وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
سپند۱ sepand [گونۀ دیگرِ اسفند۱]
(اسم) ۱. ⇐ اسفند۱۳.
ق۳. او را سپند و آتش ناید همی به‌کار/ با روی هم‌چو آتش و با خالِ چون سپند (حنظلۀ بادغیسی: شاعران بی‌دیوان، ۴) ║ ق۵. هرکه‌را زآسیب او آفت رسد/ بازِ ره ناردْش تعویذ و سپند (ناصر خسرو۱، ۱/۴۳۵) ║ ق۶. حرمل ... اگر بر آماس نهند که از سردی بود ببرد و این را به پارسی «سپند» گویند (جمالی یزدی، ۱۷۳) ║ ق۷. ای بسا شاه و شاهزاده که بر مسالک‌وممالک جهان مستولی که مجاهران حکمت و مربیان عنایت برای دفع چشم‌زخم کمال او به مثابت سپند بر آتش گزند نهند (تاریخ شاهی، ۱۳۸) ║ ما و حریفان خوشیم، ساغر حق برکشیم/ ازجهتِ چشم بد، آتش و مشتی سپند (مولوی۱، ۷/۱۱۷) ║ ق۸. سلطان ولد ... فرمود که آن‌همه به منزلت سپندی است که برای دفع زخم چشم بد بدان در آتش تنور چشم ایشان می‌اندازم و حُسن عارف را بدان عبارات خشن در پردۀ غیرت پنهان می‌کنم (افلاکی، ۲/۹۰۰) ║ ق۹. قطب‌الدین شاه محمود... در سر هر کوچه و مضیقی طایفه‌ای را سپند آتش خشم و عرضة تیغ انتقام می‌گردانید (عبدالرزاق سمرقندی، ۱/۲۸۰) ║ ق۱۰. من در میانه سوخته چون دانۀ سپند/ وز هر کرانه کار حسود اضطراب بود (بابا فغانی، ۲۱۰) ║ امرای عالی‌تبار به‌طرفِ اتراک ایلغار کردند. در آن بیابان که از تف آفتاب جهان‌تاب گندم در خوشه مانند سپند در آتش می‌سوخت و نیش کژدم مانند عقیق می‌افروخت (روملو، ۳/۱۴۰۴) ║ سپند به عربی حرمل گویند، رازی گوید: صداع آرد و سَدَر، و حقیر گوید: سپند قی می‌آورد و سکر او قریب به سکر خمر است (عمادالدین شیرازی، ۱۶۳) ║ ق۱۱. در چشم‌زخم فقر که عمرش دراز باد/ کاشانه‌ام سیاه زِ دود سپند شد (سلیم تهرانی، ۱۶۵) ║ ق۱۲. هندویان... به هرطرف که ارادۀ فرار می‌کردند، گرفتار عصیان خویش گردیده، با کردار ناصواب خود رام‌رام‌گویان کباب، و چون دانه‌های سپند برطرف می‌گردیدند (محمد مروی، ۲/۷۴۴) ║ ق۱۳. فرسیان در این روز سپند با شیر خورند تا حفظ بیفزاید و نسیان ببرده و در بعضی از بلاد مهمانی کنند به خوردنی که در وی جمیع حبوبات باشد (فروغ اصفهانی، ۱۷۵) ║ ق۱۴. شاه که خیلی مغرور و متفرعن از این شکار بودند و به لفظ گهربار تمجید زیاد از خودشان می‌فرمودند منیجک مجمر آتش آورد، به‌سبک عوام مُشت سپندی به‌دور سر و به دوش همایون آشنا کرده به آتش ریخته خیلی نازک‌کاری کرده‌است و خیلی اسباب امتنان شد (اعتمادالسلطنه۱، ۷۷) ║ ۱۳۱۲ش. در خوانچه هفت چیز که اسمشان با سین شروع می‌شود باید باشد: سپند، سیب، سیه‌دانه، سنجد، سماق، سیر، سرکه، سمنو، سبزی (هدایت۸، ۱۵۳) ║ ۱۳۲۱ش. هرکدام از این هفت تا دست‌یاب نبود، سپند ... و سبزه جانشین آن می‌شد (عبدالله مستوفی، ۱/۳۵۷) ║ ۱۳۶۸ش. سیب و آب و سپند و سبزه و سکّه که اجزاء عمدۀ غالباً مشترک در بین انواع هفت‌سین به شمارند معانی رمزی دارند (زرّین‌کوب۲، ۴۴۴)
۲. ⇐ اسفند۱۲.
