ابجد

وضعیت: «تأییدشده»
ابجد ‎abjad‎ [گونۀ دیگر: اباجاد، ابوجاد؛ جمع: اباجد؛ <از چهار حرف نخست یکی از روش‌های مرتب‌سازی حروف الفبا تشکیل شده است. این ترتیب الفبا در زبانهای کهن سامی نیز رایج بوده است.>]
(اسم) ۱. ترتیبی از حروف الفبا که معمولاً به صورت‌های هشت‌گانۀ اَبجَد، هَوَّز، حُطّی، کَلَمَن، سَعفَص، قََرَشَت، ثَخِذ، ضَظِغ ثبت شده‌است ؛ قس: ابتث(در این الفبا هر حرف نشان‌دهندۀ یک عدد است، بدین ترتیب: ا=۱، ب=۲، ج=۳، د=۴، ه=۵، و=۶، ز=۷ ح=۸، ط=۹، ی=۱۰، ک=۲۰، ل=۳۰، م=۴۰، ن=۵۰، س=۶۰، ع=۷۰، ف=۸۰، ص=۹۰، ق=۱۰۰، ر=۲۰۰، ش=۳۰۰، ت=۴۰۰، ث=۵۰۰، خ=۶۰۰، ذ=۷۰۰، ض=۸۰۰، ظ=۹۰۰، غ=۱۰۰۰؛ گاهی پس از «ضظغ»، «لا» نیز افزوده شده‌است).
ق۴. جبرئیل ... حروف معجم او را بیاموخت و حروفِ ابجد تا او هجا بدانست (بلعمی۱، ۱۰۶) ║ ق۵. از همه ابجد بر میم و الف شیفته‌ام / ‌که به بالا و دهان تو الف ماند و میم (فرّخی، ۲۴۶) ║ ق۶. کسی را که علم قرآن خواهد آموخت ... ابجد را آموختن اصل کار است (ژنده‌پیل۳، ۱۴۷) ║ ق۷. قوی در بلاغات و در نحو چُست / ‌ولی حرف ابجد نگفتی درست (سعدی۱، ۱۶۹) ║ ق۸. اب و جد ز ابجد ندانست باز / ‌محمد ز اوحد ندانست باز (عضد یزدی، ۱۰۴) ║ ق۹. تاریخ ولادت آن مولود بی‌همال، هم به حساب حروف ابجد و هم به سال هشتصدوچهل‌ودو می‌شود (عبدالرزاق سمرقندی، ۲‏/۴۸۱‏) ║ ق۱۰. تعبیر از ترکیب حروف، همچنانچه شایع است، در عرف به حروف ابجد نموده شده (خنجی۱، ۶۴) ║ ق۱۱. سواد مرثیه‌ات در جهان دویده چنان / ‌که همچو ابجدش اطفال کرده‌اند از بر (قدسی، ۱۳۷) ║ ق۱۲. به آبا فخر کردن کار کودک‌مشربان باشد / ‌فراموش است درس ابجد طفلانۀ خویشم (حزین، ۳۶۹) ║ ق۱۳. ترتیب کلمات ابجد تا قرشت در زبان سریانی و عبرانی نیز هست (آخوندزاده، ۵۷) ║ ۱۳۳۸ش. طلسم پهلوی دعانویس مانده ‌بود تا به‌استعانت استاد ... حروف ابجد پشت آن را بخواند و به ‌خط درآورد (افغانی، ۸۲۵) ║ ۱۳۶۸ش. ابجد حروف و حسابی است که برای هر حرف از حروف بیست‌وهشت‌گانه عددی معلوم نموده (شهری۲، ۵‏/۲۵۴‏) ║ ۱۳۷۹ش. از ابتدای پیدایش حروف الفبا در خط فنیقی ترتیب ابجد رایج بوده‌است (مصطفی ذاکری: معارف، ش۲‏/۲۱‏) ║ ۱۳۸۲ش. «س» ... حرف پانزدهم از الفبای فارسی و حرف دوازدهم از الفبای عربی و حرف پانزدهم از ابجد است (محمدعلی۲، ۲۸)
۲. اولین صورت از صورت‌های هشت‌گانۀ این الفبا یعنی «الف» و «ب» و «ج» و «د».
