سر

وضعیت: «در حال ویراستاری»
سر ‎ser(r)‎ [جمع: اسرار]
(اسم) ۱. آن‌چه که عمداً از نظر دیگران پنهان و مخفی نگه داشته می‌شود و جز یک یا چند نفر از افراد قابلِ اعتماد، کس دیگری از آن آگاهی ندارد؛ راز.
ق۴. رجا گفت: واللّه‌ اعلم که این سرّ که با من کرده‌اند، هیچ‌کس را نگویم (بلعمی۲، ۴‏/۸۹۷‏) ║ ق۵. چون این ملطّفه به خط سلطان گسیل کردند، امیر با عبدوس آن سِرّ بگفت (بیهقی۱، ۴۰۳) ║ ق۶. اگر این سِر از وی شایع شود، دشمنان دلیر شوند و طمع در ولایت او کنند (ابوحامد کرمانی، ۱۱۸) ║ ق۷. خاموش باش و از این سِرّ هیچ فاش مکن که این مهم خود کفایت افتد (ابن اسفندیار۱، ۱‏/۳۴‏) ║ ق۸. طَغاچار چون آن سخن شنید تصوّر کرد که آقبوقا بر سِرّ او واقف گشته، ازآن‌جهت این سخن می‌گوید (رشیدالدین فضل​الله۱۳، ۲‏/۱۲۰۰‏) ║ ق۹. امیر حسین درخواست کرد که سِرّ او را فاش نکند و چیزی نیکو به او داد (عبدالرزاق سمرقندی، ۱‏/۴۱۹‏) ║ ق۱۰. سلطان گفت: خاموش باش و این حال را با کس مگوی و این سِر را مخفی دار که ملازمان من در این شهر بسیارند (روملو، ۱‏/۱۷۹‏) ║ ق۱۱. شیخ صدرالدین، آن نسخه را تمام بخواند، پس ببوسید و بر دیده نهاد و گفت: ای فخرالدین عراقی سِرّ سخن مردان آشکارا کردی (فخرالزمانی، ۳۷) ║ ق۱۲. امیر نامدار در حیرت افتاده، گفت: باید رفت تا این سِرّ منکشف گردد (محمد مروی، ۱‏/۱۵‏) ║ ق۱۳. اگر آن‌چه از دزدی جمع آید در صحرا متفرّق و پنهان مانَد، شاید این سِر فاش و محسوب در حرّاثۀ رنود و اوباش شویم (نوری، ۳‏/۱۶‏) ║ ق۱۴. کسی سِرّ تو را از تو نمی‌خواهد و همه اصرار تو را در کتمان سِرّ می‌دانند (طاهر میرزا۱، ۳۷) ║ ۱۳۰۷ش. می‌دانم شما دوست ما هستید، این است که به شما سرّ خود را اظهار می‌دارم (نواب رضوی، ۱‏/۴۱۲‏) ║ ۱۳۳۱ش. تصمیم دارم این بزرگترین سرِّ زندگی من زیر سرپوش خاموشی برای همیشه پنهان بماند (علوی۲، ۱۷۹) ║ ۱۳۵۸ش. سعی کن هر چیز دیگه هم که می‌دونی، یا بعد خواهی دانست، سعی کن سِرّ خانواده‌تو پیش کسی بروز ندی (یونسی، ۹۲) ║ ۱۳۷۶ش. همه‌اش هم دلم می‌خواهد از خواب شیرین دیشب برایش تعریف کنم. نمی‌کنم که کتمان سِر خود از لوازم عمل است (گلشیری۳، ۴۷۶)
۲. حقیقت مرموز، عجیب و پنهان دربارۀ علت یا سبب چیزی، موضوعی یا وقوع اتفاقی.
ق۴. موسی سِرّ شکستن کشتی و کشتن غلام و حدیث دیوار از خضر بازخواست (بلعمی۱، ۲‏/۳۴۷‏) ║ ق۵. سِرّ این‌که شریعت کار نیکو کرده‌است این است که مقصود از این، گردیدن دل است از صورت زشت به صورت نیکو (غزالی۱، ۲‏/۱۱‏) ║ ق۶. خطاب آمد کی: زبان اعتراض در کام کشید کی شما سِرِّ این کار ما ندانید چهل سال او را مهلت دهیم تا در کار خود تأنی کند و با خود و با عقل خود تدبیر کند (احمد طوسی، ۷۰۰) ║ ق۷. یکی از اصحاب گفت شیخ را که چندین ملاطفت که امروز با پادشاه کردی خلاف عادت بود؛ در این چه سرّ است؟ (سعدی۲، ۱۲۶) ║ ق۸. ذوالنون مصری گوید که روزی به‌کنار رود نیل می‌رفتم. کژدمی را دیدم که به‌تعجیل می‌رفت. گفتم: همانا که در این سرّی است. در عقبِ وی برفتم (ابوسعید شیعی، ۴۵۱) ║ ق۹. سِرّ این معنی هم از این غلام معلوم توان کرد که در آن ساعت که او را در کفّۀ ترازو نهاده بودند، مرغی دیدم که از هوا درآمد و سختی چند در گوش او به لغت آدمیان ابلاغ نمود (معین‌الدین فراهی، ۳۲۴) ║ ق۱۰. چون در این قضیه سِرّی بود، حرامی او را مهلت داد. او به وضوء مشغول شد و چهار رکعت نماز گزارد (حافظ حسین، ۱‏/۳۵‏) ║ ق۱۱. سِرّ توحید ز زنجیر شود معلومت / صد دهان نغمه‌سرا باشد و یک آواز است (کلیم، ۳۰۸) ║ ق۱۲. آن دلاور چشم باز کرد دید در میان رختخواب می‌باشد و زخم او را بسته‌اند و دختری در بالای سر او نشسته. گفت: تو کیستی. گفت جوان فدای تو گردم، منم زوجۀ تو. حسین با خود فکر کرد این چه سِرّی است (حسین کرد۱، ۲۱۴) ║ ق۱۳. من از آن متفکر و در ادراک سِرّ آن متحیر بودم (نوری، ۳‏/۵۹‏) ║ ق۱۴. خدایا این همه به درگاه تو می‌نالم و گمان دارم که می‌شنوی. پس اگر نالۀ بیچارگان را می‌شنوی، چه سِرّی و مصلحتی در کار است که اعتنایی نمی‌کنی؟ (طاهر میرزا۲، ۱۸۵) ║ ۱۳۲۳ش. بعدها که رفته‌رفته نبضتان به دستم آمد و مرا نیز گاهی از نتیجۀ مشاهدات دقت‌آمیز خود بی‌نصیب نگذاشتید، سِرّ این کار بر من نیز کم‌وبیش مکشوف گردید و فهمیدم در چه عوالم غریب‌وعجیبی سِیر می‌کنید (جمالزاده۳، ۲۴۸) ║ ۱۳۴۳ش. با این آدمای عوضی نمی‌دونم چه سِریه، بی‌همه‌کسا مال تو رادیو رو خوب گوش می‌کنن و کیفورم می‌شن، امّا وقتی تو یه چه‌چه مایه‌دار می‌آی، زودی می‌زنن تو ذوقت و از پشت دیفار دادشونو هوار می‌کنن که چه خبره؟ (رادی۱، ۱۱۷) ║ ۱۳۷۷ش. سِرّ شیفتگی مونس کجا بود که آدمی چنان حساب‌گر چنین سودایی شد؟ با منطق نمی‌شود سراغ این‌جور قضایا رفت (جولایی۲، ۳۶)
۳. وضعیت یا موقعیتی مخفی که از دید و نظر بیشتر افراد پنهان است و کسی از آن خبر ندارد.
ق۵. خواجه آغازید هم از اول به انتقام مشغول شدن و ژکیدن، و از سِر بیرون می‌داد حدیث خواجگان بوالقاسم کثیرِ معزول‌شده از شغل عارضی و بوبکر حصیری و بوالحسن عقیلی (بیهقی۱، ۱۹۶) ║ ق۶. دانی کی بر علی و حسین و حسن چه کرد / عهد بد زمانه چه در سِر چه در علن (ادیب صابر، ۲۳۲) ║ ق۷. از آداب ایشان دیگر آن است که نصیحت در سِرّ از یک‌دیگر دریغ ندارند و آن را کاره نباشند که علامت صدق سالک آن است که نصح را دوست دارد (قطب‌الدین شیرازی۲، ۲۷۱) ║ ق۸. چون کنی توبه لازمت باشد / در خلا و ملا و سِرّ و جهار ـ به مقامات انبیا ایمان / به کرامات اولیا اقرار (اوحدی، ۲۴) ║ ق۱۲. هر نفَس در شمار کار خود است / حافظ سِرّ و آشکار خود است (حزین، ۸۱۸) ║ ق۱۴. فهمیدم که مشارالیه در سِرّ و خفا به اوتیل می‌رود. پس او را باز تعاقب کردم (طاهر میرزا۲، ۵۸۴) ║ ۱۳۴۳ش. آنچه در کارخانۀ بدن است / گرم جنبش به سرّ و در علن است (روحانی، ۲۸۹)
۴. (تصوف) لطیفه‌ای روحانی در وجود عارف و پنجمین مرتبه از مراتب باطن او که پس از «روح» و قبل از «خفی» قرار دارد و کار آن مشاهدۀ مجردات است (در عرفان اسلامی، تا وفتی روان انسان اسیر شهوات است، «نفس» نامیده می‌شود. زمانی که محل معارف می‌گردد، «قلب» خوانده می‌شود. هنگامی که محبت الهی در آن پیدا می‌شود، «روح» نامیده می‌شود و هنگامی که به مرحلۀ شهود می‌رسد، «سِر» خوانده می‌شود).
