وضعیت: «در دست علوم انسانی»
مستفاد mostafâd [گونۀ دیگر: مستفاده]
یک. (صفت) ۱. (معمولاً با حرف اضافۀ از) بهره‌یافته، برخوردارشده و مستفیض از وجود چیزی یا کسی.
ق۵. ولایت بر فرزند کم از ولایت حق است بر بنده، ازبهر آنکه مر پدر را حق ولی گردانیده‌است تا ولی گشت. باز ولایت حق‌تعالی بر بنده از غیر مستفاد نیست (مستملی، ۲/۶۶۹) ║ ق۶. آنکه بدین اوصاف مستثنی و بدین حالات مستفاد گردد، از کافّۀ خلایق به مزید عنایت و اختصاص الهی و دوام فیض رعایت پادشاهی مخصوص شود (ظهیری۱، ۱۶۰) ║ چه گویی؟ کمال ابوبکر صدّیق از آموختن علم مستفاد است؟ یا از راه رفتن؟ هیهات! (عین القضات۲، ۱/۴۲۴) ║ ق۷. قمر جِرمی است که نورش از شمس مستفاد است و از شأن اوست که زمین میانِ او و شمس متوسّط شود و هرچه چنین بوَد، نورش دروقتِ توسّط منمحی شود، پس قمر جِرمی است که نورش منحمی شود (خواجه نصیر۲، ۴۳۵) ║ پس مقام صبر از خوف و رجا مستفاد است به مقام مجاهدۀ تجرد برای ذکر خدای و دوام فکر در وی رساند؛ و دوام ذکر به انس ادا کند (مؤیّد خوارزمی، ۴/۲۸۶) ║ ق۸. چگونه در وصف گنجد حضرتی را که هر چه در جهان بلندی و رفعتی است کسی را، آن خلعتی است مستفاد از کمینه بنده‌ای از آن حضرت عالی یافته (ابوالقاسم کاشانی۱، ۶) ║ هر علم که از کتاب الهی و سنّت نبوی مستفاد نبود، مردود و نامقبول است و از درجۀ اعتبار ساقط، الاّ علمی که در فهم آن محتاج‌ٌ الیه بوَد (عزالدین کاشانی، ۶۲) ║ ق۹. نور و ضیائی که مستفاد از جمال یوسف بود، به شعاع آفتاب ملتبس شدی (معین‌الدین فراهی، ۳۱۵) ║ ق۱۱. هر متحرکی محتاج است به حرکت‌دهنده‌ای؛ پس واجب‌الوجود به ذات و حقیقت ذاتی است که وجودش از غیر مستفاد نتواند بود (خالقداد۲، ۲/۲۱۵) ║ اما خسوف: چون حقیقتش حیلولت جرم ارض است میانۀ شمس و قمر، و آن نقصان قمر است؛ چه نور او ذاتی نیست، بلکه مستفاد و مستعار از شمس است؛ و این حیلولت منشأ انخساف جرم، و مانع استفاده و استعارۀ نور می‌شود (میر داماد۱، ۱۹) ║ ق۱۳. رساله در معرفت قبله و رسالۀ سوانح سفر حجاز که معروف است به نان و حلوا و نظم است. و حواشی کشّاف و حاشیۀ خلاصه در علم رجال و شرح رسالۀ اثنا‌عشریۀ شیخ حسن صاحب معالم و حاشیۀ قواعد شهیدیّه و رسالۀ قصر و تخییر در سفر و رساله در بیان این که، انوار سایر کواکب، مستفاد از شمس باشند (تنکابنی، ۳۰۵)
۲. (معمولاً دربارۀ آیات و احادیث) حاصل‌شده، برآمده یا ناشی از چیزی که به برداشت، تعبیر یا استنباطی خاص منجر می‌شود ؛ استفاده۴.
