زوج

وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
زوج ‎zowj‎ [جمع: ازواج]
‌یک‌. (اسم) ۱. جفت، دوتا.
ق۴. جمله آن ازواج عصب کی از این مهره‌ها روید یک زوج به‌سوی راست رود و دیگر زوج به‌سوی چپ (اخوینی، ۵۳) ║ ق۷. فرد ‌و زوجی به انضمام یکدیگر فوجی شدند و خیل و رجلی به نهضت و حرکت روی به‌راه آوردند (عوفی۳، ۳۱۸) ║ ق۸. اعصاب دو قِسم است: قسمی از دماغ رُسته و آن هفت زوج است که حواس ظاهر و حس و حرکت اعضای عالیه بدوست (منصور بن محمد شیرازی، ۸۹) ║ ق۱۲. از بس دلم به علم توکل مکمل است / هر زوج استخارۀ من فرد اول است (تأثیر، ۷۳۴) ║ ۱۳۳۵ش. حس بویائی از زوج پنجم از اعصاب دماغ یا زوج اول از هفت یا دوازده زوج اعصاب دماغ متعلق به قوه شامه است (الهی قمشه‌ای، ۲‏/۷۳‏)
۲. شوهر.
ق۵. علی ... صاحب ذوالفقار بود و شمشیر دین بود، و زوج بتول بود و پدر شبر و شبیر بود (مستملی، ۱‏/۴۶۲‏) ║ ق۷. اصل دیگر آن است که از اخلاق او با اهل او و خدمتکار او از خادمی و خادمه‌ای و غیر ایشان بپرسد؛ چه آن دلالت کند بر خُلق او با زوج (قطب‌الدین شیرازی۲، ۱۳۴) ║ ق۸. ابن‌عمّ رسول و زوج بتول / آن خلیفه علی عمران است (شاه نعمت‌الله، ۷۲۷) ║ ق۹. آدم ... گفت آن تاج چیست بر سر وی گفت زوج وی علی است (کاشفی۱، ۱۲۲) ║ ق۱۰. بخت تو عروس زهره را زوج آمد / انجم ز عساکرت یکی فوج آمد (عرفی، ۳‏/۴۱‏) ║ ق۱۱. بنی‌عمّ نبی زوج بتول است / موالید وی اولاد رسول است (سنجر کاشی، ۴۶۲) ║ ق۱۲. دخترِ شاه‌قلی‌خانِ وزیر ... قاصدی به‌نزدِ زوجِ خود، سلیمان‌شاه، فرستاده او را از فوت پدرش اطلاع داد (گلستانه، ۱۲۱) ║ ق۱۳. پس از وی، برادرزاده‌اش و زوج دخترش، شیخ محمد بن شیخ علی، به جای شیخ جعفر نشست (تنکابنی، ۲۳۳) ║ ق۱۴. بدتر از همۀ این‌ها آگاهی یافتن مادام‌دوسانتوی از متأهل بودن زوج تازۀ خود است (اختر، ۵‏/۴۲۰۷‏) ║ ۱۳۳۸ش. خانم، آیا شما مایلید ... آقای دن فرنان حاضر در مجلس را به‌عنوانِ زوج قانونی و شرعی خود قبول کنید؟ (قاضی۱، ۱‏/۲۸۱‏) ║ ۱۳۵۳ش. در عقد دائم مادر و دختر زوجه بر زوج و پدر و پسر زوج بر زوجه حرام و محرم می‌گردند؛ در عقد منقطع نیز چنین است (مطهری۲، ۲۵) ║ ۱۳۵۴ش. پدرم ... با هارت‌وپورت وکیل‌مآبانه گفت که: زوج مشارله‌الیه ابداً مجاز نیست زوجۀ عفیفۀ خود را به‌صرفِ ظن موهون و مضروب سازد (احسان طبری۱، ۱۴۱)
۳. عدد یا رقمی که بر دو بخش‌پذیر است.