ق۵. از وی پرسیدم که توکل چیست؟ گفت تو چه می‌گویی. گفتم: مشایخ گفته‌اند آن‌که از چپ‌وراست همه مار و اژدها باشد و سِرّ دل تو حرکت نکند (غزالی۱، ۲‏/۵۴۴‏) ║ ق۶. مراقبت مراعات سِر بوَد به نگریستن با حق اندر هر خطرتی (ابوعلی عثمانی، ۲۹۲) ║ ق۷. اگر سِرّ سیار را یا روح او را در اثنای سیر حالی شریف و علمی غریب روی نماید، نَفس اثری از آن دزدیده دریابد و سیّار را بر آن دارد تا آن را اظهار کند (قطب‌الدین شیرازی۲، ۲۴۰) ║ ق۸. خضر از الیشع تمنّا کرد به پرسیدن هر چه مقصود و مطلوب است تا من مبذول دارم. الیشع گفت: من از تو آن می‌خواهم که از سِرّی که در نفْس تو مرکوز است مرا هدایت و ارشاد کنی (رشیدالدین فضل​الله۱۱، ۱۲۷) ║ ق۱۰. سِرّ: مخفی نمانَد که مراد از این‌که فلان بر قلب‌ و قدم فلان است آن است که این هردو مربی یک اسمند و فیض حق بر هردو از یک جنس وارد می‌گردد (حافظ حسین، ۱‏/۲۸‏) ║ ۱۳۵۸ش. روان انسان ... آن گاه که به مرحلۀ شهود می‌رسد، سِر نامیده می‌شود (مرتضی مطهری: کلیات علوم اسلامی، ۲‏/۱۶۰؛ صدرا، ۱۴۰۲ش.‏) ║ ۱۳۸۶ش. روح اعظم ... در عالم صغیر نیز نام‌ها و نمودهایی بر حسب ظهور و مراتب خود دارد که اهل عرفان از آن به سِر، خفی، روح، قلب، کلمه، روع، فؤاد، صدر، عقل و نفس تعبیر می‌کنند (زمانی - زمانی: عرفان اسلامی، ش۵۰‏/۱۱۲؛ ۱۳۹۵ش.‏)
۵. (تصوف) حقیقت مربوط به عالم کشف و شهود که مانند رازی میان خداوند و عارف است و جز ایشان کسی از آن اطلاع ندارد.
ق۵. اخلاص سِرّی است از سرّهای من، آن را ودیعت نهم اندر کسی که وی را دوست دارم (اسفراینی، ۱‏/۱۶۲‏) ║ ق۶. بارخدایا به آن‌که در سِرّ من است که مرا نومید نکنی و مر بندگان را نومید نکنی (بستان العارفین، ۲۵۲) ║ سرِّ معاینه آن‌گاه مرا مسلّم شد که رقم دیوانگی بر من کشیدند (عطّار۲، ۱‏/۱۴‏) ║ ق۷. یکی از علما را پرسیدند که علم باطن چیست؟ گفت: سِرّی است از اسرار خدای که در دل دوستان خود القا کند، فریشته‌ای و آدمی‌ای را بر آن مطّلع نگرداند (مؤید خوارزمی، ۳‏/۵۰‏) ║ ق۸. از وی پرسیدند از معظم احوال صوفیان، گفت: اعتقاد بر مضمون و نگه‌داشت سِرّها و خالی بودن از کونین و به‌پای داشتن امرها (بناکتی، ۱۸۸) ║ ق۹. آدم صفی در روز ازل خواست که در خلوت‌خانۀ شهود، شراب وصال نوش کند و هرچه ماسوای محبوب است به‌کلی فراموش نماید و ملائکه را قابلیت آن سِر و محرمیت آن راز نبود (معین‌الدین فراهی، ۶۴۳) ║ ق۱۰. حضرت حق - جلّت‌ عظمته - هیچ خائن را خزینه‌داری جوهر دین ندهد و به هیچ سِر از اسرار مُلک او را اِشراف ندهد (حافظ حسین، ۱‏/۳۲۴‏) ║ ق۱۲. معنی صندوق سِرّ گر سالها در پرده بود / گشت از صندوق این سِرّ الهی بی نقاب (تأثیر، ۳۹) ║ وجودش مَظهر سِرّ الهی / به تخمیرش ید قدرت مباهی (حزین، ۶۸۸) ║ ق۱۳. وحی رسید به‌ سوی او که: سؤال می‌کنی از علم غامض من و سِرّ نهان من (نوری، ۱‏/۱۹‏) ║ ق۱۴. چو آگه شد از سِرّ حیدر رسول / بدانست حق اوست اندر اصول (جیحون‌آبادی، ۲۰۳)
۶. (مجاز) درون، قلب یا باطن که جایگاه احساسات یا نیّات پنهان از دیگران است.
