مستعار

وضعیت: «در حال ویراستاری»
مستعار ‎mosta’âr‎ [فعل همایند: آمدن، شدن]
‌یک‌. (صفت) ۱. (ادبیات، زبان‌شناسی) (درمورد کلمه‌ یا لفظی) که به جای کلمه‌ یا لفظی دیگر به کار می‌رود ؛ مستعاره‏۲.
ق۵. بَتفوز، مرغان را منقار بوَد و جانوران دیگر را به‌ معنی بیرون دهن باشد و این لفظ مستعار بوَد (اسدی۲، ۱۷۲) ║ ق۶. افتاد در معانی و تقطیع شاعری / بر وزن‌های مشکل و الفاظ مستعار (انوری، ۱‏/۱۵۹‏) ║ در همۀ علوم بدین حاجت بوده‌است و به‌ضرورت الفاظی مستعار آورده‌اند (عین القضات۲، ۲‏/۲۸۷‏) ║ ق۷. در بیان حقایق از الفاظ مجازی و مستعار احتراز لازم است، چه سبب اختلال فهم و مزید اشکال باشد (مؤیّد خوارزمی، ۱‏/۱۲‏) ║ ق۱۰. جوهرنمای آینۀ عقل اوّل است / این معنی طبیعی و این لفظ مستعار (عرفی، ۲‏/۱۵۲‏) ║ ق۱۳. زانسان بوَد برنده‌ که یارد که بگسلد / پیوند استعاره ز الفاظ مستعار (قاآنی، ۳۷۱) ║ ۱۳۸۰ش. اکثر شاعران تعزیه چندان مقید به فصاحت و بلاغت کلام و آوردن کلمات کنایی و مستعار و استفاده از تشبیه و تمثیل و مانند آن نبوده‌اند (شهیدی، ۵۸۴)
۲. (درمورد چیزی) که ناپایدار است؛ موقتی؛ زودگذر ؛ مستعاره ‏۱؛ مستعاری.
ق۵. کس به بزرگواری سزاوار نیست مگر خدای‌ عز و جل، که همۀ بزرگواران را بزرگواری مستعار است (مستملی، ۱‏/۲۵۹‏) ║ ق۶. عاقل کامل آن بوَد کی این جهان را سپنج بیند و ذخایر او را مستعار شناسد (میهنی، ۶۴) ║ ق۷. لذت‌های دنیا مستعار است (سلطان ولد، ۱۷۷) ║ ق۸. ایسنبوقا از مژدۀ این بشارت حیات‌بخش خواست که از بدن مستعار پرواز نشاط و اهتزاز کند (ابوالقاسم کاشانی۱، ۱۴۹) ║ صبا را در زوایای کوی او از تراکم عشّاق گذار مشکل، و او بر حُسن مستعار و جمال ناپایدار خود تکیه کرده، به هیچ‌یک التفات نفرمودی (عبید، ۳۳۷) ║ ق۹. دو روزۀ حیات مستعار را خواه طالعْ قوی و خواه ضعیف، بدنی که طعمۀ حشرات قبر است خواه توانا و خواه نحیف (دولتشاه، ۳۱۷) ║ ق۱۰. سلطان فرمود که پوست آن شاهزاده را کنده، از لباس حیات مستعار عریان گردانند (روملو، ۲‏/۸۱۱‏) ║ ق۱۱. ایام دولت مستعار و عمر ناپایدارش زود سپری گشت (اسکندر بیک، ۲‏/۱۰۷۵‏) ║ ق۱۲. درد و وجع به‌ شدت کشید و آثار یأس و ارتحال بر وجناتِ احوال پرتو افکند ... لیکن چون روزی چند از حیات مستعار باقی بود، در آن مرتبه به‌خیر گذشت (محمد هادی، ۵۰۷) ║ ق۱۳. صبایای محترمهٔ شاهنشاه تاج‌دار ... تا هنگام وفات آن برگزیدهٔ آفریدگار در قید حیات مستعار بوده و می‌باشند (خاوری، ۲‏/۱۰۰۵‏) ║ ق۱۴. این سیاست بالطبع مستعار و موقتی است و باید از آن استفاده کرد (قبالهٔ تاریخ، ۲۱۱) ║ ۱۳۰۷ش. تو هم ناله مکن که از حیات مستعار عاری می‌شوی ... و در مراتع بهشتی هم‌دوش قربانی اسمعیل چَرا خواهی نمود (آقا نجفی، ۶۶۳) ║ ۱۳۴۲ش. چنین نادرۀ دورانی با آن‌ همه نبوغ، در اثر یک سکتۀ قلبی ... از لباس مستعار حیات عریان گشته، از تخت شهرت بر تختۀ تابوت افتاد (جمالزاده۸، ۸) ║ ۱۳۶۸ش. آرجونا بعد از زوال حسن و جمال مستعار چیترا، باز همچنان دلبستۀ او می‌مانَد (زرّین‌کوب۲، ۶۸۰)
۳. (ادبیات) (درمورد سخن، بیان و مانند آن‌ها) که برخوردار از صنعت ادبی استعاره است.
