وضعیت: «تأییدشده»
زهر zahr
(اسم) ۱. ماده‌ای شیمیایی که برخی جانوران به‌ویژه حشرات و خزندگان، گیاهان یا باکتری‌ها آن را تولید می‌کنند یا از سنگ‌ها و معادن به دست می‌آید و برای جانداران دیگر زیان‌آور یا کشنده است.
ق۴. به شاهِ جهان گفتم از مار و زهر/ وز آنکس که تریاک دارد به شهر (فردوسی، ۷/۷۲) ║ ق۵. هواش آتش و اخگر تفته بوم/ گیاهش همه زهر و بادش سموم (اسدی۳، ۲۳۱) ║ ق۶. چون خمر به جوش آمد حرام آمد ... و هرچه در وی مضرّتی است شرع حرام کرده‌است، چون زهر و داروهای قاتل و گوشت گندیده و سنگ و استخوان و گل (بحر الفوائد، ۱۹۷) ║ ق۷. در صفت ارنب بحری: ... در او سمیّتی هست و بعضی از اطباء گفته‌اند: که درو زهری است مهلک (خواجه نصیر۴، ۱۶۶) ║ ق۸. جعده گفت او را چگونه توانم کشت؟ معاویه قدری زهر فرستاد تا جعده او را در طعام به حسن داد و او را بکشت (هندوشاه نخجوانی، ۵۳) ║ ق۹. دستی از میان ابر بیرون آمد و تیغی چون قطرۀ آب از فولاد ساخته بودند و آب آن تیغ را از زهر الماس داده، به دست ملک بهمن داد (بیغمی۱، ۴۱۲) ║ ق۱۰. بئرالضمع در دیار هندوستان است. آب آن را گرفته در ظرفی کنند و از اول حَمَل تا میزان بگذارند، تریاقی منعقد گردد نافع و اگر تا آخر حوت بگذارند زهری گردد قاتل (خواندمیر۳، ۴۱۳) ║ ق۱۱. می‌باید استقبال او کرد و او را فریب داد و چون به ضیافت بیاید، زهر در کارش کنیم و مردمش اگر اطاعت نکنند به قتل رسان (عالم‌آرا۳، ۵۴) ║ ق۱۲. به‌مجردِ خاییدن، اثر زهر دور شد و آن درد برفت. حاتم آرام یافت و در دل آورد که این چوب را از دهن نه برآری که مبادا همان درد باز برخیزد (حاتم‌نامه۲، ۱۱۳) ║ ق۱۳. آن شخص گفت: من آمده‌ام تا شرّ او را دفع کنم، گفتم: ای جوان، آن افعی را مزاج سایر ماران نیست و زهر او به‌غایت قاتل است (نوری، ۲/۶۴۶) ║ ق۱۴. معتصم حضرت جعفر صادق صلوات‌الله‌علیه را به زهر شهید کرد (فراهانی، ۱۹) ║ ۱۳۰۹ش. آری زهرِ کُشنده آنجا در کیفم است، زهر فوری یادم می‌آید، آن روز بارانی که به دروغ‌ودونگ و هزار زحمت آن را به اسمِ عکاسی خریدم، اسم و آدرس دروغی داده‌بودم (هدایت۴، ۲۱) ║ ۱۳۳۴ش. چون بیرون رفتند شاه را رها کردند تا این زهر در کامش اثر کند (خانلری، ۸۹) ║ ۱۳۵۳ش. درویش را مار می‌گزد ... درویش می‌داند که راه زهر را باید ببندد (دولتآبادی۶، ۲۶) ║ ۱۳۸۲ش. هرکه می‌خواهد غریب‌گز او را نزند باید یکی از آن‌ها را پیدا بکند و روی نان بگذارد و بخورد تا زهرِ نیشِ او در بدنش اثر نکند (جعفری، ۱/۴۳)
۲. (مجاز) خشم، دشمنی.