ق۵. اوّل جفت‌ها دو است و زوج‌های متوالی: ۲، ۴، ۶، ۸، ۱۰ (بیرونی، ۳۴) ║ ق۷. خاصیت زوج آن است که چندان‌که به دو نیم کنند اما هر دو نیمه جفت باشد و اما هر دو نیمه طاق آید (دنیسری، ۳۶)
۴. زن و همسر.
ق۶. مراد بدان نفْس آدم است و زوج او حوّاست و شرک بر ایشان روا نباشد (فخر رازی، ۱۲۸) ║ ق۹. آدم صفی ... بعداز خلعت غفران به دیدار زوج و بعدازآن به دیدار اولاد کرام متسلّی شد (دولتشاه، ۲۰) ║ ق۱۳. ملا محمد تقی، در اثنای درس، نظرش بر گوشۀ کفش افتاده، دانست که ملا محمد صالح را میل به زوج است (تنکابنی، ۲۸۳) ║ ق۱۴. براهیم را بُد دو زوج گُزین / یکی ساره و هاجر پاکدین (جیحون‌آبادی، ۱۴۹) ║ ۱۳۶۸ش. زن با نگرانی پرسید: همه جا را گشتی؟ و مرد با نومیدی و تسلیم جواب داد: همه جا را، هیچ جا، کسی نیست. بعد، زوج خود را در آغوش گرفت و با نجوی افزود: دارم می‌ترسم، زن! (زرّین‌کوب۲، ۴۲۵)
۵. (درمورد انسان و حیوان) نر و ماده، جفت.
ق۶. هشت تا که چهار جفت‌اند هریک زوج آن دیگر ... از میش دو، یکی نر یکی ماده ... و از بزینه دو ... یکی نر یکی ماده (میبدی، ۳‏/۵۰۴‏) ║ ق۹. ما نوح را گفتیم که: بردار و در کشتی نه از هر چیزی دو نری و مادۀ که از ایشان بنگزیرد هر یکی را از آن دو زوج خوانند و هر دو را به یکبار زوجین خوانند گفت: از هر جنسی که از آن گزیری نیست جفتی بردار نری و مادۀ (ابوالمحاسن جرجانی، ۴‏/۲۴۴‏) ║ ق۱۰. چون خواهند که کبوتر به کبوترخانه آورند، کبوتربچه و کبوتر جوان نیاورند، بلکه کبوتری آورند که بیشتر بچه داشته‌ باشد و زیاده‌ از ده زوج به یک دفعه درنیاورند. چه اگر بیشتر به یک نوبت درآورند به کبوترخانه الفت نمی‌گیرند (عبدالعلی بیرجندی، ۱۳۲) ║ ق۱۳. هرگاه یکی از جفت قمری بمیرد جفت دیگر آواره می‌شود و به نوحه و گریه مشغول می‌شود تا بمیرد و رغبت به زوج دیگر نمی‌کند (نورالدین جزایری، ۱‏/۱۳۴‏)
۶. (پزشکی کهن) نام دو استخوان سخت گیج‌گاه.
ق۶. بر هر جانبی بر جایگاه صُدغ دو پاره استخوان است صلب تا آن عصب را کی از دِماغ بیرون آمده‌است و به عضلة صُدغ پیوسته‌است پوشیده دارد و به‌ وُریب نهاده‌است یک سر یا استخوان پیشانی پیوسته‌است و دیگر سر به‌دنبالِ ابرو و این هردو پاره را زوج گویند (جرجانی۱، ۱۸) ║ ق۸. بر بالای هر صُدغی دو استخوان هست ... این دو استخوان را زوج خوانند و درزی که میان دو استخوان است ظاهر نیست (ابوالمجد بیضاوی، ۸۴) ║ صدغ هرکدام مرکب‌اند از دو استخوان که آن را زوج خوانند (شمس‌الدین آملی، ۳‏/۱۱۶‏)
۷. واحد شمارش بعضی چیزها و معادل دو عدد یا یک جفت.
