وضعیت: «تأییدشده»
اتابکی atâbaki [گونۀ دیگر: آتابیوکی، اتابگی، اتابیکی، اتابیگی؛ <← اتابک + -ی (سازندۀ صفت / قید)؛ ← اتابک + -ی (سازندۀ اسم فعل)؛ گاهی -ی نشانۀ تفخیم است>]
یک. (صفت) ۱. منسوب به اتابک (معنای ۲).
ق۶. لشکر اسلام در ظل رایات سلطانی و استظهار رای و رویّت اتابکی روی به دیار کفار نهادند (راوندی، ۲۸۷) ║ ق۷. چون کار روزگار، چنانک عادت اوست، دولت اتابکی را به زوال رسانید ... کفرۀ فجرۀ گرج طمع بر تملیک ولایت مستحکم کردند (جوینی، ۲/۱۵۸) ║ ق۸. چون این خبر به اتابک اوزبک رسید، بر‌فور از غصه جان بداد و مُلک اتابکی سپری شد (بناکتی، ۳۸۰) ║ ق۱۰. اتابک اسبی نیک به وی داده، گفت: دیگر چیزی بخواه. ابوطاهر داغ اتابکی خواست (خواندمیر۱، ۳/۳۲۵) ║ ق۱۳. گنبدها و صحن‌ها و رواق و مرقدها ... را حسب‌الامرش ساخته و پرداخته بودند و تعمیرها و مرمت‌های بسیار در مسجد نو مذکور اتابکی و جهانشاهی (رستم الحکما، ۸۱) ║ ۱۳۸۶ش. در زمان صفویان، اتابک لر کوچک، داماد شاه عباس، به شبهۀ خیانت محکوم به قتل و حکومت اتابکی برچیده شد (فریدزاده: صحنه، ش۶۷و۶۸/۳۷)
۲. (درمورد کلاه) از جنس پوست و به شکل استوانه‌ای بلند که قطر بالای آن کمتر از پایین آن است و طاق آن فرورفتگی دارد (ظاهراً منسوب به امیرکبیر، اتابک اعظم).
۱۳۷۱ش. در آنجا بود که می‌توانست ... آن‌ها را با قبا، لباده‌های رنگارنگ ... و کلاه‌های نمدی نیمچه بختیاری و اتابکی ... دیده، لذت ببَرد (شهری۱، ۱/۳۷۳)
۳. (درمورد قلیان) که بر روی آن تصویر میرزا علی‌اصغر خان، اتابک اعظم وجود دارد.
۱۳۷۱ش. انواع کوزه‌قلیان‌های بلور و چینی فتحعلی‌شاهی و محمدشاهی و ناصری و اتابکی از نوع روسی و پاریسی ... برای پذیرایی از مشتریان چیده شده بود (شهری۱، ۱/۴۷۴)
دو. (اسم) ۱. مقام، منصب و کار اتابک (معنای۱).
ق۶. هر ترکی قبائی نو می‌یافت، تمنی اتابکی و خیال دادبکی می‌کرد (ابوحامد کرمانی، ۷۱) ║ ق۷. خلیفه ... جوانمرد را به سالاری درگاه نامزد فرمود و اتابکی وزیرزاده به سعید داد (فرائد السلوک، ۴۱۲) ║ ق۸. ترکان خاتون مَلِک اسمعیل را ... به اتابکی پسر و شوهری خویش به اصفهان وعده داد (رشیدالدین فضل‌الله۱۰، ۴۱) ║ ق۹. الجایتو سلطان ابوسعید را به پادشاهی خراسان فرستاد و امیر سویج را به اتابکی و امیرالامرائی او تعیین کرده، ملازم او روانه گردانید (معین‌الدین نطنزی، ۱۴۱) ║ ق۱۰. چون اورنگ خوارزم‌شاهی به وجود سلطان‌محمد زیب‌و‌زینت یافت ... اتابکی پسر خود ... را علاوۀ این منصب گردانید (خواندمیر۱، ۳/۲۶۷) ║ ق۱۱. شاهزاده را چون یک‌ساله بود، به‌تقریبِ حرارت هوا و بی‌آبی راه به اتابکی اتکه خان در اردو گذاشتند (بداؤنی، ۱/۳۰۳) ║ ق۱۳. سرتاق ... به فرمانِ اباقا خان به اتابکی ارغون خان معزز و ارغون خان تربیت‌شدۀ او است (اعتمادالسلطنه۲، ۳/۱۳۴۲) ║ بای‌آت که فرزند دوم کون خان است اتابکی او به اوریابیکی مفوض بوده و در دار وزارت نشوونما نموده، به سعی وزیر مهتر برادران و سَروَر بهادران گردید (قائم مقام۱، ۲۶۲) ║ ۱۳۲۱ش. امیرنظام در تربیت شاه جوان خیلی اهتمام می‌کرد و می‌خواست وظیفۀ اتابکی (آتابیوکی) را به‌طور کامل ادا کند (عبدالله مستوفی، ۱/۷۵)
۲. ⇅ اتابک۱.
