وضعیت: «در حال تأیید»
دهر dahr [جمع: ادهار، دهور؛ <عربی ، اصطلاح قرآنی>]
یک. (اسم) ۱. مدت عمر جهان از آغاز تا پایان که وابسته به حرکت فلک است، توسعاً دنیا (تفکیک این معنا از معنای ۲ همیشه ممکن نیست).
ق۴. نیاگان ما تاجداران دهر/ که از دادشان آفرین بود بهر (فردوسی، ۷/۴۶۷) ║ ق۵. چندین خلق را، کز روزگار او، علیه‌السلام، تا امروز آمدند اندر این عالم و تا قیامت خواهند آمدن، به صلاح بازآورد، و هر روزی آن صلاح برفزون است تا به آخر آن صلاح به آخرِ دهر به کمال رسد (ناصر خسرو۴، ۵۴) ║ ق۶. ولیک ذات ملک ظل عالم قِدم است/ که دور دهر تصرف نمی‌کند آنجا (جمال‌الدین اصفهانی، ۳۳) ║ ق۷. غریب آمدم در سوادِ حَبَش/ دل از دهر فارغ سر از عیش خوش (سعدی۱، ۱۹۳) ║ ق۸. صبح است و دهر از خرّمی چون روضۀ رضوان نگر/ جنبیدن باد صبا جلوه‌گر بستان نگر (امیر خسرو۴، ۴۸۶) ║ ق۹. تا همیشه ازبرای روشنی کار دهر/ آفتاب عالم‌آرا را بود سیر و مدار- آفتاب دولتت تابنده بادا در جهان/ بدر را هم مهر بنما سایه از وی برمدار (بدر شیروانی، ۱۰۳) ║ ق۱۰. هنگام صبحدم، که خاقان بیضاکلاه صبح صادق ... زنگی دیوباز شب را منهزم گردانیده، سپر مشک‌فام زرفشان ظلام را بر خاکدان دهر بینداخت، کاروانیان به گرد قلعۀ نسف رسیده بودند (واصفی، ۱/۳۶) ║ ق۱۱. تمام دهر بگردیدم و دیاری نیست/ که باشد این هنر کس‌نخر پسند آنجا (شفائی، ۲۷۱) ║ ق۱۲. منزل دهر چو مأوای اقامت نبُوَد/ جای ناکرده در آن پای کشیدی رفتی (لامع، ۵۹۷) ║ ق۱۳. چنان ز احباب بد دیدم کنون مستوره می‌خواهم/ شَوم آوارۀ دهر و کنم ترک دیار خود (مستوره، ۳۸) ║ ق۱۴. بگرفته همه دهر ز قاف اندر تا قاف/ اینک بدرَد خشمش پشت و جگر و ناف - آن را که دَرَد نامه‌اش از عُجب و ز پندار (ادیب‌الممالک، ۲/۴۲۸) ║ ۱۳۳۸ش. اینک پارسیان که در تیراندازی شهرۀ دهرند و اشکانیان و مدیان که در جنگ‌وگریز یدِ طولایی دارند ... همه را از چهره‌شان تمیز می‌دهم، ولی نامشان را فراموش کرده‌ام (قاضی۱، ۱/۱۵۸) ║ ۱۳۶۰ش. به دهر تا بُوَد از خوبی و بدی اثری/ کتاب شاعر حق‌گوی مدح و ذم دارد (حالت۱، ۹۶)
۲. زمان که بنا بر عقیدۀ بعضی بی‌آغاز و پایان است و مخصوصاً به‌واسطۀ افلاک و اجرام آسمانی، حوادث جهان (مخصوصاً حوادث بد) و سرنوشت انسان را تعیین می‌کند (تفکیک این معنا از معنای ۱ همیشه ممکن نیست).