ق۹. چند زوج در منقش که حضرت خاقان سعید از تبریز آورده‌ بود و بر مدرسۀ مهد علیا گوهرشاد آغا نصب فرموده بود، به‌موجبِ فرمان به ماوراءالنهر بردند (میرخواند، ۶‏/۷۵۴‏) ║ ق۱۰. سه زوج قالی دوازده‌ذرعی گوشکانی خوش‌قماش ... فرستاده شد (اسناد شاه طهماسب، ۵۵) ║ ق۱۱. اعتبارخان ... هفت قلاده سگ تازی و بیست‌وهفت طاق زربفت و سه مخمل زربفت و یک شمامۀ عنبر اشهب و دو زوج قالی و دو عدد نمده‌تکیه به رسمِ پیشکش گذرانیدند (جهانگیر، ۳۷۲) ║ ق۱۲. عالی‌جاه، محمدعلی‌ خان نیز درآن‌خصوص رقم اشرف صادر نمود: مندیل عدد، کمربند عدد، قبا ثوب، ارخالق ثوب، کردی ثوب، کاتبی ثوب، خفتان ثوب، چاقشور زوج، کفش زوج، چکمۀ زوج (نصیری، ۲۱) ║ ق۱۳. یک زوج گلدانِ چینی بسیار ممتاز، اعلیحضرت امپراطور برای اعلیحضرت همایون فرستادند (اعتمادالسلطنه۲، ۳‏/۱۹۷۹‏) ║ کرنل دارسی را منظور این که مادامی که از دولت انگریز بنایی به کار ماها نگذارند، احدی دیناری خرج نکند. حتی اینکه یک زوج جوراب و دوهزار کاغذ خریدن را مضایقه دارد (میرزا صالح۲، ۱۶۰) ║ ۱۳۰۹ش. باری، شب خرمن‌ها را مُهر کردم ... فردا صبح از اطراف گاواره آمد. به‌قدری گاواره حاضر شد که هر خرمنی یک زوج گاو روی آن خرمن کار می‌کرد (نواب رضوی، ۱‏/۲۳‏) ║ ۱۳۴۰ش. کروکس چند جفت کفش و یک زوج چکمۀ لاستیکی و یک ساعت زنگ‌دار و یک تفنگ یک‌لول نیز داشت (داریوش، ۶۶) ║ ۱۳۷۱ش. ازجمله افتضاحات آن اینکه حاجی کرمعلی نامی زوجی قالیچۀ ابریشمی و یک جفت شمعدان دانه‌نشانش به‌ سرقت می‌رود (شهری۱، ۱‏/۸۱‏)
۸. (کشاورزی) مقدار زمینی که در یک فصل زراعی با یک جفت گاو شخم زده می‌شود.
ق۹. سال اول پانصد زوج عوامل به زراعت مشغول شد و خلایق به تمدن و توطن آن مایل شدند (عبدالرزاق سمرقندی، ۲‏/۱۱۶‏) ║ ق۱۰. کسری مقرر کرد که از یک زوج عوامل یک درهم زر و یک قفیز غله گیرند (خواندمیر۱، ۱‏/۲۴۱‏) ║ ق۱۲. حسب‌الرقم مطاع مقرر گردید که از نواحی هرات به‌قدرِ پانصد زوج عوامل مع زارعین آمده، و در ماروچاق زراعت نمایند (محمد مروی، ۱‏/۲۰۴‏) ║ ق۱۳. رامهرمز ولایت معتبری است از خوزستان که به استعداد و قابلیت آن در آن مُلک نداریم ... زمین بسیار دارد، همگی قابل اقلاً بیست الی سی‌هزار زوج و قوت زمین تخمی سی الی پنجاه (نجم‌الملک، ۱۴۴) ║ ۱۳۰۷ش. مزرعۀ صد زوجی را که هر زوجی دو نفر آدم لازم دارد برای به‌راه بردن و به‌کار بردن آن که جمعاً دویست نفر کارگر لازم است، کمپانی ماشین زراعت را وارد این مزرعه می‌نماید با پنج نفر عمله او را زراعت می‌کند (آقا نجفی، ۲۳۸)
۹. دونفری که در زمینۀ شغلی، ورزشی یا هنری، به طور مشترک، باهم کاری را انجام می‌دهند و در آن زمینه برای مدت طولانی با یکدیگر شناخته می‌شوند.