ق۵. نام‌های ستارگان ... دلالتشان... بر گیا و کِشت: ... سپندان و گندنا و پیاز و سیر و سداب و گرگیز و سپند و ترب و باتنگان (بیرونی، ۳۷۵) ║ ق۶. درخت سپند ... خشک نشود ازبهر آنکه برگۀ هفتاد پیغامبر با وی است (میبدی، ۷/۲۵۶) ║ ق۷. حرمل را به لغت سریانی زرع‌بشاشا گویند و به پارسی سپند گویند و به لغت سجزی اسپرتهلک گویند (ابوبکر کاسانی، ۱/۲۲۵) ║ ق۹. ز اعدا نجوید وفا هوشمند/ که ریحان نروید ز تخم سپند (شرفالدین یزدی، ۱/۶۷۲) ║ ق۱۰. جالینوس حکیم گوید چون چوب سپند بسوزند و خاکستر آن را در فالیز افشانند کِرم نباشد (قاسم هروی۱، ۱۱۸) ║ ق۱۱. غیراز خیال دوست نخیزد مرا ز دل/ زین دانۀ سپند گل آتشین دمد (اشرف مازندرانی، ۲۴۸) ║ ق۱۲. از زمین من نمی‌روید گیاهی جز سپند/ خوشۀ من برق و خرمن آه و آتش حاصلم (سیّدا، ۳۵۲) ║ ۱۳۶۲ش. سبز است سپند، سبزه‌زار است سپند؛ راه‌گشای صدهزار کار است سپند (دولت‌آبادی۱، ۹/۲۳۶۴)
۳. ⇐ اسفند۱۱.
ق۵. آری به قدر مقدمۀ شاه شرق بود/ هم‌چون سپند مقدمۀ ماه فرودین (فرّخی، ۳۳۸) ║ ق۱۱. چون اوان جشن غریب و هنگامة عجیب سپند دارالسلطنة اصفهان نزدیک رسیده... آراستن آن بزم ارم‌نگار و باغ‌بانی آن حدیقة غریب‌الازهار، به عهدة اهتمام جعفرقلی‌بیگ، قورچی رکاب غلام خاصّة شریفه شد (وحید قزوینی، ۷۲۲)
۴. ⇅ اسفند دود کردن.
ق۵. کس چنین لحیه را به کوی آرَد؟/ بی سپندیّ و بی غلاف ادیم؟ {حسین داری، ق۵} (شاعران بی‌دیوان، ۶۱۳) ║ ق۶. چون رخ بگشاد آن نگار دل‌بند/ جای صلوات باشد و جای سپند (امیر معزی، ۸۰۷) ║ آخر سپند باید بهرِ چنان جمالی/ دردا که هیچ‌کس را این کار برنیامد (عطّار۳، ۲۲۸)
۵. گیاهان خوشبو.
ق۵. پرویز را... چندان بزرگواری... گِرد آمده‌بود، که... از آن چیزها بعضی بگویم: ... هزار بار سپند، و ده‌هزار غلام، و صدهزار اسپ بارگی، و صدهزار ستامِ زرین، و سرکس بربط‌زن، و شیرین و باربد و بهروز که چندین نوا و دستانِ خسروانی بنهاده است (گردیزی، ۳۶)
۶. (مجاز) خال.
ق۶. وزبهر سپند عارضت گُل را/ در کورۀ مالک افکند رضوان (اخسیکتی، ۲۶۱) ║ ق۸. تا کم رسد به رویت از چشم بد گزندی/ برروی هم‌چو آتش خالی‌ست چون سپندت (جهان‌ملک، ۳۷) ║ ق۱۰. چند افکنی در آتش سوزان دل مرا/ هست این سیاه‌رو دل من یا سپند تو (محتشم، ۲/۱۰۷۵) ║ ق۱۱. نباشد کمالی چو دفعِ گزند/ سپندی بسوزان برای سپند (قدسی، ۹۴۲) ║ ق۱۳. رُخ برفروز و ازنظر بد حذر مکن/ زیراکه خال برسر آتش سپند تُست (فروغی بسطامی، ۱۰۶)
۷. جشنی که در ایران قدیم روز سپندار (پنجم) به مناسبت هم‌نام بودن روز و ماه برگزار می‌شده است.
ق۱۱. چون شاهدان زیبا را از تمام و حرزی که منع اصابت عین‌الکمال نماید، ناچار و تحصیل دافع گزند ضرور و درکار است، لهذا به‌مقتضایِ رسم باستان... در هر سال، گرمی هنگامۀ جشن سپند، سویدای قلوب عشرت دوستان را، سپند آتش شوق می‌گرداند (وحید قزوینی، ۵۸۹)