ق۵. هزار کوفتۀ دهر گشت از او بمراد/ هزار تافتۀ چرخ از او رسید به کام (فرّخی، ۲۴۱) ║ ق۶. دهر قدیم‌ذات نبیند به جدّ و جهد/ یک خاندان قدیم‌تر از خاندان تو (ادیب صابر، ۴۹۴) ║ ق۷. آن دهری دهر را ابدی و قدیم می‌گوید که این روزگار بس کارها کرده‌است (بهاء ولد، ۱/۲۴۴) ║ ق۸. می خواه و گل‌افشان کن از دهر چه می‌جویی/ این گفت سحرگه گل، بلبل تو چه می‌گویی (حافظ، ۱/۹۸۸) ║ ق۹. ای خواهر عزیز، نمی‌دانم که ایّام دون و دهر بوقلمون تا چند در فراقِ فیروز شاه مرا آشفته و غمگین دارد (بیغمی، ۱/۴۶۲) ║ ق۱۰. از نکبای نکبت گرد خذلان و مذلّت بر چهرۀ دولت ایشان نشسته، از دستِ بخت طپانچۀ نکبت خوردند و از کاس دهر جام زهر مذلّت نوشیدند (روملو، ۲/۱۲۰۰) ║ ق۱۱. در آن تاریخ که ولی خلیفۀ شاملو، بر سر حکومت بلدۀ قاین از ناسازگاری دهر خائن در حدود ولایت ترشیز کشته شد، اولادش متفرق گردیده ... به مشهد مقدس شتافتند (محمود افوشته‌ای، ۳۳۶) ║ ق۱۲. الحق گنج نهانی بود که دهر عاقبت‌اندیش از برای روز بد خویش ذخیره گذاشته و یا صفدر نام‌آوری که سلطان قضا برای دفع خصوم حوادث در کمین بازداشته بود (مهدی استرآبادی۲، ۳) ║ ق۱۳. ای دهر بکر عجوز بر ما چه جلوه کنی/ چل سال می‌گذرد از عمر و ما عزبیم (صفای اصفهانی، ۷۰) ║ ق۱۴. چرخ پرکین دهر پرشور هرگز ندارد/ جز دورنگی و رسم نفاقی (عارف، ۴۲۱) ║ ۱۳۱۸ش. زبس‌که خون به دلم کرده دست ساقی دهر/ مدام خون عوضِ باده در پیاله کنم (فرّخی یزدی، ۱۷۱) ║ ۱۳۴۹ش. امروز از سر اخلاص‌مندی دعا می‌کنیم که یزدان پاک اقلیم پارس را از آسیب دهر در امان بدارد (جمالزاده۷، ۹)
۳. دورۀ زمانی؛ دورۀ طولانی زمان.
ق۴. پس چون هر تنی گروگان است بدانچ کسب کرد از نیکی به نیکی و از بدی به بدی، و چون توان اندیشیدن آن‌کس را کی او هفت هزار سال است تا بمرد به‌اتفاق با آن‌کس کی او دهر دراز است تا بمرد، و کسب نیکی کرده بود یا کسب بدی کی جزاء آن عقوبت و ثواب بود، این جزاء بدیشان رسید یا نه؟ (سجستانی، ۹۱) ║ ق۶. مزیّت و رجحان این پادشاه دیندار در مکارم خاندان مبارک و فضایل ذات بی‌نظیر بر پادشاهان عصر و ملوک دهر ماضی و باقی از آن ظاهرتر است که بندگان را در آن به اطناب و اسهابی حاجت افتد (نصرالله منشی، ۲۷) ║ ق۹. چند روزی در تفکر بودم که با وجود اوصاف فردوسی، که نمک کلام او چاشنی دیگ هر طعام است، ... و دیگر شعرا، که هریک شهرۀ شهری و اعجوبۀ دهری‌اند، چه خیال پزم که خلایق از آن محظوظ گردند (اطعمه، ۱۱) ║ آن‌چه فرموده «اِنَّ لِرَبِّکُم فِی ایّامِ دهرِکُم ...»، مضمون معنیش آن‌که خداوند شما را در ایام دهر شما وزیدن‌هاست پس متعرض آن شوید، اشاره است به صاحب زمان در هر روزگار (عبدالله قطب، ۵۳۰) ║ ق۱۱. هریکی سر فتنهٔ دهری شدند/ خودفروش کوچهٔ شهری شدند (زلالی، ۲۶۴) ║ ق۱۳. در هیچ عصری از اعصار و هیچ دهری از دهور چنین کار خیر و امر خطیری به دستیاری هیچ‌یک از سلاطین صورت نیافته (دولت علیّه، ۲/۱۰۴۲) ║ ۱۳۳۰ش. هر کتابی کش از خرد بهری است/ نقد عمری و حاصل دهری است (بهار، ۲/۹۳۹)
۴. دورۀ معاصر گوینده یا نویسنده.