۱۳۳۳ش. ارکستر شروع کرد و یک قطعه سامبا نواخت. چند زوج به وسط پیست آمدند و رقص شروع شد (مدنی۱، ۱۹۲) ║ ۱۳۵۳ش. یک زوج دوقلوی تئاتری که معلوم شد همان دو دختر زردپوش هستند در لباس مخصوص، ادای بچه‌کوچولوها را درآوردند، بعد در جام‌هایی که کمی بزرگ‌تر از انگشتانه بود شامپانی دادند (کریم امامی، ۵۴) ║ ۱۳۶۱ش. یک زوج ویولون و پیانو راپسودی مجار اثرِ لیست را نواختند (دریابندری۳، ۴۰) ║ ۱۳۸۷ش. لورل و هاردی، بزرگ‌ترین و شناخته‌شده‌ترین زوج کمدی جهان هستند (اینترنت) ║ ۱۳۹۷ش. براساس یک نظرسنجی از مخاطبان سینما، شهاب حسینی و ترانه علیدوستی به‌عنوان موفق‌ترین زوج سینمای ایران انتخاب شدند (اینترنت) ║ الساندرو نستا و فابیو کاناوارو برای همیشه به‌عنوان بهترین زوج دفاعی تاریخ فوتبال ایتالیا در یادها خواهند ماند (اینترنت)
۱۰. زن و شوهر یا زن و مردی که باهم باشند.
۱۳۶۲ش. بعداز یک‌رشته پیش‌آمدهای نامیمون، لنی اطاق‌هایش را فقط به زوج‌های جوان یا کارگرهای خارجی اجاره می‌دهد (کلانتریان، ۲۱) ║ ۱۳۷۶ش. یک زوج پاکستانی ... موفق به گرفتن دکترای زبان فارسی از دانشگاه تهران شدند (کیان، ش۳۸‏/۶۱‏) ║ ۱۳۸۰ش. با زوج‌های مختلف مصاحبه کردم، زوج‌های نازا (فیلم، ش۲۷۴‏/۷۱‏)
‌دو‌. (صفت) ۱. (در مورد چیزی قابل شمارش) که تعداد یا شمارۀ منتسب به آن با عددی که بر دو بخش‌پذیر است، شناسایی می‌شود.
ق۵. چنین‌که در این جدول گفته‌آمد ... هرچه [ساعات] فرد است [مذکر است] و هرچه زوج است مؤنث است (المدخل، ۹۸) ║ ثمر آن شکوفه که فرد است گرد بوَد و اگر عدد برگ شکوفۀ آن زوج بودی ثمره مضلّع بودی چون سه‌پهلو (قراضه، ۴۰) ║ ق۱۲. اگر سائل درجانب نفَس قمری باشد، حروف سؤال آورده، ملاحظه کند، اگر زوج است نیک بود و اگر فرد است، برعکس صورت اوّل باشد (شیرعلی لودی، ۱۱۰) ║ ق۱۳. اگر قمع انار که کنگرۀ سر انار باشد، بگیرند و بشمارند، چون فرد بود، حبّات انار فرد بود، و اگر آن زوج بود، حبّات انار نیز زوج بوَد (نوری، ۲‏/۳۸۷‏) ║ ۱۳۲۰ش. خط‌ها ... همه به‌ نظم‌ و نثر از خواصِ اعداد و ارقام و محسّناتِ فرد و سیّئاتِ زوج و فضایل و رذایلِ اعدادِ صحیح و ناقص سخن می‌راند (جمالزاده۲، ۱۱۴) ║ ۱۳۳۴ش. چون عدۀ هجاها باید حتماً زوج باشد می‌توان پس‌از یک مصرع دوازده‌هجایی یک مصرع شش‌هجایی ساخت یا مثلاً هشت هجا و چهار هجا (نفیسی۱، ۴۴۲) ║ ۱۳۵۳ش. مصرع‌های زوج را با رمز مخصوص امپراتور آئوگوستوس و مصرع‌های طاق را با کلید رمز جنگجویان اسپارت پُر کرده‌ بود (فرزانه، ۳۵۱) ║ ۱۳۸۴ش. صفحات زوج اختصاص به متن قرآن و ترجمۀ مرحوم الهی قمشه‌ای دارد و صفحات فرد به اضافۀ چند صفحه از صفحات زوج، شامل اشعار، اعم از ترجمۀ آیات و تفسیر است (مصطفی شفیعی: آینۀ پژوهش، ش۹۲‏/۵۶‏)
۲. ⇅ زوج‏‌یک‌. ۳.