ق۵. چون اندر طهارت دل و صفای سرّ و نور ولایت و استقامت بر طاعت نگرند، زهوی در ایشان پدیدار شود (هجویری، ۲۶۰) ║ ق۶. چون صفای سرّ من بدید، پس دل من ندا از رضای حق بشنید و رقم خشنودی بر من کشید (عطّار۲، ۱‏/۱۷۳‏) ║ ق۷. درویشی را دیدم که بر او دو خرقه بود. در سِرّ خود گفتم که این و امثال این باری‌اند بر مردمان (مؤیّد خوارزمی، ۳‏/۵۲‏) ║ ق۸. ما را به‌ چشم سر مبین، ما را به‌ چشم سِرّ ببین / آخر صدف من نیستم، من دُرّ شهوار آمدم (ابوسعید شیعی، ۲۴۳) ║ ق۱۰. به دل از همه پاک‌تر بود و صافی‌تر بود (و) زیادتی علمش از زیادت نقاءِ قلب و صفایِ سِرّش بود (حافظ حسین، ۱‏/۳۲۴‏)
۷. عمیق‌ترین و پنهانی‌ترین جای قلب که جایگاه احساسات و عواطف است، سویدا.
ق۵. پاکی بر چهار طبقه است: طبقه اوّل پاکی سرّ دل است از هرچه جز حق تعالی است (غزالی۱، ۱‏/۱۳۹‏) ║ ق۷. بسی باشد که چون عیب‌های وی یاد کنند، روی ترش گیرد برای اظهار آن‌که «غیبت مسلمانان کراهیت می‌دارد»، و سِرّ دل او بدان راضی باشد و آن را خواهان بُوَد، و خدای بر آن مطّلع است (مؤیّد خوارزمی، ۳‏/۸۲۷‏) ║ ق۹. درجۀ سیم فراستی است که منشأ آن سرّ دل است؛ و آن لطیفه‌ای است ارفع و الطف و اصفی از قلب، که اجتلاب و اکتساب آن به فکر و رویّت میسّر نیست (محمد تبادکانی، ۳۱۰) ║ ق۱۰. از شیخ جنید پرسیدند که: عارف کیست؟ گفت: از سرّ دل تو سخن گوید (حافظ حسین، ۲‏/۳۵۷‏) ║ ق۱۱. هر تن که سرشت بد بود محضر او/ ناچار همی بدی بکوبد در او - بنمای کسی را که ز اندیشۀ بد/ سِرّ دل او نشد قضای سر او (میر داماد، ۱۲۸) ║ ق۱۲. دماغ فرصت اگر قدردان سِرّ دل است / نگه ز خانه برون می‌رود درش گیرید (بیدل، ۲‏/۱۰۸‏) ║ ق۱۳. ما و سرّ دل دو خورشیدیم بر گردون امر / با تراب صاحب‌الامر اقتران خواهیم کرد (صفای اصفهانی، ۲۲۴)
۸. بهترین، خالص‌ترین و گزیده‌ترین بخش هرچیزی.
ق۶. چون شهر به تکوین آید، سجودِ شما ـ که خلاصة اعمال و سِرّ احوال است ـ برسرِ دولت او نثار کنید تا بدانید که جلال وجود ما را به جمال سجود شما حاجت نیست (سمعانی، ۱۹)
۹. جریان مد دریا.
ق۱۳. در فصل زمستان نسبت به ایّام تابستان و باران سِر کمتر می‌آید، و گاه باشد که در تمام فصل زمستان دیده نشود. و از جمعی معمّرین بنگاله شنیدم، که همگی متّفق‌اللفظ بیان نمودند، که هفتاد سال قبل از این، این سِروبان نبود و مثل سایر بنادر مدّ می‌شد، تااینکه در سنۀ هزاروصدوچهل هجری یا دو سه سال پس‌وپیش، که ضبط آن را درست نداشتند، خشک‌سالی به مرتبه‌ای شد که در آن سال قطره‌ای از آسمان به زمین نیامد (عبداللطیف شوشتری، ۳۹) ║ درآن‌اثنا صدائی از دریا برخاست که در تمامی بلدان بنگاله، علی‌قدرمسافتهم، آن صدا پیچید، و همان وقت نیز سِر رسید، که به‌قدر دویست سیصد کس که به طول رودخانه خاک‌شوئی می‌کردند غرقۀ بحر فنا گردیدند، و در وقت آمدن بلندی آب را به‌قدر دو سه نیزه بیان می‌نمودند، و از آن روز این سِر می‌آید. دیگر سبب عقلی این معلوم نشد و از دانشمندان نیز چیزی نشنیدم (عبداللطیف شوشتری، ۴۰)
از سرّ
(مجاز) با تمام وجود و از عمق جان و دل.
ق۶. اطیارالارواح بی‌ فضاء زمان و مکان از فیض امر تحقیق مباشرت فعل یافته، و از سِرّ خطاب جان آن اصل جان لذّت عشق دانسته، از بطون قدر چنان آمدند که رسم تخلق به خلق قِدم یافته بودند، متّصف به صفات (روزبهان۱، ۱۶) ║ ق۸. در دل پشیمان شد و از سِرّ توبه کرد که اگر من از این ورطة هلاک خلاص یابم، ترک این شیوه گیرم و همه‌ وقت در اطاعت شوی باشم (نخشبی۱، ۲۵۴)
اندر سرّ
⇅ در سر.
اهل سر و سرّ

