوند من بود، به اینجا رسید شربت برف برای او آوردند (بداؤنی، ۱/۱۷۱) ║ سلطان... چون این چنین الطاف درحقِّ من نموده‌بودند امروز من نیز از این شربت نخورم تا صد شتر بار نبات را شربت برف ساخته به روح سلطان به مردم ندهم (معصومی، ۵۱)
شربت چیزی چشاندن «در حال ویراستاری»
⇅ شربت چیزی چشانیدن.
شربت چیزی چشانیدن «در حال ویراستاری» (چشانیدن: دادن، نوشانیدن)
سببیِ شربت چیزی چشیدن.
ق۷. مغولان... هرکس را که یافتند از ربقة حیات برکشیدند و شربت فنا چشانیدند (جوینی، ۱/۱۲۸) ║ می‌خواهد که البتّه شربت هلاک بچشاند (سیرت جلالالدین، ۱۴) ║ ق۸. این حال ماننده است به حال حسن و حسین ... چون رسول از دار فنا به دار بقا انتقال کرد، یکی را زهر دادند تا هفتاد پاره جگر از وی جدا شد و دیگری را با هفتاد و دو نفر به خواری و زاری شربت شهادت چشانیدند (ابوسعید شیعی، ۵۴۹) ║ ق۹. چون خضرشاه معلوم کرد که سلطان عازم او شد تیمورتاش را گرفته پیش سلطان اویس فرستاد و او را شربت فنا چشانید و سر او به تبریز فرستادند و هرکس که فضولی درخاطر داشت چون این خبر بشنید مأیوس شد (حافظ ابرو۲، ۲۳۹) ║ ادریس از عزرائیل التماس نمود که او را شربت مرگ چشاند (میرخواند، ۱/۴۸) ║ ق۱۰. خواجه‌غیاث‌الدین محمد لحظه‌ای پایِ ثبات فشرده چون دید کار ازدست رفت او نیز رویِ به راهِ فرار نهاد و أمیرعلی‌پادشاه نشان فرستاد، او را گرفته به اردو رسانیدند تا در بیست‌ویکم همان رمضان آن خواجة فاضلِ نیکوأخلاق را شربتِ شهادت چشانیدند (حافظ حسین، ۱/۵۲۰) ║ ق۱۱. آصف‌خان و رفقا... در حوالی اگره حسب‌الاشارة عالی پنج نفر شاه‌زاده را شربت ممات چشانیده به کورنش همایون شتافتند (اسکندر بیک، ۳/۱۷۸۱) ║ ق۱۲. چون صدور این جسارت از خان قریم آتش‌افروز مزاج اقدس شده بود، مانع رفتن سلطان مزبور شده، فرمودند که همیشه به آب شمشیر تیز آتش فتنه را فرونشانده و خصمان شورانگیز را، که از شکر آبی که در میانه ساخته بودند شربت فنا چشانیده‌ایم (مهدی استرآبادی۲، ۲۶۲) ║ ق۱۳. گلوله‌ٔ توپی میان‌پر به میان سنگر انداختند و هفده نفر از سربازان را که به نظام ایستاده بودند شربت شهادت چشانیدند (جهانگیر میرزا، ۳۰) ║ ق۱۴. جناب قاضی عیسی را که سلطان یعقوب بی مشاورت او کاری را فیصل ندادی شربت شهادت چشانید (حسن فسایی، ۱/۳۵۵)
شربت چیزی دادن «در حال ویراستاری»
⇅ شربت فنا چشانیدن (فنا: اجل،مرگ،ممات،هلاک،هلاکت؛ چشانیدن: چشاندن، دادن،نوشانیدن).
شربت چیزی نوشانیدن «در حال ویراستاری»
⇅ شربت چیزی چشانیدن.
شربت چیزی نوشیدن «در حال ویراستاری»
⇅ شربت چیزی چشیدن.
شربت حیات «در حال ویراستاری»
⇅ شربت حیوان.