ق۵. ترتیب حساب جُمّل از یک بیت است: ابجد، هوز، حطی، کلمن، سعفص، قرشت، ثخذ، ضظغ (شهمردان۲، ۱۸) ║ ق۶. از ابجد برتری ازیراک / ‌نه یک [نه] دو نه سه نه چهاری (سنایی۱، ۱۰۳۰) ║ ق۷. گفت گل راز من اندرخور طفلان نبُوَد / ‌بچه را ابجد و هوّز بِه و حطّی کلمن (مولوی۱، ۴‏/۲۲۴‏) ║ ق۸. ز کیف‌وکم صرف‌ونحوش چه حاصل / ‌هنوز آن‌که ابجد نخوانده‌ است و هوز؟ (نزاری، ۱‏/۱۲۴۸‏) ║ ق۱۳. بعد از آن ای طفل در حد توان / ‌ابجد و هوز و حطی را بخوان (تعزیه، ۱‏/۲۰۲‏) ║ دفتر دانش به هم زن از ره تحقیق / ‌در سبق ما نه ابجد است و نه کلمن (صفای اصفهانی، ۱۱۷) ║ ق۱۴. ای که نشناختی الف از بی / ‌بلکه حطی ز ابجد و کلمن (ادیب‌الممالک، ۲‏/۳۳۶‏) ║ ۱۳۷۱ش. ابجد، هوز، حطی، کلمن، سعفص، قرشت، تخذ، ضظغ ... بدین صورت به عدد درآمده ‌بود (شهری۱، ۱‏/۱۹۰‏) ║ ۱۳۷۶ش. مجموع نقطه‌های بیست‌وهشت حرف ابجد، هوز ... می‌شود بیست نقطه (گلشیری۳، ۴۹۵)
۳. (مجاز) آنچه در آغاز هر کار یا علمی می‌آموزند؛ مقدّمات.
ق۶. چون قدم درنهی در آن اقلیم / ‌کندت ابجد وفا تعلیم (سنایی۲، ۱۷۸) ║ ق۷. همچو طفلان به مکتب عشقت / ‌ابجد عشق را بیاموزیم (عراقی، ۲۴۷) ║ ق۸. در مکتب امی‌ای که دیده‌ است / ‌درس علمای دهر ابجد (عماد فقیه۱، ۳۵۰) ║ ق۹. شد معلم پیر در تعلیم خلق اما چه سود / ‌چون ندارد ابجد عشقت درست آن طفل راه (جامی۱، ۱‏/۷۲۸‏) ║ ق۱۰. رحیمی که در «دبیرستان الرّحمن علّم القرآن» لوح دانش بر کنار اهل ‌بینش نهاده، بی مدد اَب و جد ابجد معرفتشان درآموخت (محمد بن دوست‌محمد، ۳۵۸) ║ ق۱۱. عقلی که سرنوشت جهان است ابجدش / ‌مشکل که سر برآورد از خط جام ما (صائب، ۱‏/۳۷۶‏) ║ ق۱۲. ابجد عشق و ولاست حکمت اشراقیان / ‌والی یونان بُوَد طفل دبستان او (حزین، ۶۱۳) ║ ۱۳۲۴ش. عشق آموختم و پیش تو ابجد خواندم / ‌آن‌هم افسون تو آموخت به اصرار مرا (حمیدی، ۱۲۳)
۴. (مجاز) الفبا یا خط.
ق۱۴. ابجد ما را باید عوض کرد و تغییر داد ... سبب عمده و علّت اصلی جهالت ملّت اسلام الفبا یا ابجد مندرس ماست (طالبوف۱، ۱۰۱)
ابجد اصغر
ابجدی که در آن از اعدادِ حروف نُه‌-‌نُه کم می‌کنند و فقط عدد باقی‌مانده را محاسبه می‌کنند و حرف‌هایی که عدد آن‌ها مضرب نُه است (ط، ص، ظ) به حساب نمی‌آیند.
۱۳۹۲ش. حساب ابجد یا حساب جمّل به چندین نوع تقسیم شده‌است: ابجد کبیر، ابجد اکبر، ... ابجد وسیط، ابجد صغیر، ابجد اصغر (اینترنت)
ابجد اکبر
ابجدی که اعداد حروف آن ده ‌برابر ابجد است، یعنی از ده آغاز و به ده‌هزار ختم می‌شود.
