وضعیت: «تأییدشده»
اتفاق ettefâq [جمع: اتفاقات، اتفاق‌ها؛ <عربی>]
یک. (اسم) ۱. هم‌نظری یا موافقت دو یا چند نفر دربارۀ موضوعی؛ توافق.
ق۴. به همۀ زبان‌ها اتفاق است که از پس گشتاسپ بهمن نشست به پادشاهی (بلعمی۱، ۶۶۸) ║ ق۵. میان فریقین اتفاق است که بنده به ترک طاعتی کافر نگردد (مستملی، ۳/۱۰۳۰) ║ ق۶. علما را در این جواب اتفاق است (خمرکی، ۵۳) ║ ق۷. قانونی که به اجماع و اتفاق این دو سلطان دین ... نهاده باشد از سؤال سایل و اعتراض معترض مبرا و آزاد بُوَد (محمد بن مطهر، ۶۳) ║ ق۸. مشایخ را .... اتفاق است بر آن که افعالِ بندگان سببِ سعادت و شقاوت نیست (باخرزی، ۲/۲۱) ║ ق۹. اتفاق مفسرانست که آن یازده کوکب نمودار یازده برادر یوسف بودند (معین‌الدین فراهی، ۱۱۰) ║ ق۱۰. همۀ امّت را اتّفاق است که مر علی را انفاس پیغمبر بود (حافظ حسین، ۲/۴۳۳) ║ ق۱۱. اتفاق تمام عقلا است بر محال بودن دو اله قدیم ازلی (خالقداد۲، ۱/۷۰) ║ ق۱۳. حکیمان را بر این گفت اتّفاق است/ که اندر بزمِ هش‌یاران نفاق است (صابر شیرازی: وحشی، ۶۰۳) ║ پس‌از اتّفاق روز عروسی را معیّن می‌کنند (میرزا حبیب۲، ۵۲) ║ ۱۳۵۳ش. اینکه هر پدیده‌ای معلول و نیازمند به علّت است موردِ اتفاق فلاسفه و متکلمین است (مطهری۱، ۱۳۱) ║ ۱۳۷۶ش. همۀ مسلمانان بر لزوم عصمت پیامبران تأکید دارند و مسئله در کلیت آن مورد اتفاق دانشمندان فِرَق اسلامی است (ترجمان وحی، ش۱/۷۶)
۲. آنچه به طور پیش‌بینی‌نشده، اجتناب‌ناپذیر یا غیرعمد صورت گیرد یا انجام شود، که معمولاً به بخت و اقبال نسبت داده می‌شود؛ پیشامد.
ق۵. نرد و شطرنج دو مثال‌اند از هرچه در عالم رَوَد به‌اتفاق یا به‌تفکر و شطرنج به فکرت مخصوص است و نرد به اتفاق و بخت (تقویم الصحه، ۱۶۰) ║ ق۶. جور یکسر جهان چنان بگرفت / که همی بوی عدل نتوان برد ــ ... ور تو بر اتفاق و بخت نهی / چون کلاهی ببایدش زد و بُرد (انوری، ۲/۵۹۴) ║ ق۷. اسباب شکست و زیان و اتفاقات ناموافق بسیار و متواتر شد (مولوی۴، ۹۱) ║ ق۸. تابوت آن وزیر را که با خواجه آن جفاها کرده بود از شهر بیرون می بردند ... همه اهل شهر از این اتفاق خوب تعجب کردند (زنگی بخاری۲، ۴۵) ║ ق۹. اگر وعده و قراری رفته‌بودی ... چنان راست نیامدی و این اتفاق از غرایب الطاف حکیم کارساز و لطیف بنده‌نواز است (شرفالدین یزدی، ۱/۹۵۱) ║ ق۱۰. آن مقدار از غرایب و اتفاقات غریبه و الهامات عجیبه که در ایام سلطنت ابدمقرون ما واقع شده در عرصۀ گیتی هیچ نامداری ... میسر نشده (اسناد شاه طهماسب، ۱۱۹) ║ ق۱۱. این اتفاق ازاثرِ اخلاص و تأییدات طالع او باید شمرد که مثل من پادشاهی ... یک شبانروز در خانۀ او ... به‌سر برد (جهانگیر، ۳۳۲) ║ ق۱۲. قلعگیان ... جمعی کثیر را به قتل رسانیده ... خان غیرت‌نشان را از این اتفاق، دریایِ غضب به‌جوش آمده برگشتن را عار دانسته و از طعنه و تعرضِ هم‌چشمان اندیشید (گلستانه، ۲۳۶) ║ ق۱۳. در بین راه اتفاقی که قابل ذکر باشد واقع نشد (عباس میرزا، ۲۰۶) ║ من هرگز به هیچ زنی به‌چشمِ مادری نگاه نکرده‌ام. درمیان زنان قبیله، در دست بخت و اتفاق بزرگ شدم (میرزا حبیب۱، ۲۴۹) ║ ۱۳۳۸ش. سید میران در راه پرپیچ‌وخمی که دست اتفاق پیشِ پا نهاده بود می‌دانست منزل اول توقفش همین مسئلۀ برخورد او بود با هما (افغانی، ۱۹۷) ║ ۱۳۶۸ش. او دراثر یک اتفاق، با شلیک ناجوانمردانۀ یک گلوله به حکومت رسیده بود (درویشیان۱، ۱/۱۰۸) ║ ۱۳۸۳ش. _ چرا اسفندیار بعداز ماجرا خودش را گم‌وگور کرد؟ تقصیر خاله شیرین نبود که ... _ تقصیر هیچ‌کس نبود، اتفاق بود (پیرزاد۲، ۷۰)
۳. همدلی و همراهی دو یا چند نفر یا گروهی باهم یا سازگاری و همانگی دو یا چند چیز باهم ؛ متضاد: اختلاف۲.