ق۹. وی مدتی زبان آن حضرت را مکید و از رشحات لعاب آن دهن که سرچشمة اسرار و ما ینطق عن الهوی بود شربت حیات... می‌چشید (کاشفی۱، ۱۴۸) ║ ق۱۱. ندا رسید دگربار کای قتیل فراق/ بیا و از لب ما شربت حیات بنوش (فیض کاشانی، ۲۰۹) ║ ق۱۳. نوح نجی را کشتی نجات داد، خضر نبی را شربت حیات بخشید، پور آزر خلعت خلت گرفت و دست موسی لمعة بیضا نمود (قائم‌مقام۱، ۳۴۵) ║ ق۱۴. زلال مَکرُمتش شربت حیات ابد/ شرار تیغ کجش آیت عذاب شدید (ادیب‌الممالک، ۲/۱۴۶)
شربت حیوان «در حال ویراستاری»
به باور پیشینیان، آب چشمه ای در ظلمات که هر کس از آن بنوشد عمر جاوید می‌یابد؛ به توسع چیزی که زندگی می‌بخشد؛ آب حیات؛ آب زندگانی.
ق۶. تویی آن شاه سکندرصفت خضرنشان/ که حیوة ابدت شربت حیوان آرد (راوندی، ۱۵۰) ║ ق۱۰. مست نازی کو که در بزم محبّت از دلم/ شربت حیوان ستاند، ساغر پرخون دهد (عرفی، ۱/۴۸۵) ║ ق۱۳. خواهی بزیی چو خضر پیغمبر/ زین چشمه گسار شربت حیوان (سروش، ۱/۵۰۲)
شربت خشخاش «در حال ویراستاری»
دارویی به صورت مایع نوشیدنی که از عصارۀ دانه و پوست میوۀ گیاه خشخاش تهیه می‌شود و برای تسکین درد،کاهش سرفه، درمان سرماخوردگی و بهبود خواب به‌کار می‌رود.
ق۸. گوئی که داد مادر گیتی به بخت من/ برجای شیر شربت خشخاش بهر آب (ناصر بخارائی، ۱۷) ║ ق۱۰. علاج آمدن اشک گرم سوزان هم خوردن خشخاش و شربت خشخاش با پوست و ضماد پوست خشخاش بر پیشانی نافع است (عمادالدین شیرازی، ۹۷) ║ ق۱۱. حقهٔ انجیر شده چاک چاک/ شربت خشخاش، گلوگیر خاک (زلالی، ۱۹۲) ║ ق۱۲. در بیان سعال و اسباب و علامات و معالجات آن ... اگر شربت خشخاش نباشد، هر روز، آخر روز، به قدر نیم ماش تا یک ماش افیون را فرو برند و صبح، العبه و شیرجات مذکوره را بیاشامند، بدون شربت خشخاش (عقیلی خراسانی۱، ۲/۱۳۳۳) ║ ق۱۳. اگر سرفه از حرارت باشد شربت خشخاش و ماءالشّعیر که در آن عنّاب و سپستان پخته باشند موافق است (لطیف قزوینی، ۵۸) ║ ۱۳۷۱ش. غوره و ربِّ آن {توتیا} دارای قوة ماسکه یعنی جمع‌کننده و قابض و زیاد خوردنِ آن به ضررِ سینه و سرفه و مصلحش گل‌قند... و شربت خشخاش و شربت قند می‌باشد (شهری۱، ۵/۳۸۲)
شربت دادن «در حال ویراستاری»
۱. پذیرایی کردن از میهمان به صرف نوشیدنی شیرین و معطر.