ق۴. سپه‌دار کاول بیامد زِ شهر/ زبان پر سخن، دل پُر از کین و زهر (فردوسی، ۵/۴۴۹) ║ ق۷. رشکم از پیرهن آید که در آغوش تو خسبد/ زهرم از غالیه آید که بر اندام تو ساید (سعدی۳، ۱۹) ║ ۱۳۵۳ش. پاسبان توی بند کشیده‌است کنار و به دیوار تکیه داده‌است. زهر همیشگی را ندارد، خودش را به کرگوشی زده است (محمود۱، ۴۴۸)
۳. (مجاز) سختی، غم و ناراحتی.
ق۵. ببایستم همی مرگ تو دیدن/ به پیری زهر هجرانت چشیدن (فخر گرگانی، ۲۷۵) ║ به‌کام خویش جامی می نخوردم/ که جام زهرش اندرپی نخوردم (فخر گرگانی، ۳۰۴) ║ ق۶. زهر روزگار در خدمت او خوش‌مزه و گوارنده و سازگار آمدی، گرمی‌ای در سرشت او بود که اعلام آن در سنّ اقلام نگنجد (ابوالرجاء۱، ۱۱۷) ║ ق۷. او می‌رود دامن‌کشان من زهر تنهایی چشان/ دیگر مپرس از من نشان کز دل نشانم می‌رود (سعدی۳، ۶۲۵) ║ ق۸. زهر هجران چش اگر عارف صاحب‌ذوقی/ ترک درمان کن اگر عارف صاحب‌ذوقی (سلمان ساوجی، ۳۷۸) ║ ق۹. السّلام ای قرّة‌العین نبی یعنی حسن/ ای چشیده در جهان هر لحظه زهری از جفا (آذری، ۱۸) ║ ق۱۱. شربت وصل بتان را زهر هجران چاشنی‌ست/ در مذاق از دولت تلخی بوَد شیرین گلاب (فیّاض لاهیجی، ۱۲۳) ║ ق۱۲. اما لذت نعمای پی‌در‌پی در مذاق فقیر ... اثری نداد و زهر این قضیۀ جان‌سوز بیشتراز سم افعی و مار تأثیر می‌نمود، نگذاشت که ادراک آن لذات نماید (میرزا کلانتر، ۵۳) ║ ق۱۳. و زهر زمانه ناهنجار چشیدم، آنچه چشیدم (ابوالحسن قزوینی، ۹۶) ║ ۱۳۶۲ش. عبدوس چنین پرسید و همراه این صدا موجی از زهر و درد سراپای مارال را فراگرفت، بندبندش لرزید (دولتآبادی۱، ۱/۲۰) ║ ۱۳۷۰ش. وقتی دربارۀ رویدادهای گذشته می‌نویسید که می‌خواستید اوضاع و شرایط به گونه‌ای دیگر می‌بود، انگار زهر آن وقایع ناخوشایند از خاطره‌تان زدوده میشود (خوشدل، ۷۸) ║ ۱۳۸۰ش. یحیی خیلی زود مثل عضوی از خانوادۀ ما شد. البته خیلی طول کشید تا زهر زندگی گذشته‌اش را از دست بدهد (کریم‌زاده، ۳۵۰)
۴. (مجاز) (درمورد سخن کنایه‌آمیز) که معمولاً از روی خشم و به منظور توهین، تمسخر، و سرزنش بر زبان می‌آید.