ق۵. چون طبایع مخالف‌اند یکدیگر را، روا نباشد که از جمله شدن ایشان چیزی آید موافق که اندر او خلاف نباشد؛ پس درست کردیم که نفْس اعتدال نیست و او را گوهری است که طبایع مختلف را به اتفاق آرد (ناصر خسرو۷، ۴۷) ║ ق۶. حق تعالی نهی کرده‌است از اختلاف... و امر کرده‌است به اتفاق (ابوالفتوح، ۱۰/۳۵۰) ║ ق۷. دربابِ اتفاق و ائتلاف و مجانبت ازجانبِ خلاف استیناف رفت (جرفادقانی، ۱۶۳) ║ ق۸. اندیشۀ من چنان است که این طفلان را تربیت کرده به‌حدِّ مردی و استقلال رسانم و سعی کنم تا مؤدّب شوند و از همدیگر جدا و متفرق نگردند و متنفر نشوند، تا باشد که از اتفاق ایشان کاری بیاید (رشیدالدین فضلالله۱۳، ۲/۷۹۲) ║ ق۹. اگر دوستی آقا ازرویِ اخلاص و اتفاق است، باید که ملحق شود و اگر ازرویِ صنعت و نفاق، جنگ را آماده باشد (عبدالرزاق سمرقندی، ۱ ، ق۲/۵۳۱) ║ ق۱۰. با سپاهی در کثرت با ستاره قرین و در اتفاق مقارن پروین متوجه یزد شد (روملو، ۲/۱۰۰۴) ║ ق۱۱. خلاف و اختلاف برادران به اتفاق و ایلاف پیوند نیافت، هرکدام راهی و پناهی اختیار کردند (بداؤنی، ۱/۲۹۹) ║ ق۱۲. سرکشان و خودرایان تُرک و تاجیک ازطریقِ وفاق و اتفاق دور افتاده اراده‌های متخالف با یکدیگر پیش گرفتند (محمد مروی، ۱/۵) ║ ق۱۳. ما خود ... واسطۀ اتفاق و اتحاد اعلیحضرت امپراطور با ... شاهنشاه ایران ... می‌شویم (قائم‌مقام، ۲/۹۲) ║ ق۱۴. آزمندی و نادانی است و حب اغراض شخصی که مردم را از یگانگی و اتفاق بازمی‌دارد (آقاخان کرمانی، ۸۷) ║ ۱۳۰۰ش. ای ایرانیان! ای باغیرت ایرانی! وطن ازدست رفت تاکی خاک‌توسری؟ اتحاد! اتفاق! برادری! (جمالزاده۱، ۳۳) ║ ۱۳۴۹ش. دایی جان ... برای نجات خانواده از پراکندگی و حفظ اتحاد و اتفاقِ مقدسِ آن تلاش می‌کرد (پزشکزاد۱، ۱۲۳) ║ ۱۳۸۰ش. پیامبر در آخرین روزهای زندگی‌اش ... مردم را به اتحاد و اتفاق و دوستی با اهل‌ِبیت خود و پرهیز از اختلاف فرامی‌خواند (شهیدی، ۳۰۴)
۴. (فلسفه) وقوع امری یا پیدایش چیزی بدون علت یا دخالت عاملی؛ تصادف؛ صُدفه.
ق۵. چون حس از چیزی هرباری فعلی بیند یا او را حالی بیند و همه بارها چنان بیند، داند خود که نه از سبب اتفاق است، و الّا همیشه نبودی و بیشترین حال نبودی (ابن سینا۴، ۱۲۱) ║ ق۸. بیان آنکه بازآمدن نفس به بدن بعد از جدا شدن از وی محال است، آن است که ... پیوند وی با کالبد به سبیل اتفاق افتاد بی علتی و موجبی (رسالۀ اضحویه، ۴۶) ║ ۱۳۱۵ش. نمی‌توان مدار امور عالم را بر تصادف و اتفاق فرض نمود (فروغی، ۱/۲۴) ║ ۱۳۵۳ش. فرض شود پدیده‌ای بدون علت پدید آید، این فرضیه به نام صدفه یا اتفاق نامیده می‌شود (مطهری۱، ۱۳۰) ║ ۱۳۷۳ش. به نظر ابن رشد این قول اشاعره این نتیجه را به‌بار می‌آورد که هر چیزی نتیجۀ اتفاق و صدفه است، نه نتیجۀ یک قانون (سعید رضوی: مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی تبریز، ش۱۵۱/۷۲)
۵. همانندی یا یکسانی دو یا چند چیز یا امر باهم.
ق۵. اگرچه نام‌ها به‌ظاهر مختلف‌اند، در معانی متفق‌اند. و عبارت در همه باب‌ها اتفاق معانی راست نه اختلاف الفاظ را (مستملی، ۱/۱۵۹) ║ ق۶. نه هرچه صفت پیغام‌بر باشد دیگران را هم بر آن معنی بود، ازبرای آنکه اتفاقِ اسم، اتفاقِ معنی اقتضا نمی‌کند (میبدی، ۱/۲۴۴) ║ ق۹. آنچه در مطالع قصاید و بیت اول رباعی لازم است همین اتفاق در قافیه است و بس و اتفاق در وزن را هیچ‌کس لازم نداشته (محمود حسینی، ۳۱۱)
۶. (احکام نجوم) قرار گرفتن دو کوکب از هفت کوکب (خورشیدف ماه، عطارد، زهره، مریخ، مشتری و زحل) در یکی از حالات اتصال، چنان‌که در دو برج دارای یک ویژگی مشترک، مثلاً هر دو آبی یا آتشی یا هر دو نر یا ماده باشند؛ ؛ قس: اختلاف ۶(اتفاق یکی از انواع مختلف اتصال در احکام نجوم است).
ق۵. اختلاف از دو جوهر متضاد بُوََد، چون ناری با مائی و سعد با نحس و نر با ماده... و اتفاق به خلاف اختلاف و اعتدال چنان بُوَد که مریخ و زحل به هم پیوندد از نظر تثلیث یا تسدیس... و چون بر مقارنه یا تربیع و مقابله بُوَد منحسة بیفزاید، چنان‌که آتش در زیر آب نهی (شهمردان۲، ۹۷) ║ ق۷. ور به قوس اتفاق بهرام است / در طلوعش فتوح بدنام است (عبدالجبّار خجندی، ۱۹۷)
۷. ⇅ اتفاق به طریقت.
ق۵. دوم درجۀ سرطان متفق است بیست‌وهشتم جوزا را و بر این قیاس باشد اتفاق این درجه‌ها اندر طول ازمان روز (المدخل، ۱۵۹)
۸. وقوع رویدادی یا انجام شدن امری.