ق۶. لبّ جانش را صافی از جام «واشربوا فی قلوبهم العجل» به رسم تنصّر از راه «ثالثٌ ثلثة» - با تهمت حلول - بی زحمت امتزاجِ لاهوت در ناسوت آن شربت داد، و به حلاوت چهرۀ کبریا در رنگ خضاب خلوق «لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم» سستش کرد (روزبهان۲، ۵۷) ║ ق۷. بیا ای دیریاب زودپرهیز/ چو شربت دادیَم تلخی میانگیز (امیر خسرو۱، ۲۶۸) ║ ق۹. گفت ای شاه هند چون است که فیروزشاه... ترا شربت داد قبول نکردی. کودریس گفت مرا با فیروزشاه عداوت و حرب بود (بیغمی۱، ۶۶۲) ║ ق۱۱. سلطان عدن... با جماعتی از اکابر برنشست و شیخ‌فخرالدین را درمیان راه دریافت، بعداز مصافحه و معانقه دست دادن، شربت‌های معطر درآوردند شاه عدن رفقای شیخ را به دست خود شربت داد (فخرالزمانی، ۳۵) ║ ۱۳۶۷ش. هرمزمیرزا خدمت می‌کرد، شربت داد، میوه آورد (مسعود سالور، ۱۲۱) ║ ۱۳۷۹ش. پیش‌از شام نوعی تنقل، شیرینی، آجیل و میوه به مهمانان تعارف می‌شد ... ؛ معمولاً شربت داده نمی‌شد (دریابندری۱، ۱/۷۹)
۲. نوشیدنی، به‌ویژه آب به کسی نوشاندن برای رفع تشنگی.
ق۶. الانهال: اول شربت دادن و سیراب کردن (مصادر اللغه، ۴۴) ║ ق۱۴. در سر گورستان دختری نه ساله یا ده ساله را افتاده دیدیم. دانستیم که او از گرسنگی به خاک درافتاده است. با هم گفتیم که: احیاء نفس، بهتر از زیارت حضرت معصومه است. لهذا، او را برداشته، به منزل آوردیم. شربت دادیم و به او نان خوراندیم، تا به حال آمد (افضل‌الملک، ۳۹۴)
۳. (مجاز) زهر خوراندن به کسی و او را کُشتن.
ق۶. هم در شب بفرمود تا قارود را شربت دادند و هر دو پسرش را میل کشیدند (ظهیرالدین نیشابوری، ۲۷) ║ ق۷. در نوشداروی حلم شربت دهد عدو را/ کاندر جلاب خنده است زهرگزند افعی (اسفرنگی، ۴۸۶)
۴. با تجویز و خوراندن دارو، به ویژه داروی نوشیدنی، بیمار را درمان کردن.
ق۷. خبر کن آن طبیب عاشقان را/ که تا شربت دهد بیمار ما را (مولوی۱، ۱/۶۹) ║ ق۸. بیمار ترا مَحرم شربت دهد و مرهم/ بی چاشنی دردت فریاد ز درمان‌ها (کمال خجندی، ۱/۲۳) ║ ۱۳۶۳ش. به بی‌بی شربت دادند. دارودوای خودمانی جوشاندند و به زور دادن بخورد. پاشویه‌اش کردند (مرادی کرمانی، ۳۱۶)
۵. افزودن آب و روغن و مواد معطر، آب گوشت یا آب خورش به غذا، به ویژه به چلو، برای تکمیل مراحل پخت آن.
ق۱۳. چلو را در مجموعه، سر چلو را جدا و ته چلو را جدا بکشد. شربت بدهد دم کند. یک ساعت صبر کند. اگر زنده است باز همان شربت را بدهد. آن وقت مصالح قدری بریزد. دم کند تا دم بکشد (جامع الصنایع، ۳۰)
شربت دینار (دینار: دیناری) «در حال ویراستاری»
دارویی به صورت مایع نوشیدنی که از تخم گیاه کشوث یا دینار تهیه می‌شود که زرد رنگ و تلخ مزه و مقوی است و برای درمان بیماری سل و یبوست به کار می‌رفته است.