ق۶. ناکرده جنایتی، بگو ازچه‌سبب؟/ شد زهر، سخن‌های چو شهدت با من! (مهستی: خلیل شروانی، ۴۰۶) ║ ق۱۱. خون از نفَسش می‌چکد و زهر ز گفتار/ این آبله از خار مغیلان که جسته‌است؟ (صائب، ۲/۱۰۵۷) ║ ق۱۲. از زهر عتاب تو دلم چشمۀ نوش است/ دادی به شکر غوطه، لب بوسه‌ربا را (حزین، ۵۷) ║ ۱۳۵۷ش. فقط که نان و گرسنگی نیست. همین‌که آدم را به‌چشم یتیم نگاه می‌کنند، خودش درد کمی نیست. زبان این مردکۀ نزول‌خوار را ندیدی چه زهری داشت؟ (دولتآبادی۳، ۲۲۲) ║ ۱۳۵۸ش. پسرعمو با تأثر و خشمی که با این سخنان درمی‌آمیخت زهر کلام را می‌گرفت (یونسی، ۱۷۷) ║ ۱۳۶۲ش. به جواب زهری که در نیش بابقلی بود، گل‌محمد تنها توانست برادر خود بیگ‌محمد را در یاد به یاری بگیرد جواب دندان‌شکن چیزی جز روایت کردار بیگ محمد نمی‌توانست باشد (دولتآبادی۱، ۱/۴۰۴) ║ ۱۳۷۴ش. ناگفته نمانَد که دختر من هم زبانش نیش دارد، نیش زبانش زهر دارد و گمان می‌کنم همین زهر زبانش پسره را تارانده باشد (دولتآبادی۲، ۳/۲۲۸)
۵. (مجاز) آزار و اذیت یا آسیب بسیار.
ق۷. جمله نبات از درخت و گیاه و غیره از زهر سرما بی‌برگ‌وبر مانده (مولوی۳، ۳۵) ║ ق۱۱. چون مارِ ارقم مدام در حرم آزار، و زهر قهر او به اهل حرم می‌رسید (عالم‌آرا۱، ۲۳۲) ║ ق۱۲. یاری که اسم جوان ترک را شنید گفت: راست می‌گویی؛ روز اول زهرش به ما رسید. مشتی پشت گردن من زد که هنوز گردنم درد می‌کند (حسین کرد، ۸۳) ║ ۱۳۵۳ش. زهر آفتاب هم گرفته شده‌است (محمود۱، ۶۲) ║ ۱۳۵۵ش. هشدار فریبندۀ این پیرمردِ یادگارِ قیام جنگل اثر زهر شووینیسم رسمی را در اذهان جوانان بیشتر می‌کند و در پایانِ امر آب به آسیای امپریالیسم می‌ریزد (به‌آذین۱، ۱/۱۱۳) ║ ۱۳۶۰ش. آفتاب ز‌َهری ندارد (محمود۴، ۲۲۳) ║ ۱۳۷۱ش. گلابی رفعِ سمیت و زهرِ گرسنگی می‌کند (شهری۱، ۵/۲۱۱)
۶. (درمورد خوراکی‌هایی مانند بادمجان و کلم) طعم تلخ آن.
ق۱۳. کلم را قرار فندق خورد کند، نمک بپاشد به آفتاب بگذارد که خوب زهر و بوی آن دررود. پاک بشویند (جامع الصنایع، ۴۵) ║ ۱۳۶۶ش. بادنجان پوست‌کنده را نمک زده، مقابل آفتاب بگذارید. برخی معتقدند که با این روش قدیمی زهر بادنجان گرفته خواهد شد (دربارۀ سبزیجات: پیوند، ش۹۴-۹۵/۱۵۶)
۷. (مجاز) شراب، عرق، مشروب الکلی.
۱۳۴۴ش. نیگاش، انگار داره آب می‌خوره، دیگه فکر نمی‌کنه که داره زهر تو حلقش خالی می‌کنه (هاشمی، ۳۹۷) ║ ۱۳۵۲ش. من تا ظهور خود حضرتم شده، چشم‌به‌راه می‌مونم و حالا، درس تو این لحظه، با همین معده و همین زهر، به همۀ شما مژده می‌دم که محکم‌تر و قوی‌تر از همیشه‌ام (رادی۲، ۶۰)
۸. (مجاز) (درمورد چیزی)تأثیر مخرب آن.
۱۳۷۹ش. گذاشته بودم زهرِ واقعه آرام‌آرام بیاید بالا و حالاکه ... درآستانۀ جنون قرار گرفته بودم، پله‌ها را چندتایکی آمده‌بودم (قاسمی، ۱۶)
زهر هلاهل «در حال ویراستاری»
۱. زهری که خوردن آن باعث مرگ میشود.