ق۶. آن‌چه ظاهر آیت اقتضا می‌کند، بیش از وجوب نفر نیست بر هر طایفه‌ای از هر جماعتی برای تفقّه، مستفاد آیت وجوب تفقّه باشد و وجوب طلب او و تسلیم نکنیم که طایفه واقع‌اند بر گروه اندک (ابوالفتوح، ۱۰/۸۱) ║ ق۷. چشم روشن در این مقام دلی باشد به تقوی صافی گشته، و خورشید روشن علم بسیار، که از کتاب و سنت مستفاد بُوَد، چه در غوامض راه‌های او بدان راه توان یافت، والّا راه‌های او بسیار و غامض است (مؤیّد خوارزمی، ۳/۶۵) ║ ق۸. وراثت علمی است که تا اوّل بر مقتضای علم دِراست عمل نکنند، آن را ندانند و نیابند. و این معنی مستفاد است از این حدیث که مَن عَمِلَ بما عَلِمَ وَرَّثَهُ اللهُ عِلمَ ما لَم یعلَمُ (عزالدین کاشانی، ۶۵) ║ ق۹. دیگر «عذاب» را با وجود یقین و جزم عظمت آن نکره و مطلق ذکر فرمود و از تنکیر قصد تحقیر کرد تا دلالت بر حقارت آن کند. چه اگر عذاب را مضاف به «الرّحمن» گردانیدی عظمت عذاب از آن مستفاد گشتی به سبب تخصیص که اضافه افادۀ آن می‌کند. چه عذاب مخصوص به آن حضرت یقین‌العظمة است (شجاع، ۲۴۳) ║ اوقات همایون ساعات صاحب‌قران ستوده‌صفات، چنان‌چه از مطاوی قصص و حکایات گذشته مستفاد می‌شود، پیوسته در طی اسفار و یورش‌های سنگین، به معظمات مصالح گیتی‌ستان و کشورگشایی به فتح و فیروزی و تدبیر مهمات سلطنت و جهانبانی، از موافق‌نوازی و مخالف‌سوزی مصروف بود (شرف‌الدین یزدی، ۲/۱۱۲۰) ║ ق۱۰. از آن‌جا مستفاد می‌گردد که مناظرات و بحث‌ها که در مدارس می‌کنند اگر غرض ایشان خجل ساختن خصم باشد، حرام است (خنجی۲، ۹۸) ║ قتال با کفار را آدابی و شرایطی است که از سیرت حضرت پیغام‌بر صلی‌الله‌علیه‌وسلم مستفاد شده (خنجی۲، ۴۰۲) ║ بعداز تفتیش و تحقیق مقرّر گشته، سِمَتِ گزارش می‌پذیرد و مصدر به ذکر محلش از اقالیم، و کمیّت و عرضش به وجهی که از کتب آن صناعت، مستفاد می‌باشد (دوغلات، ۶۲۴) ║ ق۱۱. از هول آن روز که رستخیز از آن نمونه بود و لزوم «یوم یفرالمرء من اخیه» از آن مستفاد می‌نمود، شاهزاده طهماسب عنان به وادی فرار تافت (محمود افوشته‌ای، ۱۸۸) ║ احتمال دیگر نیز در این مقام آن است که چون اسب موصوف است به میمنت چنانکه از روایات دیگر مستفاد می‌شود و معنی میمنت آن است که در هر مادّه مستلزم نوعی از منفعت باشد، پس مجموع خیرات لازم آن خواهد بود، والله‌اَعْلم (نظام‌الدین گیلانی، ۱۸) ║ ق۱۲. از این مستفاد می‌شود که وقت تناول طعام معتدٌ به، نزد اطبا، روز است. و مقیّد به معتدٌبه از آن کردیم تا تناول قلیل که به شب اکثر می‌کنند (خصوص اهل عرب) قدح در این نکند (ارزانی، ۳/۷۵۲) ║ اعتباری‌ست مستفاد از شییء/ اصل هستی‌ست نور و ذهنی فیء (حزین، ۷۸۲) ║ ق۱۳. در ابتدا از سبک و گفتار رجال دولت انگلستان چنان مستفاد می‌شد که مضایقه نخواهد نمود، ولی متدرّجاً تغییر حالت داده و در مدت یک سال مسامحه نموده و جواب صریح ندادند (ایران۱، ۱/۳۰۲) ║ ق۱۴. از این جمله مستفاد می‌گردد که مقدّم اعمال وضع قانون تحصیل علم و انشای مکاتب و مدارس و ترتیبات صحیحۀ آن و اشاعۀ فضل و دانش و رواج بازار معارف است (تربیت، ۳/۱۹۷۴) ║ ۱۳۱۲ش. گویا از تشبیهی که کردم چنین مستفاد می‌شود که دختر محرّر دیوان شکل جانور دارد (حجازی۲، ۱۸۹) ║ ۱۳۴۰ش. مستفاد از دو آیه‌ای که در مذمّت اعراب است این است که اعرابیت (باده‌نشینی) به خودی خود ناپسند نیست، بلکه مذمّت آن به‌سببِ نداشتن ایمان و ندانستن احکام خداست (دستغیب، ۲/۱۵) ║ مستفاد از روایات آن است که اگر کسی گناهی در حرم مرتکب شود که برای آن حد یا تعزیر معیّن شده‌است، باید زیادتر از آن‌چه مقرر شده معاقب شود، چون هتک حرم خدا را کرده‌است، بنابراین هر گناهی در حرم خدا کبیره خواهد بود (دستغیب، ۲/۵۴۹)
۳. (درموردِ چیزی یا کسی) سودرساننده و پرفایده.