ق۶. ای قوم ز اتفاق ملاقات صدر دین/ امید برکشید که با محشر اوفتاد (اخسیکتی، ۱۰۴) ║ ق۷. لطیف‌طبعان فرس را با فضلای عرب اتفاقِ محاوره پدید آمد و از انوار فضایل ایشان اقتباس کردند (عوفی۱، ۱/۲۱) ║ ق۸. مدت مُلکش شش ماه و کسری بود و مدت عمرش چهل‌وپنج سال، و اتفاق ولایت او در رجب سنۀ احدی‌عشر و خمس‌مایه بود (رشیدالدین فضلالله۱۰، ۱۰۷) ║ ق۹. باید که اتفاق انفاق بر خدم‌وحشم بر جادۀ خیرالأمور بُوَد تا به‌سببِ اعتدال مزاج اعمال از صحت به‌جانبِ اعتلال انحراف و انتقال نجوید (عبدالرزاق سمرقندی، ۱ ، ق۲/۱۰۰۲) ║ ق۱۰. سلطان‌علی میرزا به خدمت پادشاه مظفرلوا شتافته در باب اتفاق اتحاد سخنان معروض داشت و آن کلمات مشفقانه به‌سمع قبول راه یافته (خواندمیر۱، ۴/۲۳۰) ║ ق۱۲. ز اتفاق تماشای این بهار مپرس/ نگاه عبرتم و با گل آشنا شده‌ام (بیدل، ۲/۴۵۴) ║ ق۱۴. در صورتِ اتفاق هر ورشکستگی و برات و غیره به‌طور و طرز مواسات، یا قرار عمومی که وکلا بی‌غرضانه خواهند گذاشت رفتار شده، بی‌اعتدالی ... مرتفع شود (گزارش مجلس تجارت تبریز: آدمیّت - ناطق، ۳۵۷) ║ ۱۳۳۳ش. تا‌کنون پنج شش باری اتفاق سفری به آن ناحیه برای او دست داده‌است (آل‌احمد۲، ۴)
۹. مطابقت و هم‌زمانی دو رویداد با یکدیگر.
ق۶. عید را با مهرگان هست اتفاق و اتصال/ هر دو را دارند اهل دولت و ملت به فال ـ اتفاق و اتصال هر دو برِ ما خرم است/ مرحبا زین اتفاق و حبذا زین اتصال (امیر معزی، ۴۴۰)
۱۰. خواست و اراده برای انجام دادن کاری؛ قصد.
ق۷. اگر اتفاق تو بر کشتن ماست، عرب را زیانی نباشد، و به‌جهة بازطلب خون ما انصاف‌ستانان هستند، به مطالبت تو کفاف باشند (کوفی، ۱۳۷) ║ ق۸. رنگ‌ریز آغاز کرد که من تو را بامداد طلب فرستادم، تو هنوز موزه نپوشیده‌ای، مگر تو را اتّفاق آمدن نبود؟ (نخشبی۱، ۷۴) ║ ق۹. مَلِک نایب به سلطان بازنمود که البخان را اتّفاق آن است که خضرخان را در مُلک بنشاند و خود نایب مُلک شود (سیهرندی، ۷۹)
۱۱. (موسیقی) خوشایندی و ملایمت یک فاصلۀ (بُعد) موسیقایی.
ق۷. اتفاق را تقسیم کرده‌اند به اتفاق اول و ثانی (قطب‌الدین شیرازی۱، فن چهارم، ۳۶) ║ ق۸. اگر اثقل با نصف اَحدّ استماع افتد مشابه آن بُوَد که با نفْس احد استماع افتاده باشد؛ مثلاً بُعد ه د مثل و ربع است و ی قایم‌مقام ه و از اینجاست که ایشان اتفاق را به اتفاق اول و ثانی تقسیم کردند (شمس‌الدین آملی، ۳/۹۱) ║ ق۱۰. بدان هر دو نغمه‌ای مختلف را که با یکدیگر نسبت کنند، یا متّفق باشند یا متنافر... یا درغایت اتّفاق (الادوار، ۱۳)
۱۲. (منطق) برقرار نبودن ضرورت میان مقدم و تالی در قضیۀ شرطیه ؛ متضاد: لزوم.
ق۷. اگر خواهیم که در شرطیّات اعتبارِ مواد کنیم گوییم: هردو قضیه که با یکدیگر نسبت دهیم یا متابعتِ یکی دیگری را . دائم‌الوجود را اتفاقی دایم خوانند و موجود لادائم را اتفاقی لادائم و مجموع لزوم و اتفاق را مصاحبت و در جانب عناد این اعتبارات متعارف نیست (خواجه نصیر۲، ۷۹) ║ نقیض متصله متصله باشد مخالف آن در کم‌وکیف بر وجهی کی اعتبار کرده باشند در سالبه: سلب لزوم در لزومیه و سلب اتفاق در اتفاقیه (قطب‌الدین شیرازی، ۲/۱۱۶)
۱۳. (ادبیات) آرایه‌ای که در آن شاعر در بیتی، تخلص خود یا نامی را به شکلی هنری می‌آورد که معنای لغوی آن نام هم از متن فهمیده می‌شود.
ق۱۴. اتفاق آن است که بر سبیل اتفاق اسمی به‌دست متکلم آید که به جهت ادای مطلب وی مناسبت لطیفی دارد (شمس‌العلما گرکانی، ۳۳) ║ ۱۳۲۱ش. رباعی حشمت‌الدوله مال خودش نیست، بلکه آن را از حکایت ذیل گرفته و صنعت اتفاق به‌کار برده‌است (عبدالله مستوفی، ۱/۴۱۶) ║ گوینده در آوردن خان افشار و خانۀ افشار و نرّادی احتشام‌الدوله صنعت اتفاق و کنایه و ایهام را بسیار خوب به‌هم بسته‌است (عبدالله مستوفی، ۱/۴۳۸)
دو. (قید) ناگهانی و پیش‌بینی‌نشده؛ اتفاقاً؛ ازقضا.