ق۵. شما را از او هوش غافل بُوَد/ ورا نوش، زهر هلاهل بُوَد (یوسف و زلیخا، ۵۷) ║ ق۶. مکارم صاحب عضدالدین باغ دینارشکل است، و نام او سکّه است بر زر کرم و مروّت، و بزرگی خاندان او آفتاب است که همه جهان روشن گرداند و مکرمت را از قعر چاه ظلمات برآرد، زهر هلاهل در روزگار او چون شکر است (ابوالرجاء۱، ۳۲۳) ║ ق۷. اگر چنانکه کسی را دشمنی باشد، و قدری زهر هلاهل در سوراخ یاقوت کند، و به وی دهد، تا در دهان گیرد، به‌سبب حرارت و تری دهن، زهر در سوراخ حل شود، و به گلو فرورود، آنکس درحال هلاک شود (خواجه نصیر۴، ۴۲) ║ ق۸. ز دستِ دوستان زهرِ هلاهل/ کند چون نوش‌دارو جان‌فزایی (ابن یمین، ۳۰۱) ║ دختر... گفت... مرا زهر هلاهل در‌کار می‌باید کرد و زحمت او از‌میانه بر‌می‌باید‌داشت (نخشبی۱، ۳۶۱) ║ ق۹. نهان زهر هلاهل داشت آن ماه/ به قصد قتل خود آورده همراه (هاتفی، ۱۲۸) ║ ق۱۰. بعضی‌از مردمان کوته‌نظر تابع او گشته اظهار مخالفت کردند. منتظر آن‌که زمان تا زمان ازدستِ ساقیان سیمین‌ساق ترکان جام می ارغوانی بر کف گرفته پای در خطة سرور و شادمانی نهند و از آن غافل که مژگان بتان مجلس افروز به سهام جگردوز مبدل خواهد شد و نیل آمال و امانی به تیغ مصری و یمانی معوّض خواهد گشت. به‌جایِ شراب ارغوانی و لعل رمانی، سَم قاتل و زهر هلاهل در کام جان ایشان خواهند ریخت (روملو، ۳/۱۴۹۹) ║ ق۱۲. به‌قولِ اکثر راویان سرادق نادری که مقرر می‌کردند، در زیر نگین‌خانۀ انگشتر زهرِهلاهل با خود داشته، آن را خورده، بدان درگذشت (محمد مروی، ۲/۷۷۴) ║ ق۱۳. آن شمشیر را به زهرِ هلاهل و زهرِ گیاه آب داده‌است که بر هرکس زخم بزند تا زنده است زخمِ او چاره‌پذیر نیست (نقیب‌الممالک، ۳۰۲)
۲. رک متن.
ق۶. جایی گیاهی سربرآرد که سبب شفای عاجل گردد و جایی دیگری پیدا آید که زهر هلال باشد (معین‌الدین نیشابوری، ۱/۲۵۷) ║ ق۷. مرگ اگر خصمِ تو را محضِ حیات است رواست/ درد باشد که ورا زهرِ هلال داروست (اسفرنگی، ۵۱۶) ║ ق۸. در کام او چو زهر هلاهل شود نفَس/ هرکو ز زهرخندة زهرا کند سخن (خواجو، ۱۳۰)
۳. (مجاز) تلخ.
۱۳۷۴ش. عبدوس... نصفه سیگاری روشن می‌کند هرچندکه زبان و دهانش زهرِ هلاهل است (دولتآبادی۲، ۱/۴۱۱) ║ ۱۳۷۵ش. ای عشق لعنت بر تو که زهر هلاهل هستی که رویش روکش شیرین کشیده باشند... اول می‌فریبی و آخر می‌گدازی، اول مست می‌کنی و آخر دیوانۀ بندی می‌نمائی، ای عشق لعنت بر تو که مدهوش می‌کنی (پژواک، ۴۷۱)