ق۴. دعوی کنی که شاعر دهرم ولیک نیست/ در شعر تو نه حکمت و نه لذت و نه چم (شهید بلخی: اسدی۲، ۳۵۰) ║ ق۵. این هر چهار از فحول علماء دهر بودند (هجویری، ۱۱۳) ║ ق۶. یکی هفته از خرّمی یافت بهر/ برآسود با پهلوانان دهر (نظامی۷، ۳۸۰) ║ ق۷. گر اوحد دهر خویش باشی/ امروز روان شوی چو آحاد (مولوی۱، ۲/۸۷) ║ ق۸. سلطان را مادری بود که ... زهرای دهر و حمیرای عصر و زبیدۀ {متن: زبدۀ} کیان و بلقیس دوران بود (حسینی یزدی، ۱۴۲) ║ ق۹. جبین جبابرۀ دهر و قهارمۀ عصر بر آسمان دولت او فرسوده گشت و رقاب سروران جهان و گردن‌کشان آفاق در طوق طاعت و حلقۀ عبودیت او سوده شد (عبدالرزاق سمرقندی، ۱/۱۰۶) ║ ق۱۰. ینقوی قرال ... از روی خشم و قهر با فوجی اَبطال دهر متوجه آن رخنه شده، راه دخول سپاه روم را مسدود گردانیده، اکثر ینگی‌چریان را به قتل آورد (روملو، ۱/۵۳۵) ║ ق۱۱. از خیالات غریب است اعتبار شاعری/ ورنه بی اغراق در مدح تو گفتن می‌توان - کاشرف سادات عصری اورع ارباب شرع/ اعلم اعلام دهری اکمل اهل زمان (اشرف مازندرانی، ۶۷) ║ ق۱۲. علّامۀ دهر والد والاشان/ چون کرد سفر به جنّت جاویدان - در واقعۀ رحلت او کلک حزین/ تاریخ نوشت جای او باغ جنان (حزین، ۶۶۲) ║ ق۱۳. خاصّه در حِکمیات و الهیات افلاطون عصر و ارسطوی دهر می‌نمود (عبداللطیف شوشتری، ۳۶۴) ║ آن روزها ... همه‌کس تعجب می‌کرد که چگونه آدمی مثل شما، لقمانِ عصر و جالینوسِ دهر، به چنان متاع غروری و شیطان‌زادۀ حسابی دل دردهد (میرزا حبیب۱، ۳۹۹) ║ ۱۳۲۰ش. با هرکس روبه‌رو می‌شد، اگر مرد بود، او را حضرت سلیمان و ماه کنعان و اگر زن بود، بلقیسِ عصر و لیلیِ دهر انگاشته، از دیدار آن‌ها چون غنچه می‌شکفت (جمالزاده۲، ۱۹۵) ║ ۱۳۴۳ش. ملای روم باش، افلاطون دهر باش، اگر سواد را بردی دکان نانوایی، یک دانه نان بت داد، درست است (کیانوش۱، ۱۳)
۵. (مجاز) آسمان؛ فلک.