ق۵. امیر را نیز آن روز، اتفاق، دیدم (بیهقی۱، ۸۸۱) ║ ق۶. اتفاق، چون شب درآمد، سمک بیهشانه در شراب افکند و خود بخفت (سمک، ۱/۵۷۸) ║ ق۷. یکی از ثقات مرا چنین حکایت کرد که ماکیانی را از او بیشتر بخورد تا بر او فربه شود و اتفاق به‌دستِ زنی افتاد (ابوبکر کاسانی، ۶۴۰) ║ ق۹. ادیب و اسکندر در حرکت آمده، اتفاق، به شهری رسیدند که مادر اسکندر در آن بلده اقامت داشت (میرخواند، ۱/۶۴۱) ║ ق۱۰. عرصه‌گاه بر آن گروه نابکار به‌غایت تنگ گشته و اتفاق، از مَهَبّ قهر، در آن چند روز به‌واسطۀ شدت باد و گرد‌و‌غبار... آینۀ هوا تیره‌و‌تار ساخته بود (اسناد شاه طهماسب، ۱۷۹) ║ ق۱۳. در آن روز، اتفاق، بادهای سخت مواجه وزید که گشودن چشم ممکن نبود (نجم‌الملک، ۳۴) ║ چون این حال به سلطان رسید، اتفاق، استاد ما محقق کاشانی حاضر بود (نورالدین جزایری، ۱/۵۹) ║ ق۱۴. اتفاق، در این چندروزه میل کرده‌ام به احدی از عملۀ خلوت اعتنا نکنم (اعتمادالسلطنه۱، ۱۳۰) ║ ۱۳۳۴ش. فتحعلی شاه ... اتفاق، در همان سالی که جشن قران خود را گرفت ... شکست سختی از روس‌های تزاری خورد (نفیسی۱، ۵۳۰)
اتفاق آرا(ء)
⇅ اتفاق رأی.
ق۷. اتفاق رأی در مبدأ اتفاق آرای ایشان باشد در خدای عزوجل (قطب‌الدین شیرازی۲، ۱۱۵) ║ ق۱۳. اتفاق آراء بر این شد که باید کامران‌میرزای نایب‌السلطنه را طلبید (عباس میرزا، ۲۰۱) ║ ق۱۴. مصالح و مسایل با تصویب اعلیحضرت ... و اتفاق آرای وزرا ... رؤیت و اجرا می‌شود (تربیت، ۱/۴۸۵) ║ ۱۳۰۱ش. علی‌رضا خان ... اتفاق آراء را که چند دقیقه قبل ... حاصل شده بود بهترین نشانۀ وجودِ روحِ همکاری و صمیمیت بینِ اعضاء جمعیت دانست (مشفق۱، ۳۲۱) ║ ۱۳۳۳ش. به حدس و تخمین سال ولادتی برای آنها قبول کرده و منظور داشته‌اند، بی‌آنکه اتفاق آرا در آن باب حاصل شده و مباحثه مقطوع گردیده باشد (مینوی۱، ۷۵) ║ ۱۳۴۹ش. این فکر تقریباً اتفاق آراء را حاصل کرد، ولی هنوز سه مشکل باقی بود (پزشکزاد۱، ۱۲۱) ║ ۱۳۷۹ش. محکم‌ترین دلیل‌ها آن است که از اتفاق آراء و اجماع عقول بشری پدید آمده باشد (خرّمشاهی، ۲۲۳)
اتفاق آسمانی
(مجاز) مشیت و خواست الهی؛ تقدیر.
ق۵. از صدهزار تن که در بیابان شوند یکی راه یابد، و آن یافتن هنر او نبُوَد، اتفاق آسمانی بُوَد (مستملی، ۴/۱۶۲۲) ║ ق۶. از اتفاق آسمانی و قضای ربّانی چون روشنایی بدیدند بترسیدند و صدهزار زیادت بودند (اسکندرنامه، ۹۴) ║ ق۷. بسی کژباز کاندر آخر کار / بِبُرد از اتفاق آسمانی (مولوی۱، ۶/۳۳) ║ ق۸. چون اتفاق آسمانی با اتساق امانی مجیرالدین راست نیامد ... در نهضت روزبه‌روز تعجیل می‌کرد (آقسرایی، ۲۱۰) ║ ق۱۰. دراثنای این حال به‌حکم اتفاقات آسمانی ... مرغ روح آن مخذول به دام اجل درافتاد (روملو، ۳/۱۴۳۹) ║ ق۱۴. از اتفاقات آسمانی ملک‌الملوک خانم ... خودش متکفل غسل و کفن می‌شود (عین‌السلطنه، ۲/۱۵۵۰) ║ ۱۳۱۲ش. با خود می‌گفت که یک شفاعت فرشتگان، یک اتفاق آسمانی، او را به وی بازگردانده‌است (مستعان، ۲/۴۹۴)
اتفاق آمدن
۱. ایجاد شدن یگانگی یا سازگاری و هماهنگی بین دو یا چند چیز.
ق۵. نشاهد کی وَر این یکی نمودار اعتماد کنی الّا که به هر سه نمودار بکنی تا در یکی اتفاق آید. پس آن نموداری کی اتفاقشان افتد و به یکدیگر نزدیک‌تر باشد عمل بکن (المدخل، ۲۱۶)
۲. (دربارۀ موضوعی) توافق شدن.
۱۳۲۳ش. خیلی در این باب بحث کردیم و در اینجا نیز سرانجام اتفاق آمد که نه او و نه من هیچ‌کدام سعادتمند نبوده‌ایم (جمالزاده۳، ۱۱۷)
اتفاق افتادن (افتادن: افتیدن، اوفتادن، دراوفتادن، فتادن)
۱. (گاه با حرف اضافۀ برای، را) روی دادن و واقع شدن امری یا انجام شدن کاری.