بر سرّ
⇅ به سرّ.
به سرّ (به: بر، به ... اندر)
۱. به طور مخفیانه و پنهانی و بدون اطلاع دیگران ؛ در سر‎()‎.
ق۴. مَلِک را یک قاضی بود از یونانیان و به‌سِرّ اندر دین اسلام بود و پیدا نیارست کردن (بلعمی۲، ۱‏/۵۷۵‏) ║ چنین گویند که ابراهیم را برادر محمّد بن عبداللّه به‌ سال صدوچهل از هجرت به بصره فرستاد به دعوت کردن به سرّ اندر (بلعمی۲، ۴‏/۱۱۲۴‏) ║ ق۵. علی‌ بن‌ ابی‌طالب رضی الله عنه چهار درم داشت و بیش‌از آن هیچ ملک نداشت، درمی به صدقه داد به‌سِرّ، و درمی به‌علانیه، و درمی اندر شب و درمی اندر روز (اسفراینی، ۱‏/۳۲۰‏) ║ ق۶. متشبع آن را گویند که گرسنه باشد [و] سیری نماید، مَثَل زده‌است پیغامبر (صلی‌ الله‌ علیه) که آن‌کس‌که به سر اندر ناپارسا بوَد و پارسائی نماید (ابن قضاعی، ۱۶۷) ║ ق۷. به‌سِرّ به خواص فرمود که امرای مفارده و غلامان خاص را به‌خفیه خبر کنند تا در سلاح روند (ابن بی‌بی، ۱‏/۲۶۷‏) ║ ق۸. علویی زید نام حسینی بود که مردم را به‌سِرّ دعوت به خود می‌کرد که امام مستودعم (رشیدالدین فضل‌الله۲، ۴۱) ║ ق۹. مسلمانان این سه طاعت در سرّ و علانیه به‌جای آرند و منافقان این سه طاعت به‌علانیه کنند و به‌سرّ نکنند (ابوالمحاسن جرجانی، ۱‏/۴۲‏) ║ ق۱۰. بعد از آن دعایی گفت به سرّ که مردمان ندانستند که چه گفت (حافظ حسین، ۲‏/۴۴۲‏) ║ ق۱۱. شاه علیین‌آشیان او را از شیراز به دارالسلطنۀ قزوین آورده، مقرر کرده‌ بودند که هر کاغذی را که خواهند بر سِرّ نویسند تا بندگان اشرف بخواند، او می‌نوشت (قاضی میر احمد، ۱۰۳)
۲. (در مورد چیزی) مخفی و پنهان.
ق۶. مرا می‌باید که آن‌چه دانم بر رای خداوند خویش عرض کنم... اما می‌خواهم که برخی به‌سِر بُوَد و برخی به‌آشکارا (محمد بخاری، ۱۷۹)
به سرّ اندر
⇅ به سرّ‏۱.
به سرّ کسی رسیدن