ق۶. جلیس مسجد بر سه خصلت بُوَد: برادری مستفاد، یا کلمتی محکم، یا رحمتی منتظر (ابوالفتوح، ۱۴/۱۵۴) ║ از معالی هست کردارت همیشه منتخب/ وز معانی هست گفتارت همیشه مستفاد (امیر معزی، ۱۹۰) ║ دیوجانس حکیم گفته است که پادشاه فلک‌رفعت چون با وزیر عالی‌رای مشورتی کرد به جاذبۀ اسباب سعادات، لطیفۀ مستفاد مصلحت را ضمیمۀ اندیشۀ خود فرمود و هرآینه نتیجۀ آن الا حقیقت صواب و نجح مراد نباشد (محمود اصفهانی، ۳۴) ║ ق۷. اگر از برادری از ایشان حاجتی خواهی و او آن روا کند، او برادری مستفاد باشد، و اگر نکند با وی عتاب مکن که دشمن تو شود (مؤیّد خوارزمی، ۲/۴۵۷) ║ ق۸. چیزهایی که آن را فیّاض گویند... همه مُستفاد باشند (رشید‌الدین فضل‌الله۸، ۱/۲۸۳) ║ اخلاق بعد از استعداد مستفاد نبود الاّ از کاملی که طریق متابعت رسول درست دارد، چه او برای آن مبعوث است (عبدالرزاق کاشانی، ۲۳۲) ║ ق۹. هرکس‌که این کتاب الهی چنانکه هست خوانده باشد و یاد گرفته، ضمیر او لوح‌المحفوظ مستفاد باشد چنان‌چه لوح سماوی لوح‌المحفوظ مفید است کما قال القائل لوح محفوظ است پیشانی یار (عبدالله قطب، ۱۴)
دو. تخصصی.
ق۱۱. سوادخوانان... هر پله‌ای را نامی نهاده‌اند، نخستین را هیولایی، دوم را ملکه و سیّم را بالفعل و چهارم را مستفاد (وحید قزوینی، ۳۴۹) ║ ۱۳۳۵ش. عقل (۵) ملکه داعی بر خیرات و حسنات عقل (۶) ملکه تنظیم امور زندگانی عقل (۷) قوه مدرکه مطلق که به عقل نظری و عقل عملی قسمت شود و اول به چهار مرتبه عقل هیولانی بالملکه بالفعل مستفاد و دوم به چهار مرتبه تجلیه تخلیه تحلیه فنا تقسیم گردد (الهی قمشه‌ای، ۱/۱۶۱) ║ زیرا حقیقت انسان همان جوهر دانش و هوش است و هرچه از جنبه جنبش و کنش ازو سر زند برای پرورش ذات خود و تحصیل کمال ذاتست که خرد و دانش اوست تا از مقام عقل هیولانی به مرتبه عقل بالفعل و مستفاد ارتقأ یابد و عقل مجرد و جوهر ذاتش از سنخ فرشته‌گان و برتر از آن شود که درخور استعداد آنهاست (الهی قمشه‌ای، ۲/۶۳) ║ مراد از عقل فعال جمله عقول مجرده است به عقیده اشراق و عقل عاشر است به عقیده مشاء و مراد به عقل منفعل به هر دو عقیده نفوس کلیه است اعم از فلکی و عنصری و گاه به عقل نظری و عملی و باز نظری به عقل هیولانی و بالملکه و بالفعل و مستفاد (الهی قمشه‌ای، ۲/۹۶) ║ انسانی که به مقام روح‌القدس و عقل مستفاد رسید روحش وافی به طرفین عالم ظاهر و باطن شود و جهت توجه به عالم حس و فهم احکام محسوسات او را از مشاهده عالم عقل و فهم حقایق غیبی بازندارد (الهی قمشه‌ای، ۲/۱۲۲) ║ به حسب مراتب کمال و نقص عقل نظری را به عقل هیولانی و عقل بالملکه و عقل بالفعل و عقل مستفاد منقسم کردند (الهی قمشه‌ای، ۲/۲۶۱) ║ عقل بالفعل یعنی ادراک امور نظری و کلی بدون استحضار عقل مستفاد یعنی ادراک و استحضار مدرکات نظری و کلی که خلاصه وصول به عالم تجرد و شهود عالم غیب است که در این عالم آخرین کمال نفس ناطقه انسانی است و از آن به عقل مستفاد تعبیر کنند که متصل به عقل فعال و روح‌القدس است (الهی قمشه‌ای، ۲/۲۶۱)
ترکیبات: عقل مستفاد