ق۴. شری: از بُخاری بُوَد بسیار که به یک بار برخیزد و چُن اتفاق چنان افتد که هوا سرد بُوَد یا مَسام بسته بُوَد به پوست بُماند و از آنجا خارش خیزد (اخوینی، ۵۹۸) ║ ق۵. ایشان نماز را صلوتا خوانند و روح را روحا ... با لغت‌های دیگر نیز اتفاق افتیده‌است، چنان‌که به هندوی ... خنجر را قتاله خوانند (اسفراینی، ۱/۸۹) ║ ق۶. اگر اتفاق این استفراغ نیوفتد و طبیعت از دفع آن بازماند اندر همه تن گرانی پدید آید (جرجانی۱، ۲۰۴) ║ ق۷. قضارا چنان اتفاق اوفتاد / که بازم گذر بر عراق اوفتاد (سعدی۱، ۱۳۷) ║ ق۸. پرواز مرغ جان نبود جز به کوی تو / روزی که اتفاق پریدن دراوفتد (اوحدی، ۱۳۹) ║ ق۹. این فتح مبارک، روز دوشنبه بیست‌وپنجم ماه مذکور مطابق توق‌ئیل اتفاق افتاد (شرفالدین یزدی، ۱/۷۴۶) ║ ق۱۰. مِهر تو ناگهان به سر آمد سبب نداشت / هجر تو اتفاق فتاد آرزو نبود (نظیری، ۱۷۳) ║ ق۱۱. چند مرتبه یورش گرجستان ... اتفاق افتاد (اسکندر بیک، ۱/۱۴۴) ║ ق۱۲. جناب وصّاف را در آخر جلد پنجم تاریخ با مؤلف کتاب کلیله و دمنه در چند فقره تَحَدّی اتفاق افتاده بود (مهدی استرآبادی، ۶۸۸) ║ ق۱۳. هرچه ازجانبِ حضرت ولیعهد ... مکاتبه اتفاق افتاد سودی نبخشید (ایشلقی، ۳۶) ║ ق۱۴. هر چیز که برای انسان دست می‌دهد ممکن است برای حیوان، درخت، ... هم اتفاق بیفتد (دهخدا۳، ۵) ║ ۱۳۰۰ش. نمی‌دانم چه اتفاق افتاده بود که توی بازارها هو افتاده بود که دکان‌ها را ببندید و در مجلس اجماع کنید (جمالزاده۱، ۳۳) ║ ۱۳۳۲ش. کمتر اتفاق می‌افتاد که مالکی با تحقیقات محلی موافقت نکند (مصدّق، ۳۹) ║ ۱۳۶۸ش. قتلی هم اتفاق افتاده؟ (درویشیان۱، ۴/۱۹۶۷) ║ ۱۳۸۲ش. از بدوِ طفولیت تا امروز هرچه در زندگیت اتفاق افتاده بگو (جعفری، ۱/۳۰۲)
۲. (معمولاً با حرف اضافۀ بر، در، ور) (درمورد چیزی یا امری) به‌وجود آمدن توافق بین دو یا چند نفر.
ق۴. پس چون عمر از دنیا برفت٬ مشاورت کردند با ایشان و اتفاق بر عثمان افتاد (تفسیر طبری، ۲/۴۱۵) ║ ق۵. پدید کردیم صورت آنچه اتفاق علماان ور آن افتاد (المدخل، ۵) ║ ق۶. هرکسی رایی می‌زدند، و بر آن اتفاق نمی‌افتاد (لمعة‌السراج، ۱۴۸) ║ ق۷. استادان قدیم را اتفاق بر آن افتاد که رایض چنان بایدکه بداند اسپ را ریاضت می‌باید (فخر مدبّر، ۲۰۰) ║ ق۸. هرهمه را اتفاق بر این افتاد و جمله را اطاعت او صواب نمود (ثغری، ۳۵۸) ║ ق۹. عبدالله عامر ... با قوم خود مشورت کرده، بر آن اتفاق افتاد که چهارهزار مرد با عبدالله حازم بفرستاد (اسفزاری، ۱/۲۴۸) ║ ق۱۱. جماعتی گفتند که به بیت‌المقدس باید برد و در آن سرزمین سپرده شود که مکان دفن انبیاء است ... بعدازآن، همه را در دفن کردن به زمین مدینه اتفاق افتاد (خالقداد۲، ۱/۳۷) ║ ق۱۲. سرداران عترت خاطر حاتم طی را نگران دیدند باهم جمع شدند و مشورت کردند که ... هر که دختری داشت برای حاتم اختیار کند. هر که را قبول کند بدهند برین اتفاق افتاد (حاتم‌نامه۲، ۱۳) ║ بعد از رحلت جناب سید‌الابرار بنای خلافت به اجماع صحابه ... بر خلیفۀ اول ... اتفاق افتاده (محمد مروی، ۳/۹۸۴)
۳. (با حرف اضافۀ با، بر، به) (درمورد کسی) گذر او به جایی افتادن یا روبه‌رو شدن او با کسی.
ق۴. سعد را اتفاق بر کوفه افتاد و از مداین برفت و به کوفه آمد (بلعمی۲، ۳/۴۷۰) ║ ق۷. اتفاقم به سر کوی کسی افتادست / که در آن کوی چو من کشته بسی افتادست (سعدی۴، ۳۸۱) ║ ق۸. وقتی‌که مرا در مجمع امرا و فضلا با حضرت مولانا اتفاق افتد، می‌خواهم که فضیلت و چستی خود را به وی بنمایم (افلاکی، ۱/۴۱۰) ║ ق۱۱. برافراخت رایت به سوی عراق / به ملک عراقش فتاد اتفاق (محمود افوشته‌ای، ۵۳۷) ║ ۱۳۲۶ش. با دو کورم اتفاق افتاد بر خوان عزا / از عطش شایق شدم یک شربت سرشار را (تقی دانش، ۲/۵)
۴. (با حرف اضافۀ با) ایجاد شدن همانندی و مشابهت میان دو چیز.
ق۵. اتفاق افتاد پنداری مرا با زلف یار / همچو او من گوژپشتم، همچو او من بی‌قرار (عنصری۱، ۱۲۱)
۵. پدید آمدن؛ به‌وجود آمدن؛ پیش آمدن.
ق۶. کم اتفاق افتد که در زمینی که خلاف طبیعت این زمین‌ها باشد که یاد کرده شد اتفاق معدنی افتد از معادن جواهر (محمد بن ابیالبرکات، ۶۵) ║ ق۷. انصاف در ابنای زمانه کم یافته می‌شود و راستی در طبیعت مردم اندک اتفاق می‌افتد (فرائد السلوک، ۵۹۰) ║ ق۸. عیب فیروزه آن است که اکثر او با سنگ و خاک آمیخته باشد و خالص و یکرنگ و نیکو کم اتفاق افتد (شمس‌الدین آملی، ۳/۳۳۹) ║ ق۹. یک قطعه لعل خوش‌رنگ آبدار به وزن هژده مثقال که از آن نوع به آن وزن کمتر اتفاق افتد بیاوردند (شرفالدین یزدی، ۲/۱۲۱۷) ║ ق۱۲. چون نام نامی و اسم گرامی آن شهریار نامدار «نادر» اتفاق افتاده، ... افعال و کردار آن شهریار نیز چون نام او کمیاب و نادر افتاده (محمد مروی، ۲/۶۹۸) ║ ق۱۳. در این دوسه سال ... امراض مهلکه در بعضی‌از بلاد چین و هندوستان اتفاق افتاده، جمعی کثیر از زندگانی سیر آمدند (دنبلی، ۴۸۲) ║ ق۱۴. نمی‌دانم این زنکه کجایی بود که آن‌قدر خوشگل اتفاق افتاده بود (ناصرالدین شاه۱، ۳/۱۳۰) ║ ۱۳۲۱ش. از این مردم متمردتر و به احکام دولتی بی‌اغتناتر کمتر اتفاق می‌افتد (عبداللّه مستوفی، ۳/۳۶۸) ║ ۱۳۳۸ش. کک‌مک (کک‌ومک): تیره‌رنگ شدن نقاط کوچک پوست که بیشتر بر روی پوست صورت و گاه روی پوست بدن اتفاق می‌افتد (جمالزاده۶، ۳۲۷)
۶. (درمورد نوشتۀ ادبی، به‌ویژه شعر) به ذهن آمدن و سروده یا تألیف شدن، به‌ویژه بدون فکر قبلی و به‌طور ناگهانی.