به سرّ نشستن

چشم سرّ

در سر (در: اندر)
← به سرّ‏۱.
ق۴. بر علما روا باشد و واجب است که از منکَر نهی کنند اندر سِرّ و به زبان پند دهند (بلعمی۱، ۷۷۹) ║ ق۵. عمرو از هری اندر سِرّ مال و مرد همی‌فرستاد، و خجستانی را هیچ خبر نبود (تاریخ سیستان، ۲۳۷) ║ ق۶. معاویه ازبهرِ این چهارگانه که بیعت نکرده‌اند به مدینه آمد و اندر سِرّ حسین‌ بن علی را بخواند و در این‌ معنی سخن گفت (مجمل التواریخ، ۲۹۶) ║ ق۷. صدقۀ نهانی بنشاند خشم خدای‌ تعالی را؛ یعنی هرکه در سرّ صدقه دهد، خدای‌ تعالی از گناهی که وی کرده‌ باشد درگذرد و عفو کند (شهاب الاخبار۱، ۳۱) ║ ق۸. مقدمان ایشان در سرّ پیغام به کافرختای فرستاده‌ بودند و ازجور و بیداد حشم سلطان فریاد کرده (رشیدالدین فضل​الله۱۰، ۵۹) ║ ق۹. با یکدیگر گفتند که: ما محمّد را در سرّ دشنام می‌دادیم اکنون آشکارا دشنام می‌دهیم (ابوالمحاسن جرجانی، ۱‏/۱۳۰‏) ║ ق۱۰. چون امام علیه‌السلام قرة‌العین خود را دید برخاست و معانقه کرده، او را به سینۀ خویش منضم ساخت ... و با وی در سِر سخن‌ها گفت که من ندانستم (خواندمیر۱، ۲‏/۹۰‏)
در سرّ داشتن