۱۳۶۰ش. أبجد کبر را اطلاق کنند بر حروف ابجدی با تضعیف ده برابر؛ مثلاً حرف ی به عدد ابجد اکبر عددش صد خواهد بود (محمدحسین حسینی طهرانی: مهر تابان، ۳۶۸)
ابجد جامع اکبر
ابجدی که اعداد حروف آن هزار برابر ابجد است، یعنی از هزار آغاز و به هزار هزار (= میلیون) ختم می‌شود.
ق۱۳. دو ابجد دیگر نیز هست: یکی ابجد وسیط و دیگر ابجد جامع اکبر (احمد نراقی۱، ۱۹۲) ║ ۱۳۴۰ش. بدان که دو ابجد دیگر نیز هست که یکی را ابجد وسیط و دیگری را ابجد جامع اکبر می‌خوانند (جمالزاده: یغما، ش۱۵۹‏/۲۹۹‏) ║ ۱۳۵۶ش. قسم آخر اقسام ابجد موسوم به جامع اکبر است (مهدی درخشان: وحید، ش۲۱۱و۲۱۲‏/۱۲‏)
ابجد شرقی
ابجد متداول در شرق جهان اسلام که همان ابجد کبیر است.
ق۱۳. ابجد بر دو قسم است {تصحیح قیاسی؛ متن: قسمت}: ابجد شرقی - و آن طریق مشهور است - و ابجد غربی (احمد نراقی۱، ۱۹۱) ║ ۱۳۴۰ش. ابجد نیز بر دو قسم است: اول ابجد شرقی و ابجد غربی. ابجد شرقی همان ابجد مشهور است (جمالزاده: یغما، ش۱۵۹‏/۲۹۹‏) ║ ۱۳۵۶ش. نخستین قسم آن را ابجد کبیر گویند یا ابجد شرقی و آن همان ابجد مشهور است (مهدی درخشان: وحید، ش۲۱۱و۲۱۲‏/۱۱‏)
ابجد صغیر
۱. ابجدی که در آن از اعدادِ حروف دوازده ـ دوازده کم می‌کنند و فقط عدد باقی‌مانده را محاسبه می‌کنند و حرف‌هایی که عدد آن‌ها مضرب دوازده است (س، ش، خ، ظ) به حساب نمی‌آیند.
ق۹. اگر پرسند که ابجد طریقت چند است؟ بگوی: ابجد صغیر می‌خواهی یا ابجد کبیر؟ (کاشفی۲، ۳۵) ║ ق۱۳. ایضاً ابجد بر دو قسم است: ابجد کبیر و همان مشهور است و ابجد صغیر و آن را فواضل‌الدور نیز خوانند (احمد نراقی۱، ۱۹۱) ║ ق۱۴. فال‌گیر یهودی ... به حساب ابجد صغیر تعیین برج را کرده، کتاب باز کرد (عین‌السلطنه، ۲‏/۱۳۸۷‏) ║ ۱۳۴۰ش. و ایضاً ابجد را دو قسمت است یکی ابجد کبیر که همان ابجد مشهور است و دیگر ابجد صغیر که آن را فواضل‌الدور {متن: فواصل‌الدور} نیز خوانند (جمالزاده: یغما، ش۱۵۹‏/۲۹۹‏) ║ ۱۳۵۶ش. قسم دیگر را ابجد صغیر ... می‌گویند (مهدی درخشان: وحید، ش۲۱۱و۲۱۲‏/۱۱‏) ║ ۱۳۷۱ش. از دیگر امور این رشته، یعنی فال‌بینی، یکی هم کتاب‌بینی بود ... و مقدمه‌اش آنکه ابتدا اعداد حروف ابجد کبیر و ابجد صغیر را بیاموزند (شهری۱، ۴‏/۱۷۸‏)
۲. ⇅ ابجد اصغر.
۱۳۶۰ش. ابجد صغیر را اطلاق‌ کنند بر عدد حروف‌ ابجدی‌ با طرح‌ ۹، ۹ از آن‌ها، مثلاً حرف‌ «ی»‌ عددش‌ یک‌ است‌؛ چون‌ از عدد «ی‌« در ابجد کبیر، که‌ ده‌ می‌باشد، نُه‌ واحد کم‌ شود یک‌ می‌ماند (محمدحسین حسینی طهرانی: مهر تابان، ۱۷۹)
ابجد غربی
ابجد متداول در غرب جهان اسلام (اندلس و شمال آفریقا) که ترتیب آن چنین است: اَبجَد، هُوَّز، حُطّی، کَلَمَن، صَعفَض، قَرَسَت، ثَخِذ، ظَغِش.