ق۷. وقتی به اسفراین رفته شد دراثنای راه این رباعی اتفاق افتاد (عوفی۱، ۱/۱۲۶) ║ ق۸. بر آن ترتیب پندنامه‌ای اتفاق افتاد درویشانه، از شائبۀ غرض خالی و از غائلۀ تکلف عاری (عبید، ۳۱۷) ║ ق۱۰. اگر لُغَزی گفته شود مشحون به مدح آن حضرت مناسب می‌نماید. این لغز اتفاق افتاد: ... (واصفی، ۱/۲۳۵) ║ ق۱۱. قربت ملوک و وزرا ما را به‌واسطۀ ابیات آبدار و اشعار دل‌فریب است که هروقت بدیهه اتفاق افتد (نصرآبادی۱، ۱/۳)
۷. (درمورد کسی) به‌وجود آمدن تمایل به انجام دادن کاری در او.
ق۷. ابوبکر گفت: اتفاقت می‌افتد که با من موافقت کنی تا به‌نزدیکِ معن بن زائده رویم (دهستانی، ۱/۲۸۸) ║ ق۸. پادشاه حاجبی به وزیر اکبر فرستاد و گفت ما را چنین اتفاق می‌افتد که دختر خود را به وزیر اصغر دهی و او را به دامادی قبول کنی (نخشبی۱، ۲۷۷)
۸. واقع شدن؛ قرار گرفتن.
ق۱۲. محمد خان خود با پنج نفر سوار از عقبِ تپه‌ای که در پشت لشگر امیر خان اتفاق افتاده بود رفته، غافل خود را نمودار کرده (گلستانه، ۲۵) ║ ق۱۳. ترتیب کالسکه‌ها ... چنین داده شده بود که ... کالسکۀ نواب شاهزاده عقب همه اتفاق افتد (بهاءالملک، ۲۳۸) ║ ق۱۴. ونیس یا ونیز به کسر واو، اسم قطعه‌ای است از قطعات مملکت ایطالیا که در کنارِ محیط اتلانتیک، محیط مغربی٬ و خلیجی از آن دریا اتفاق افتاده (خسروی۲، ۲)
اتفاق اول
(موسیقی) حالتی میان دو نت (نغمه) فاصلۀ اکتاو (بُعد ذی‌الکل).
ق۷. اتفاق اول آن بُوَد کی میان طرفین بُعد نغمه‌ای نیابند کی نسبت او با یکی از هر دو طرف نسبت بُعد ذوالکل بود (قطب‌الدین شیرازی۱، فن چهارم/۳۶) ║ ق۸. اگر اثقل با نصف احد استماع افتد مشابه آن بُوَد که با نفْس احد استماع افتاده باشد ... و از اینجاست که ایشان اتفاق را به اتفاق اول و ثانی تقسیم کردند (شمس‌الدین آملی، ۳/۹۱)
اتفاق ایزدی
← اتفاق آسمانی.
ق۶. اتفاق ایزدی چنان بود که از آن جانب خورشید شاه بازگشت (سمک، ۲/۶۰) ║ اتفاق ایزدی چنان بود که برهمن آنجا فرارسید (مجمل التواریخ، ۱۱۵)
اتفاق بستن
⇅ اتفاق کردن۱.
ق۴. گفتند که ... هر کجا تیر وی بیفتد آنجا سرحدّ ملکشان بود ... هر دو سپاه این اتفاق بستند و صلح‌نامه بنبشتند (بلعمی۱، ۳۴۷) ║ ق۵. اتفاق بستند کی اگر اپرویز حرکت کند، هر دو به دفع او مشغول باشند (ابن بلخی، ۱۰۵)
اتفاق به طریقت (به: اندر)
(هیئت و نجوم کهن) وضعیتی که در آن، فاصلۀ دو برج یا درجات آنها از اول سرطان یا اول جَدْی یکسان و طول روزهای متناظر با این دو درجه با هم برابر است، مانند وضعیت درجۀ پانزدهم جوزا و درجۀ پانزدهم سرطان نسبت به یکدیگر.
ق۵. وز این دو اتفاق که گفتیم اندر قوت و اندر طریقت یکی به نیمه‌های شمالی و جنوبی از فلک همی‌افتد و دیگر به نیمه‌های صاعد و هابطش (بیرونی، ۳۵۰) ║ برج‌های مستقیم را آمر خوانند اَی فرمانده و سبب این اتفاق است به طریقت (بیرونی، ۳۵۱)
اتفاق به قوت (به: اندر)
(هیئت و نجوم کهن) وضعیتی که در آن، فاصلۀ دو برج یا درجات آنها از اول حَمَل یکسان و طول روز متناظر با یکی از این دو درجه برابر با طول شب متناظر با درجۀ دیگر است، مانند وضعیت درجۀ بیستم حَمَل و درجۀ دهم حوت نسبت به یکدیگر.