دیدۀ سرّ

دیوان سرّ

سرّ آشکار کردن

سر انداختن

سر برگشودن

سر پذیرفتن

سرّ خود

سر داشتن
(مجاز) (همراه با حرف اضافۀ با) رابطۀ عاشقانۀ مخفی و پنهانی با کسی داشتن.
ق۶. #[بهمن] نخستین دختر ملک کشمیر صور، به زن کرد نام او کسایون، به خواهندگی و فرمان رستم. پس با لولو نامی که با وی از کشمیر آمده‌ بود، سِر داشت (مجمل التواریخ، ۵۳) ║ ق۱۱. این تخته‌سوار اتّفاقاً با زن بقال صاحب جهاز در قدیم سِرّی داشت، بنابرآن او را بشناخت و او را در گردابش انداخت (خالقداد۱، ۳۱۸) ║ ق۱۲. به غفلت فراغی ز اسباب داشت / همه گر سری داشت با خواب داشت (بیدل، ۳‏/۶۳۴‏) ║ ق۱۴. در این‌جا منتظر سردار هستم. نمی‌خواهم و خوبی ندارد مرا ببیند با زنی سِرّی دارم (ناصرالملک، ۷۵)
سرّ دل

سرِّ سِر
۱. (تصوف) ششمین مرتبه از مراتب باطن عارف که پس از «سِر» و قبل از «اخفی» قرار دارد؛ خفی.
ق۶. به نقطه‌ای که در وسط دایرۀ ثالث است، اصل ازلیّت و کُنه قِدم خواهد. آن قِدم کیفیّت ندارد و خلق بدو راه نبرد، نه قلب، و نه عقل، و نه روح، و نه صرف، و نه لب، و نه سِر، و نه عین، و نه همّت، و نه فطنت، و نه عین عین، و نه سِرّ سِر (روزبهان۱، ۴۸۲) ║ ق۷. ازین اقبال‌گاه خوش مشو یک‌دم دلا تنها / دمی می‌نوش بادۀ جان و یک لحظه شکر می‌خا / یه باطن همچو عقل کل به ظاهر همچو تنگ گل / دمی الهام امر قل دمی تشریف اعطینا / تصورهای روحانی خوشی بی پشیمانی/ ز رزم و بزم پنهانی ز سِرّ سِر اَوْ اَخْفی (مولوی۱، ۱‏/۴۰‏) ║ سبزپوشان خضرکسوه همی‌گویند رو / چون شکوفه سِرّ سِرّ اولیا را تازه کن (مولوی۱، ۴‏/۲۰۵‏) ║ ق۸. به روان مقدس پدرم، به کسی رسیدی که در هر تای موی او صدهزار شمس تبریزی آونگان است و در ادراک سِرّ سِرّ او حیران (افلاکی، ۱‏/۱۰۲‏) ║ سؤال کرد که این دروویشان چگونه قوم‌اند؟ حال ایشان چیست؟ فرموذ که مردم خوشند، مترسم و ظاهرگیر، اما بی‌خدا نشسته‌اند و آنک از سِرّ سِرّ خود بی‌خبر است، همانا که از خدا نیز بی‌خبر است (افلاکی، ۲‏/۹۵۸‏) ║ ق۹. هرچه آدمی دریابد مسبوق باشد به تجلی الهی بر سِرّ سِرّ او به صفت آفریدگاری آن چیز، اما اهل ذکر از عارفان تنبهی لطیف مر آن تجلی را داشته باشند (عبدالله قطب، ۱۸۹)
۲. (تصوف) حقیقت و رازی که جز خداوند کسی از آن اطلاع ندارد نکته: شواهدی که بی‌تفکیک هستند، طبق فرهنگ اصطلاحات و تعاریف عرفانی (دکتر سجادی)، معنای عرفانی ندارند. در مورد تعریف شدن یا نشدن آنها ویراستاران تصمیم می‌گیرند.
ق۶. به عزِّّ عزِّ مهیمن به حقّ حقّ مهین/ به جان جان پیمبر به سِرّ سِرّ کتاب ... (خاقانی۱، ۵۰) ║ ق۸. برد بنده به سِرّ خویشتن راه / ز سِرّ سِرّ او حق باشد آگاه (عماد فقیه، ۳۰۸)
۳. (تصوف) حق به اعتبار آنکه ذات و حقیقت او بر عارف و عامی پوشیده است؛ غیب مطلق.
ق۶. سلب خطف تجلّی سِرّ سِر است در وقت صحو، و أخذ جذب حق است وجود محب را و انداختنش در عیون قِدم تا مدهوش بی‌حال‌وحس بماند (روزبهان۱، ۵۵۴)
سرّ سویدا

سر کسی فاش نمودن

سر گشودن (گشودن: برگشودن)