ق۱۳. ابجد بر دو قسم است {تصحیح قیاسی؛ متن: قسمت}: ابجد شرقی ـ و آن طریق مشهور است‌ ـ و ابجد غربی (احمد نراقی۱، ۱۹۱) ║ ۱۳۴۰ش. ابجد شرقی همان ابجد مشهور است درصورتیکه در ابجد غربی صاد را ۶۰ و ضاد را ۹۰ ... گیرند (جمالزاده: یغما، ش۱۵۹‏/۲۹۹‏) ║ ۱۳۵۶ش. ابجد غربی ... در مغرب (شمال افریقا) و اسپانیا به‌کار می‌رفته (مهدی درخشان: وحید، ش۲۱۱و۲۱۲‏/۱۱‏)
ابجد کبیر
↑ ابجد‏۱.
ق۹. اگر پرسند که ابجد طریقت چند است؟ بگوی: ابجد صغیر می‌خواهی یا ابجد کبیر؟ (کاشفی۲، ۳۵) ║ ق۱۳. قروه ... به حساب ابجد کبیر سیصد‌ویازده از هجرت نبوی ... می‌شود (میرزا ابراهیم: سفرنامۀ استرآباد و مازندران و گیلان، ۱۶۳) ║ ۱۳۵۶ش. هریک از ارقام هندسی حروف ابجد کبیر ضرب در ۱۰۰۰ مساوی ابجد جامع اکبر می‌گردد (مهدی درخشان: وحید، ش۲۱۱و۲۱۲‏/۱۲‏) ║ ۱۳۸۴ش. موسیقی‌پژوهی که می‌خواهد رسالات قدیمی نوشته‌شده را درباب موسیقی بررسی کند ... باید بداند که حروف ابجد به‌ همین سادگی نیست؛ ابجد صغیر، ابجد کبیر و ابتث و علم جفر چیست (هوشنگ جاوید: مقام موسیقایی، ش۴۵‏/۸‏)
ابجد مشرقی
⇅ ابجد شرقی.
ق۱۳. از ابجد مشرقی چهار حرف اول از زحل است (احمد نراقی۱، ۲۵۸) ║ ۱۳۸۳ش. ابن‌عربی برای ترویج افکار عرفانی خود به علم حروف نیز متوسل شده ... مثلاً در فتوحات ابجد مشرقی را به «اهل الانوار» (= اهل مشرق) و ابجد مغربی را به خودش و «اهل الاسرار» نسبت می‌دهد (حسین توفیقی: هفت آسمان، ش۲۴‏/۹۲‏)
ابجد مغربی
⇅ ابجد غربی.
۱۳۷۹ش. این ترتیب ابتثی ... با ابجد مغربی تناسب کامل دارد (مصطفی ذاکری: معارف، ش۵۰‏/۳۲‏) ║ ۱۳۸۳ش. ابن‌عربی برای ترویج افکار عرفانی خود به علم حروف نیز متوسل شده ... مثلاً در فتوحات ابجد مشرقی را به «اهل الانوار» (= اهل مشرق) و ابجد مغربی را به خودش و «اهل الاسرار» نسبت می‌دهد (حسین توفیقی: هفت آسمان، ش۲۴‏/۹۲‏)
ابجد وسیط
ابجدی که اعداد حروف آن، به ترتیب، از یک تا بیست‌وهشت است.
ق۱۳. دو ابجد دیگر نیز هست: یکی ابجد وسیط و دیگر ابجد جامع اکبر (احمد نراقی۱، ۱۹۲) ║ ۱۳۵۶ش. قسم چهارم را ابجد وسیط نامند و قاعده در شمارش هندسی آن چنین است که از آغاز تا آخر حروف فقط یک واحد زیاد کنند (مهدی درخشان: وحید، ش۲۱۱و۲۱۲‏/۱۲‏) ║ ۱۳۶۰ش. اقسام ابجد کبیر و صغیر و وسیط و مقدار اهمیت هریک و حساب کردن آن را ... بیان فرمایید (محمدحسین حسینی طهرانی: مهر تابان، ۳۶۵)
ابجد و هوز
⇅ ابجدوهوز.
ترکیبات دیگر: تختۀ ابجد؛ حروفِ ابجد؛ حسابِ ابجد؛ طفلِ ابجد؛ قفلِ ابجد؛ لوح ابجد
ارجاعات: ابجدوهوز