ق۱۱. زِ افلاسش تنی بیمار دیدم/ علاجش شربت دینار دیدم (سلیم تهرانی، ۶۰۱) ║ ق۱۲. علاج شطرالغب و غبّ غیر خالص: ... شربت دیناری ـ به نسخهٔ متأخّرین ـ روزی پنج مثقال تا هفت مثقال، بیاشامند (عقیلی خراسانی۱، ۲/۱۳۹۹) ║ ق۱۳. اگر خود مالک دینار دارد درد مسکینی/ بود در روزگاران شربت دینار درمانش (خاوری، ۲/۹۴۳)
شربت دیناری «در حال ویراستاری»
⇅ شربت دینار (دینار: دیناری).
شربت زندگانی «در حال ویراستاری»
⇅ شربت زندگی.
شربت زندگی «در حال ویراستاری» (زندگی: زندگانی)
⇅ شربت حیوان.
ق۷. این عظام و رفات لباس حسات چون پوشند و این کالبدهای بی‌جان شربت زندگانی چگونه نوشند (دهستانی، ۱/۲۳) ║ ق۹. بیا ساقی آن شربت زندگی/ که بخشد ز یک جرعه پایندگی (هاتفی: فخرالزمانی، ۱۲۰) ║ ق۱۱. کِشم از لبش شربت زندگی/ نویسم به خونم خط بندگی (غازی ترخان: فخرالزمانی، ۲۹۶)
شربت قند «در حال ویراستاری»
نوشیدنی که از حل کردن قند در آب سرد تهیه می‌شود.
ق۸. از لبت شربت قند ارچه رسیده‌ست به کام/ شکر از شرم دهانت به عرق تر شده‌است (سلمان ساوجی، ۶۰) ║ ق۹. گر دست دهد آه مرا شربت قندی/ از غم نرسد بر دل من هیچ گزندی (صوفی هروی، ۱۴۶) ║ ق۱۰. مخمورم و درمان می تلخ است طبیبان/ بیمار نیَم من که دهی شربت قندم (اهلی، ۳۱۳) ║ ق۱۱. هرکه این شیرین‌لبان محو شکرخندش کنند/ شیرة زهر هلاهل شربت قندش کنند (فیّاض لاهیجی، ۵۳۰) ║ ق۱۲. تلخ‌کامیِ پیاپی را لبش/ شربت قند مکرّر می‌دهد (نجیب کاشانی، ۳۰۵) ║ ق۱۳. پلوهای بروجرد و نهاوند/ یخ و مُشک و گلاب و شربت قند (قائم‌مقام۲، ۱۶۸) ║ ق۱۴. گر نباشد شربت قند و پلو/ خوی کن با دوغ گاو و نان‌جو (قاسمی کرمانی، ۱۸۲) ║ ۱۳۲۱ش. برای هر واردی شربت می‌آوردند، گیلاس‌های شربت‌خوری را در سینی کوچکی گذاشته، تُنگ آب‌لیمو هم پهلوی آن بود که هرکس میل داشته‌باشد چاشنی به این شربت قند اضافه کند (عبدالله مستوفی، ۱/۲۱۴) ║ ۱۳۶۲ش. سودابه خانم ازحال رفت... لیلا شربت قند برای خانم درست کرد (مدرّس صادقی۱، ۹۴) ║ ۱۳۸۲ش. زنی ... برای ما دو لیوان شربت قند آورد (جعفری، ۱/۴۸)
شربت کردن «در حال ویراستاری»
۱. درست کردن دارو به صورت مایع نوشیدنی.
ق۵. اگر کسی را به‌غایت حرارت باشد، پاره‌ای تخم بزرقطونا به قند شربت کند و بیاشامد، ساکن گردد (تحفة الغرائب، ۹۲) ║ ق۶. بگیرند زیره و نطرون از هریک یک مثقال و یک شربت کنند (جرجانی۱، ۴۹۵) ║ ق۷. آزاددرخت... به شنبلید و عسل شربت کنند و بخورند، زهر را دفع کند (ابوبکر کاسانی، ۲/۷۴۸) ║ ۱۳۷۱ش. زرشک ... با افسنتین (گیاهی موجود با اثرِ دارویی) که شربت کرده بخورند جهت تقویت هاضمه (شهری۱، ۵/۳۱۳)
۲. درست کردن نوشیدنی شیرین، معمولاً از آب و شکر و گاه همراه با عصاره یا عرق میوه‌ها و گیاهان.