ق۶. قرار بر آن افتاد ... تا تألف جانب اتابکی و تعطف رای او حاصل باشد (ظهیرالدین نیشابوری، ۱۰۷) ║ ق۱۴. روزی متظلمی وثیقه به بارگاه سلطنت آورد و در خدمت اتابکی شمس‌الدین عمر منجم، که از جمله اکابر حکما و علمای نامدار بود، حضور داشت (حسن فسایی، ۱/۲۵۹)
۳. مقام و کار اتابک (معنای ۳).
ق۸. برهان‌الدین چگونه است که گرد خداوندگار ما نمی‌گردی و او را تنها گذاشته‌ای و این طریقۀ لالائی و اتابکی نیست (افلاکی، ۱/۷۱) ║ سید برهان‌الدین به اتابکی حضرت خداوندگار ما منسوب [بود] (سپهسالار، ۱۱۹) ║ ق۱۰. یحیی ... به اتابکی هرون‌الرشید منصوب گشت (خواندمیر۲، ۳۷)
۴. مقام، منصب و کار اتابک (معنای۲).
ق۸. اتابک جاولی اتابکی و امارت آذربیجان و ارّان و ارمنیه و ثغور گنجه داشت (قطبی اهری، ۱۸۱) ║ ق۹. چون عزالدین لنگر به اتابکی بنشست، ضبط مملکت بداد و اساس سلطنت راست کرد (کاتب یزدی: تاریخ جدید یزد، ۶۴) ║ ق۱۴. شیرازیان رفته، سلجوق برادر محمد را که در قلعۀ استخر محبوس بود بیرون آورده بر سریر اتابکی بنشاندند (خسروی۱، ۲۷) ║ ۱۳۵۰ش. هلاکوخان به‌تقاضایِ مردم فارس وی را به اتابکی آنجا فرستاد (آرین‌پور۱، ۲/۲۴۱)
۵. فرماندهی.
ق۸. سلطان ... ری به پسر خویش یونس‌خان مقرر کرد، و امیر میاجوق را به اتابکی بر سرِ لشکر نصب کرد (رشیدالدین فضل‌الله۱۴، ۱۲)
۶. ⇅ اتابک‌اعظمی.
۱۳۲۱ش. عین‌الدوله ابتدا به وزارت داخله و بعد به وزارت اعظم و بالاخره به صدارت و لقب اتابکی هم رسید (عبدالله مستوفی، ۲/۵۴)
۷. نوعی انار.
ق۱۴. در مسجد بردی باغات انار بسیار خوب دارد و انار مخصوص دارد. او را اتابکی می‌گویند، پوست قرمز و کلفت است، ولی بسیار خوش‌طعم و ملس است (حاجی پیرزاده، ۱/۸۵)
۸. نوعی آجرِ مرغوب و مناسب تیشه‌کاری که بیشتر در تزیین نمای ساختمان به‌کار می‌رود (ظاهراً در اصل آجرهایی که در بناهای آجری معروف به اتابکی به‌کار می‌رفته‌اند).
۱۳۶۸ش. از دیگر امتعۀ مصالح‌فروش‌ها، بعداز وسائل سابق‌الذکر، ختائی و اتابکی و نیم‌گرد و نظامی ... اضافه شد که از ساختمان‌های خراب‌شده خریده، معرض فروش می‌گذاشتند (شهری۲، ۲/۲۹۳) ║ ۱۳۸۸ش. تشکیلاتی به نام صنف فخّار از دل همین کوره‌ها انواع آجرهای سنتی با نام‌های اتابکی، قزاقی، بهمنی، نیم‌گرد، نظامی و ختایی را به ... هنر معماری ... تهران عرضه داشتند (روح‌الله مهر پارسا: ایران، ۴۲۱۸/۹)
۹. نوعی شیرینی خشک که با آرد، پودر قند، روغن جامد، تخم‌مرغ و پودر هل پخته می‌شود.
۱۳۹۲ش. پخت ۳۰ رقم شیرینی شامل باقلوای لوزینه ... کلوچه، اتابکی، پادرازی، توت زعفرانی ... در قزوین مرسوم است (خبرگزاری ایرنا: اینترنت)
اتابکی کردن
۱. بر عهده گرفتن وزارت و صدارت.
ق۶. جمال‌الدین ای‌ابه... به خدمت ملک ازبک آمد و او را اتابکی کرد و احوال او مضبوط داشت و مملکت با دست گرفت (راوندی، ۳۸۸)
۲. حکومت کردن در ولایت یا منطقه‌ای خاص.
ق۸. دارالامارۀ او مدینۀ میبد بود و شست‌وسه سال در آنجا بود و بعضی اوقات در یزد نیز اتابکی کرد (رشیدالدین فضل‌الله۱۳، ۱/۵۵۰)