ق۵. اگر خواهی که سخن تو عالی نماید، بیشتر مستعار گوی و استعارت بر ممکنات گوی و اندر مدح، استعارت به‌کار دار (عنصرالمعالی، ۱۸۹) ║ ق۱۱. نگذاشت غم که زنده شود نام عافیت / در استعارۀ سخن مستعار من (این شاهد به‌نظرم می‌تواند در معنیِ «عاریه و قرضی» نیز باشد. منتها فعلاً آوردم تا ویراستاران محترم نیز آن را ببینند) (قدسی، ۱۶۳) ║ ۱۳۵۹ش. به همین بیانِ رمزآمیز و مستعار اکتفا می‌کنیم؛ چه ... اینان از همین استعاره به‌خوبی مقصود را درمی‌یابند (رئیسی، ۸۹)
۴. (درمورد چیزی) که قرض گرفته شده‌است؛ امانتی؛ عاریه؛ ودیعه.
ق۵. مِلک و مُلک دیگران مستعار است، بدو مالک و مَلک گشته‌اند (مستملی، ۱‏/۲۴۹‏) ║ ق۶. لون ماه سپید از آن است که مستعار است و ضعیف (ظهیری۱، ۷۹) ║ ق۷. آنجا که آفتاب تیغ زند، سِنانِ شعلۀ چراغ سرتیزی نکند و در مقابلۀ انوار ذاتی او نور مستعار بازسپارد (وراوینی، ۱‏/۳۷‏) ║ ق۸. هر خلعت مراد که می‌بخشد آسمان / از جامه‌خانۀ کرمت مستعار باد (سلمان ساوجی، ۵۹۹) ║ ق۹. ندانست که غدر و ظلم را دوامی و مکر و باطل را نظامی نباشد و زلف مستعار که بر رخسار تزویر و پندار نهاده، انگشت‌نمای دیده‌وران عالم بصیرت گردد (عبدالرزاق سمرقندی، ۲‏/۶۳‏) ║ ق۱۰. هر کمال و احسان که در وی ظاهر است فی‌الحقیقة پرتو حُسن و احسان و جمال و کمال حضرت ذوالجلال است ... و مستعار است پیشِ بنده (دوغلات، ۵۹۴) ║ ق۱۱. قمر ... نورِ او ذاتی نیست، بلکه مستفاد و مستعار از شمس است (میر داماد۱، ۱۹) ║ ق۱۲. روزگار طرحِ دیگر انداخت ... رسوم اکبری و جهان‌گیری برافتاد و بدعت‌های داراشُکوه و مرادبخشی یک‌سو شد ... عریانان به لباس فاخر رسیدند و مردمِ لباسی از لباس هنرِ مستعار عریان گشتند (شیرعلی لودی، ۱۲۴) ║ ق۱۳. کار به جایی رسید که علما و فضلا نیز موی مستعار می‌نهادند (میرزا حبیب۲، ۳۹) ║ ۱۳۵۳ش. مالک مبلغی را برای گرو گذاشتن مستعار معیّن کرد (مردوخ، ۲‏/۵۴‏)
۵. (درمورد کسی یا چیزی) که وام‌گیرنده و مقروض است.
ق۵. آن‌که در اوصاف خود مستعار بوَد اثبات هستی بر وی مر وی را عار بوَد (هجویری، ۳۳۲) ║ ق۶. ای مستفاد لطف تو اقبال آسمان / وی مستعار جود تو آثار روزگار (انوری، ۲‏/۶۵۰‏) ║ ق۷. آن مه که هست گردون گردان و بیقرارش / وان جان که هست این جان وین عقل مستعارش (مولوی۱، ۳‏/۱۰۸‏) ║ ق۱۲. حیرتی دارم که در ایجاد نیرنگِ جنون / او ز گردون مقتبس یا چرخ ازو شد مستعار (بیدل، ۱‏/۱۳۶‏)
۶. (درمورد اسم و عنوانی) که غیرحقیقی و متفاوت با نام و نام خانوادگیِ شناسنامه‌ایِ شخص است.