ق۵. هر دو برجی که مدار ایشان یکدیگر را راست بود ... ایشان را متفقٌ‌فی‌القوّة خوانند ای که اتفاقشان به قوت است (بیرونی، ۳۴۷) ║ وز این دو اتفاق که گفتیم اندر قوت و اندر طریقت یکی به نیمه‌های شمالی و جنوبی از فلک همی‌افتد و دیگر به نیمه‌های صاعد و هابطش (بیرونی، ۳۵۰)
اتفاق ثانی
(موسیقی) حالتی میان دو نت (نغمه) فاصلۀ اکتاو مضاعف (بُعد ذی‌الکل مرتین) یا اکتاو و پنجم درست (ذی‌الکل‌الخمس) یا اکتاو و چهارم درست (ذی‌الکل‌والاربع).
ق۷. ایشان اتفاق را به اتفاق اول و ثانی تقسیم کردند (قطب‌الدین شیرازی، ۲/۳۶) ║ ق۸. اگر اثقل با نصف اَحدّ استماع افتد مشابه آن بُوَد که با نفْس احد استماع افتاده باشد ... و از اینجاست که ایشان اتفاق را به اتفاق اول و ثانی تقسیم کردند (شمس‌الدین آملی، ۳/۹۱) ║ ق۹. بعدی که متفق است به اتفاق ثانی، هر بعدی است که جمع باشد میان طرف احد هر بعدی از متفقات به اتفاق اول و ضعف اثقل یا طرف اثقل و نصف احد (عبدالقادر مراغی۱، ۵۱)
اتفاق جُستن
⇅ اتفاق کردن۲.
ق۱۳. اهالی شیروان بعضی با عثمان پاشا موافقت کردند و برخی با پسر برهان میرزا ... اتفاق جسته و منتظر نزول حوادث آسمانی نشستند (رضاقلی خان، ۸/۲۰۱) ║ ق۱۴. امراء و اعیان مملکت به صوابدید یکدیگر اتفاق جسته سلیمان شاه ... را برای تاج و تخت اختیار کرده (حسن فسایی، ۱/۲۴۷)
اتفاق دادن
۱. ⇅ اتفاق کردن۱.
ق۶. با هم مشورت کردند که ... هرکه در عهد ما نیاید او را بکشیم. هر دو بر این اتفاق دادند و می‌ساختند تا چگونه ایشان را هلاک باید کرد (سمک، ۱/۳۱)
۲. (معمولاً با حرف اضافۀ با) متحد و هماهنگ کردن.
ق۸. اکنون مقتضای حال و صلاح مآل در آن است که ... کبار امرا و رؤس اجناد و انجاد را با خود اتفاق و اتحاد دهی (عزیز استرآبادی، ۱۳۳) ║ ق۹. ائدام: الفت و اتفاق دادن مردم را با هم (محمد بن عبدالخالق، ۱/۲۰۸) ║ ق۱۳. چون روزگار خاقان صاحبقران در اصفهان به‌سر آمد، اختلافی تمام در میان شاهزادگان و امرای بزرگ روی داد ... جنابش سرکردگان مازندران را بخواند و اتفاق داد (رضاقلی خان، ۱۰/۳۶۹)
اتفاق داشتن
۱. (معمولاً با حرف اضافۀ بر، به، در) هم‌رأی و هم‌نظر بودن درمورد امری؛ توافق داشتن.
ق۵. مردمان این صناعت بر آن اتفاق دارند که دورترین بُعد هر کوکبی نزدیک‌ترین بُعد آن کوکب است که زیرش است (بیرونی، ۱۵۳) ║ ق۶. این جمله مبشرات بوده‌است که ... خاص و عام بر آن اتفاق داشتند (معین‌الدین نیشابوری، ۱/۱۳۲) ║ ق۷. این‌ها در عقل با یکدیگر شریک‌اند و جمله بر وجود الهی اتفاق دارند (نجم دایه، ۱۱۴) ║ ق۸. جمعی که در آن قضیه اتفاق داشتند چون آن اهمال دیدند بعضی ترسیدند و بعضی را رای دگرگون شد (عزیز استرآبادی، ۲۱۰) ║ ق۹. ائمۀ اسلام در نباهت ذکر و فخامت قدر او اتفاق دارند (میرخواند، ۳/۳۲) ║ ق۱۰. جمهور علما رحمهم‌الله اتفاق دارند که چون نُه ماه تمام از مدت حمل آمنه بگذشت آن گوهر شب‌افروز، شب ظلمت عالم را به صبح روز ولادت روشن گردانید (حافظ حسین، ۲/۴۹) ║ ق۱۱. جمیع علما اتفاق دارند که در وقت عقد، نگار نباید بست (آقا جمال، ۸) ║ ق۱۳. اکثری از سال‌ها نمو این غائله ناخوشی از مکۀ معظمه تولید می‌شود و حکمای فریقین اتفاق دارند که از عفونت تولید می‌شود ... لکن عفونت و نحوست ستاره معمول نخواهد بود (شفیع قزوینی، ۱۰۳) ║ ما و شما اتفاق داریم به یک خدا و یک پیغمبر و به امامت علی بن ابیطالب و خلافی نداریم مگر در تقدیم و تأخیر امامت آن حضرت (نورالدین جزایری، ۲/۲۴۱) ║ ق۱۴. تا اکنون علما در محل و مکان بهشت اختلاف کرده‌اند، و هنوز هم اتفاق ندارند (طاهر میرزا۱، ۹۲۱) ║ ۱۳۴۲ش. عموم مسلمانان در تمام قرون بر استحباب زیارت قبر پیامبر خود اتفاق دارند (مکتب اسلام، ش۵۳/۱۲) ║ ۱۳۷۲ش. خواست اساسی کانون روشن است و همه بر آن اتفاق دارند (به‌آذین۱، ۲/۸۵)
۲. قصد انجام کاری یا رفتن به جایی را داشتن.
ق۷. قصد شکار داری یا اتفاق بستان / عزمی درست باید تا می‌کشد عنانت (سعدی۴، ۴۱۴) ║ پیلبان خواست که از خاطر و ضمیر جیسیه استخبار کند که بر جنگ حریص است یا اتفاق مراجعت دارد (کوفی، ۱۶۴) ║ ق۸. ازو سؤال کردند که شنوده آمد که اتفاق رفتن به طرف خوارزم داری. گفت: بلی (صلاح بخاری، ۱۱۴)
۳. (معمولاً با حرف اضافۀ با) همدست و متحد بودن با کسی.