ق۷. چای... را به آب گرم به ناشتا شربت کنند و بخورند تا حرارت باطن را بنشاند و خون را صاف کند (ابوبکر کاسانی، ۱/۱۹۶) ║ ق۹. اکنون سقّایان که اهل کسوت‌اند، سرجمله شربت از آن مویز می‌گیرند که حضرت رسول‌الله شربت کرد و در نزد چهل‌تنان فرستاد (فتوّت و اصناف، ۲۹۰) ║ ق۱۳. قدح ششم شربت آب انار است و آن چنان باشد که آب انار را گرفته به نهج مذکور شربت کنند (آشپزباشی، ۴) ║ ۱۳۲۱ش. نذری برادرم... شربت بود که نمی‌دانم چه مقدار قند را در شب عاشورا شربت کرده، به مردم می‌دادند (عبدالله مستوفی، ۱/۲۸۵) ║ ۱۳۶۸ش. چون مایه خمیر را بسیار کوبیده با آب انار شیرین و سکنجبین و مثل آن شربت کنند جانشین مسکرات بوده از اسرار می‌باشد (شهری۲، ۳/۵۰۴)
شربت کوکنار «در حال ویراستاری»
⇅ شربت خشخاش.
ق۱۳. قهوه‌خانه‌های متعدد در اغلب کوچه‌های شهر دیده می‌شود که علاوه بر قهوه و قلیان، شربت کوکنار هم به هر که مایل باشد می‌دهند (اعتمادالسلطنه۵، ۱/۵۶۸) ║ ۱۳۴۸ش. معمولاً برای این‌که نوزاد... نحسی نکند، یک حَب کَیف و یا یک قاشق شربت کوکنار می‌خوراندند (کتیرایی۱، ۶۸) ║ ۱۳۶۸ش. برای تنگ‌نفس... شربت کوکنار بخورد (شهری۲، ۵/۴۲۴) ║ ۱۳۷۷ش. او دمادم آن آب آتش‌فام و شربت کوکنار را در حلقم خالی می‌کرد (جولایی۲، ۳)
شربت کِیف «در حال ویراستاری»
تریاک که در آب حل کرده باشند و برای خواب و آرامش و رفع بی قراری به نوزادان خورانده می‌شد.
۱۳۶۸ش. کودکانی که از همان یکی دو ماهگی علاج و دوای همه درد و امور دیگرشان، یعنی داروی خواب... و شکم درد و... تریاک بود که به صورت‌های مختلف مانند شربت کِیف، حب کِیف ... به آنها خورانده می‌شد (شهری۲، ۶/۳۹۱)
شربت یخ «در حال ویراستاری»
خوراکی سرد و شیرین به صورت مخلوطی از خرده های یخ یا برف و شربت شیرین و معمولاً طعم‌دار.
ق۹. دلا چو تازه کند جان به فصل تابستان/ مباش غافل از آن بکسمات و شربت یخ (صوفی هروی، ۸۲) ║ ق۱۳. بباید دانست که یخ در «مالته» وفور و به سبب کثرت حرارت، عموم دارد و بسیار ارزان است. آب و شربت و شراب و میوه‌ها از آن سرد نمایند. از صبح تا نصف‌شب، هر وقت و هر محل که خواسته باشی آب و شربت یخ پرورده و [یخ]بچه‌ها به دست می‌آید (میرزا ابوطالب، ۳۴۰) ║ ۱۳۲۵ش. جویندة دیدار منا وعدة من/ دل‌سوختة وصل منا شربت یخ، یُخ (عالم‌تاج، ۱۰۱)