ق۱۴. پادشاه مشارالیه در این سیاحت به‌طور مستعار نام کونت‌داهان برخود گرفته (اختر، ۵‏/۴۲۵۲‏) ║ ۱۳۰۸ش. مقالات اجتماعی را بسیار دوست می‌داشتم و گاهی هم به امضای مستعار مطالبی به جراید می‌فرستادم (ربیع انصاری، ۲۷) ║ ۱۳۳۴ش. نخستین آثاری را که از او دیدم چند مقاله‌ای بود که در روزنامۀ شفق سرخ با امضای مستعار ف. بزرگر انتشار داد (نفیسی۱، ۱۹۲) ║ ۱۳۶۰ش. در دورۀ گذشته ... هر شاعر یا نویسندۀ طنزپرداز نیز با یک یا چند امضای مستعار قلم می‌زد (حالت۱، ۳) ║ ۱۳۸۲ش. هفته‌ای یکی‌دوتا مطلب در روزنامه‌ها یا مجله‌های ادبی و غیر‌ادبی از من چاپ می‌شود، و غالباً بی‌اسم یا با اسم مستعار (محمدعلی۲، ۱۲۴)
‌دو‌. (اسم) (ادبیات) (درمورد کلمه‌ای) که به علاقۀ شباهت، به جای کلمه‌ای دیگر به کار می‌رود.
ق۷. چون چیزی را اسمی نبوَد و از آن به استعارت عبارت خواهند کرد، باید که استعارت از شبیه‌ترین چیزی به او گیرند و باید که شبیه مستعار نبوَد (خواجه نصیر۲، ۵۷۶) ║ ق۸. اگر معنی تشبیه داخل بوَد در مستعار به دخول اولی، آن را اصلی خوانند (شمس‌الدین آملی، ۱‏/۹۹‏) ║ ۱۳۵۳ش. استعاره عبارت است از آنکه یکی از دو طرف تشبیه را ذکر و طرف دیگر را اراده کرده باشند. لفظ را مستعار و معنی مراد یا مشبّه را مستعارله و مشبّه‌به را مستعارمنه و وجه‌شبه را جامع می‌گویند (همایی۱، ۲۵۰) ║ ۱۳۹۴ش. صاحبنظران علم بلاغت استعاره را به اعتبار لفظ مستعار، به «اصلیه» و «تبعیه» تقسیم کرده‌اند (شاهپور شهولی کوه‌شوری: اندیشه‌های ادبی، ش۲۴‏/۷۰‏)
مستعار آمدن
وام گرفته شدن.
ق۷. سر چو جیم و تن چو نون و دست‌ها مانند کاف / این حروف نام نعت از ذاتت آمد مستعار (فرید احول، ۷۹)
مستعار داشتن
← مستعار کردن‏۱.
ق۵. هر چیز که گیتی بدان بنازد / از همت تو مستعار دارد (مسعود سعد، ۲‏/۸۴۰‏) ║ ق۶. چشمۀ خورشید دارد مستعار از رای او / آنچه ماه از چشمۀ خورشید دارد مستعار (امیر معزی، ۳۷۹) ║ ز همّت تو سخا مستعار دارد جود / ز رفعت تو فلک مستفاد دارد جاه (انوری، ۱‏/۴۱۲‏) ║ ق۱۳. هر علم و هر یقین که رسولان پاک راست / آن علم و آن یقین ز تو دارند مستعار (سروش، ۱‏/۳۲۴‏)
مستعار کردن
۱. (با حرف اضافۀ از، ز) قرض کردن؛ امانت گرفتن ؛ مستعار داشتن ‎()‎؛ مستعار نمودن.
ق۳؟. شاه جهان ارسلان که کرد ز خُلقش / بوی خوش خویش مستعار بنفشه (رفیع‌الدیم مرزبان فارسی: عوفی۱، ۲‏/۵۳۲‏) ║ ق۶. شب و مُشک و سوادِ دیده ز دل / کسوتِ او همی شعار کنند ـ خلفا جامه و سلاطین چتر / همه زان رنگ مستعار کنند (جمال‌الدین اصفهانی، ۱۴۳) ║ ق۱۳. حارسان حضرت و حافظان دولت نگهبانی و حراست از کلنک فراگرفته‌اند و سحرخیزی از غراب مستعار کرده‌اند (رضاقلی خان، ۱۰‏/۲۰۸‏)
۲. (با حرف اضافۀ به) نسبت دادن اسم و عنوانی غیر از نام و نام خانوادگی شناسنامه‌ای.
ق۱۴. گفتم: به نوبهار مگر آفتی رسید / یا خاطرش نژند شده، پیکرش نزار ـ گفتا: به نوبهار نه اما به نامه‌ای / که‌ این نام را به خویش همی‌ کرده مستعار ـ بی‌مهر گشت شاه و بهار خجسته دید / همنام خویش دور ز الطاف شهریار (ادیب‌الممالک، ۲‏/۲۲۳‏)
مستعار نمودن
(با حرف اضافۀ از) ← مستعار کردن‏۱.
ق۱۴. چون واضع این ارقام هندیان‌اند، اعراب از آن‌ها مستعار نموده، هندسی می‌گویند (طالبوف۲، ۲۰۶)
نامستعار
(درمورد ویژگی‌ و صفتی) که اکتسابی یا عاریه نیست؛ اصیل؛ ذاتی.
ق۶. عزّ تو نامستعار و جاه تو نامشترک / نفس تو خالی ز عیب و رای تو صافی ز شک (جبلی، ۲‏/۶۵۳‏)