ق۶. اول مرتبۀ عدد زوج است یعنی جفت، و بعد ازو فرد است یعنی طاق (ظهیری۱، ۲۷۹) ║ ق۸. اگر کسی دو انگشترین یکی از زر و یکی از نقره دردست گیرد و سؤال کند که بگو انگشتری زر در کدام دست است و نقره در کدام بگویند تا آن دست که انگشتری زرین باشد عدد زوج بگیرد (شمس‌الدین آملی، ۳‏/۵۷۴‏) ║ ق۹. رقم زوج. صورت رقم زوج هر چیز که جفت باشد چون رکاب و موزه و سرموزه و کفش و مهمیز و کبوتر و غیره زوج نویسند زوج زوجان ۳ازواج ۴ازواج ۵ازواج (عبدالله کیا، ۱۸) ║ ق۱۱. هفت عددِ کامل است، زیرا‌که مجموعِ فرد و زوج است (خالقداد۲، ۲‏/۱۱۴‏) ║ ۱۳۵۷ش. باید حتماً عدد زوج نباشد. تعداد گل باید عدد فرد باشد (شهدادی۱، ۲۰۱) ║ ۱۳۷۷ش. آقای برمن ... گفت: بد هم نگفتی ... چون تعدادِ عددهای فرد و زوجی که تو این عدد هست برابره. هم عددِ واحد رو داره و هم جایِ خالیِ عددِ واحد رو، که اشتباهاً بهش می‌گن صفر (دریابندری۴، ۱۳۴)
۳. ⇅ زوج‏‌یک‌. ۱.
ق۷. بحر وُحدان است جفت و زوج نیست / گوهر و ماهیش غیر موج نیست (مولوی۲، ۳‏/۳۸۸‏) ║ ق۸. کلام نیز زوج است منظوم است و منثور (باخرزی، ۲‏/۱۸۸‏) ║ ق۱۲. دایم به بد زیاده‌طلب یار می‌شود / احول همیشه زوج بُوَد استخاره‌اش (تأثیر، ۵۷۸)
۴. (در مورد روز هفته) که یکی از روزهای شنبه، دوشنبه یا چهارشنبه است.
۱۳۷۴ش. در برنامۀ دانشکده، سماوات بعدازظهر روزهای زوج سر کلاس می‌رفت (دولت‌آبادی۲، ۳‏/۵۵۰‏) ║ ۱۳۷۶ش. می‌گوید: من روزهای زوج این‌جا هستم، از صبح تا ساعت چهار (گلشیری۳، ۴۴۳) ║ ۱۳۷۹ش. مردِ آشفته، گردن راست می‌گیرد، می‌گوید: توی روزهای زوج چه حکمتی هست که توی روزهای فرد نیست؟ (محمود۲، ۲‏/۶۲۸‏) ║ ۱۳۹۲ش. بریم پیش دکتر گنجویان. تازه امروز زوجه و ماشینمون فرد و این یعنی که کلی هم باید تاکسی‌سواری کنیم (اینترنت)