سرّ گفتن با

سرّ مجرّد

سرّ مکنون

سرّ مگو (مگو: نگو)
موضوعی که قابل بیان کردن نیست و هرگز نباید بازگویی و فاش شود ؛ اسرار مگو.
ق۱۰. حریفان که سرّ مگو گفته‌اند / به الماس می این گهر سفته‌اند (پرتوی لاهیجانی: فخرالزمانی، ۱۳۵) ║ ق۱۱. رسول خدا هم نگفت از نهفت / که سرّ مگو، درنیاید به گفت (قدسی، ۹۴۱) ║ ق۱۴. دو جزو دگر اصل دین حق است / به اهل حقیقت پس او ناطق است ـ که سِرِّ مگو آن بُدی در اصول / بُدی ثبت در سینۀ آن رسول (جیحون‌آبادی، ۲۰۱) ║ ۱۳۲۰ش. تازه درد دلم را داری می‌فهمی، نکتۀ مهم و سرّ نگو که مرا دیوانه کرده، همین معمائی است که تو هم تازه داری بدان منتقل می‌شوی (جمالزاده۲، ۸۱) ║ ۱۳۵۳ش. بدمصّب سِرِّ مگویی هم در بساط نبود که بشود با گزمه‌ها کنار آمد (پهلوان۱، ۵۴) ║ ۱۳۶۸ش. چند تن از دلباختگان هنر شرویه خواستند پا به‌پیش گذارند و شیرویه را در طبقۀ خویش بپذیرند ولی نتوانستند. در پس‌وپشت وجودشان، در یک گوشۀ ناگشودۀ عصبی چیزی شبیه به یک سرّ مگو نهفته بود (بهمن‌بیگی، ۱۰۴) ║ ۱۳۷۷ش. من که حاضر بودم پنج سال از عمرم رو بدم بفهمم اون چه آرزویی کرده. آخرین باری که ازش پرسیدم، گفت: یک سِرِّ مگوست. اصلاً آدم‌ها یک سِرّ مگو هسن (مندنی‌پور۲، ۲۰۵)
سرّ نگاه داشتن

سرّ نگو
⇅ سرّ مگو.
سر و جهار
صورت نحویِ سروجهار.
سر و جهر
صورت نحویِ سروجهر.
سر و علانیت
صورت نحویِ سروعلانیت.
سر و علانیة
⇅ سروعلانیه.
سرّ و علن
صورت نحویِ سروعلن.
سری در کار بودن

صفای سرّ

کشف سرّ
پیشنهاد حذف.
ق۶. خدای‌تعالی امتحان به سجدة آدم سببِ کشف سرِّ او کرد (ابوالفتوح، ۱‏/۲۱۳‏) ║ در کشف سرّ عشقت گردن‌کشان دین را/ سلطان غیرت تو بر خاک خوابنیده (عطّار۳، ۶۰۰) ║ ق۷. و گر زآن مخزن شاهی تو را دادند آگاهی/ همی‌کن کتم اسرارش که کشفِ سر خطر دارد (سیف فرغانی، ۳‏/۲۵۳‏) ║ ق۹. مذهب درست آنست که او خود کافر بود و منافق و آن عبادت که می‌کرد بروجهِ نفاق بود فرشتگان نمی‌دانستند خدای‌تعالی به امتحان سجده کشف سرّ او کرد تا فرشتگان را معلوم شد که او منافق بوده‌است (ابوالمحاسن جرجانی، ۱‏/۶۷‏) ║ ق۱۳. شب‌ها به کشفِ سِرِّ دهانت به تاب‌وپیچ/ بردم به روز و راه نبردم مگر به هیچ (یغما، ۱‏/۱۲۶‏) ║ ۱۳۳۰ش. میر آهسته زهرخندی کرد/ کشفِ سرِّ نهفته چندی کرد (بهار، ۲‏/۹۲۹‏) ║ ۱۳۷۹ش. علم‌دار بلند می‌گوید: معجزه! کشفِ سرِّ ضمیر! (محمود۲، ۲‏/۹۵۸‏)
گواه سر

ترکیبات دیگر: سروسرّ؛ سروسرّی بودن با؛ سروسرّی پیدا کردن؛ سروسرّ داشتن با