ق۴. چنین است کردار گردنده دهر/ گهی نوش یابی از او گاه زهر (فردوسی، ۲/۲۴۳) ║ ق۵. به چون تو ابر نبندد فروغ شمسۀ دهر/ بلند کوه نجنبد به چون تو باد شمال (غضایری: عنصری۱، ۱۹۱) ║ ق۶. ور سواد لیل را یک شعله بخشد رای او/ منّت خورشید نپذیرد دگر دهر از ضیا (جمال‌الدین اصفهانی، ۱۳) ║ بود با این دژم‌دلی همه روز/ همچو خورشید دهر شهرافروز (سنایی۲، ۲۶۳)
۶. دوام و استمرار وجود موجودات غیرمادی که در آن پس و پیشی و گذشته و حال و آینده نیست (از نظر بعضی از فلاسفه واسطه است بین «زمان» که مخصوص جهان مادی است و «سرمد» که مخصوص خداست).
ق۵. دهر بقاء مطلق است مر ارواح مجرد را کآن به زیر اجسام نیست، و مر آن را فساد و فنا نیست. و نیز گفتند که دهر بقاء زنده‌دارندۀ ذات خویش است، یعنی آنچ زندگی از ذات او باشد نمیرد و بقاء آنچ نمیرد دهر است، و گفتند که زمانْ دهر متحیّز است و آن بقاء اجساد است (ناصر خسرو۵، ۱۱۲) ║ ق۶. سپاس و ستایش مبدعی [را]ست که به سخن پاک سخندان و سخنگوی را ابداع کرد ... پس از سخندان کلّ علت دهر ساخت و از سخنگویان پاک علت زمان (سنایی۵، ۲) ║ ق۷. آن ذات که ازجهت ثباتش نیست در زمان، بل به زمان است، نسبت آن را به زمان دهر گویند (دنیسری، ۲۱) ║ این معیّت اگر به قیاس ثابتی باشد به‌غیر ثابتی، دهر باشد (قطب‌الدین شیرازی، ۳/۶۴) ║ ق۱۱. و گفته‌اند به مذهب افلاطون، هیولانیات را قبل از وجود متغیر زمانی نحو وجودی است در دهر، مجرد از علایق ماده، و معرّا از شوایب تغیر (میر داماد۱، ۶۴) ║ ق۱۳. بگذشته از زمان هله فانی در/ دیهور و دهر و سرمد و دیهارم (صفای اصفهانی، ۷۲) ║ ۱۳۳۵ش. گفته‌اند اگر این جوهر را به ثابتات ازلی نسبت دهیم آن را سرمد و اگر به موجودات دایم‌التغییر و الحرکه، یعنی به علل حرکات، نسبت دهیم آن را دهر و اگر به متغیرات و متحرکات نسبت دادیم زمان نامیده شود (الهی قمشه‌ای، ۱/۹۳)
۷. دورۀ زندگی آدمی؛ عمر.
ق۶. از بدوِ صِبَی، کی عمرۀ عمر و غُرّۀ دهر است، تا طلوع صباح شیب، کی خبردهندۀ وداع حیات است، جز در منهج رعایت رعایا و مسلک تخفیف و ترفیه ضعفای ولایت قدم نزده بود (ظهیری، ۳۱) ║ ق۷. ای که در معنی ز شب خامش‌تری/ گفتِ خود را چند جویی مشتری- سر بجنبانند پیشت بهر تو/ رفت در سودای ایشان دهر تو (مولوی۲، ۳/۲۰۴)
۸. نام دیگر سورۀ انسان.
دو. (قید) برای مدتی طولانی.
ق۷. گفت سایل هم تو نیز ای پهلوان/ گفت من هم بوده‌ام دهری شبان (مولوی۲، ۳/۴۶۰)
ترکیبات: ابنای دهر؛ اهل دهر؛ پیر دهر؛ خاکدان دهر؛ روزۀ دهر؛ زال دهر؛ صایم/صائم دهر؛ صوم دهر؛ صیام دهر؛ عبادت دهر؛ مادر دهر؛ مام دهر؛ مذهب دهر