ق۸. سید محمود ... به خانۀ اخی نوروز و دیگر منافقان می‌رود و با ایشان اتفاق و اتحاد تمام دارد (عزیز استرآبادی، ۲۸۹) ║ ق۹. بنوعبد مناف در این کار با من اتفاق دارند (میرخواند، ۲/۲۷۹) ║ ق۱۰. شبی از شب‌ها آن زن شمشیر و خنجر اسکندر را پنهان کرد و به جمعی از امرا، قریب به چهل نفر که با شاه قباد اتفاق داشتند اعلام کردند که هنگام فرصت است (روملو، ۱/۳۶۹) ║ ق۱۱. شیوه آن است که نفاق را دست برداشته و اتفاق داشته‌باشید (عالم‌آرا۱، ۶۲۳) ║ ق۱۳. مادر نجیبۀ ایشان از نجبای قاجار بود و با هم اتفاق داشتند (رستم الحکما، ۶۵) ║ مشایخ و بزرگان این طایفه مختلف می‌باشند و اتفاق با یکدیگر ندارند (رضاقلی میرزا، ۲۱۴) ║ ق۱۴. پس شما تمام اتفاق داشته‌اید و ما نمی‌دانستیم، حالا نمی‌دانم که مرا منع خواهد کرد اگر تمام شما را ازتیغ بگذرانم؟ (طاهر میرزا۱، ۳۸۴) ║ ۱۳۰۲ش. ما اگر اتفاق داشته باشیم هیچ قوه‌ای در مقابل ما که برای صلاح مملکت است نمی‌تواند عرض‌ِاندام کند (مدرّس: عبدالله مستوفی، ۳/۵۴۱) ║ ۱۳۴۸ش. باید همۀ مسلمون‌ها باهم اتحاد و اتفاق داشته ... و هم را دوست داشته باشند (شریعتی، ۶۴۶) ║ ۱۳۶۲ش. باید باهم اتفاق داشته‌باشیم، ... وگرنه اجنبی‌ها به ناموسمان تجاوز خواهند کرد (باستانی، ۱/۳۳۶)
اتفاق دُوَل
(علوم سیاسی) اتحادیه‌ای متشکل از چند کشور که با حفظ حاکمیت خود، برای رسیدن به اهداف مشترک، امور مربوط به سیاست خارجی و دفاعی را در یکی از کشورها متمرکز کنند؛ کشورگان؛ کنفدراسیون.
۱۳۴۳ش. در اتفاق دول، هر کشور عضو اتفاق ناچار است برای هدف و منظور واحد، جزئی از قدرت و حاکمیت خود را تا آنجا که لازم است در اختیار اتفاق بگذارد (ع. خردمه: بورس، ش۱۷/۲۱) ║ در فارسی کنفدراسیون را اتفاق دول ترجمه کرده‌اند (فرامرز ضیاء طبری: کانون وکلا، ش۹۰/۱۳۳)
اتفاق دوم (دوم: دویم)
⇅ اتفاق ثانی.
ق۷. اتفاق دوم جمع بود میان طرف احدّ هر بُعدی از متفقات به اتفاق اول و ضِعف اثقل یا طرف اثقل و نصف احد (قطب‌الدین شیرازی۱، فن چهارم/۳۶) ║ ق۸. اتفاق دویم جمع است میان طرف احد هر بُعدی از متفقات به اتفاق اول و ضِعف اثقل به اطرف اثقل و نصف احد یعنی آن بُعد که بر نسبت ضِعف و جزء باشد به اِضعاف یا اِضعاف و جزء (شمس‌الدین آملی، ۳/۹۱)
اتفاق دیدن
⇅ اتفاق داشتن۱.
ق۶. اسکندر... گفت فردا باید که بروید و آتش در آن درخت زنید تا سزای ایشان کفایت شود. همه در آن اتفاق می‌دیدند (طرسوسی، ۲/۵۴۷) ║ ق۷. داهر بر بستر خواب خفته بود، و حجّاب در بیدار کردن او را اتفاق نمی‌دیدند (کوفی، ۱۵۸)
اتفاق رأی
یکسانی و همانندی رأی و نظر دو یا چند نفر دربارۀ موضوعی؛ توافق.
ق۶. ز اتفاق رای تو با صدر دین آسوده گشت / عالمی از اضطرار و امتی از اضطراب (انوری، ۱/۲۴) ║ ق۷. آنچ مبدأ آن وضع بُوَد اگر سبب وضع اتفاق رایِ جماعتی بُوَد بر آن، آن را آداب‌ورسوم خوانند (قطب‌الدین شیرازی، ۱/۸۱) ║ ق۱۳. در اینجا انتظار اتفاق رأی اوصیا موجب هلاک یا عسرت آنها است (میرزای قمی، ۴/۲۶۶) ║ ق۱۴. حکمای عالم در این مسئله اتفاق رای دارند که اتفاق ضدین و جمع نقیضین ازجمله محالات است (مراغه‌ای، ۵۲۹) ║ ۱۳۲۶ش. من نگویم کاتفاق رأی در کل انام / در مسما غوره‌غوره بهتر از آب انار (تقی دانش، ۱/۳۴) ║ ۱۳۴۲ش. در جایی که افراد متعددی برای حکمیت و داوری انتخاب می‌شوند، باید در حکم و قضاوتی که می‌کنند، اتفاقِ رأی داشته باشند (عباسعلی عمید زنجانی: مکتب اسلام، ش۵۳/۳۵) ║ ۱۳۷۲ش. بنابراین فقط اتفاق رأی همهٔ شهروندان است که سبب می‌شود اختیار از احدی سلب نشود و آزادی هم محترم بماند (بزرگ نادرزاد: اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، ش۷۳و۷۴/۲۴)
اتفاق را
به‌طور پیش‌بینی‌نشده و ناگهانی؛ اتفاقاً؛ ازقضا.
ق۴. اتفّاق را، منصور به مکه همی شد (بلعمی۲، ۴/۱۰۷۴) ║ ق۵. اتّفاق‌را، عیسی علی‌السلام را از آنجا گذر افتاد (غزالی۲، ۳۳۱) ║ ق۶. اتفاق را روز عید بارانی عظیم آمد چنان‌که هیچ‌کس از خانه بیرون نتوانست آمد (ظهیرالدین نیشابوری، ۸۲) ║ ق۷. ماهی‌گیران دام فروگذاشتند؛ اتفاق را، ماهئی بزرگ در دام گرفتار شد (فرائد السلوک، ۳۴۹) ║ ق۸. اتفاق را، در آن بلاد امساک باران شد (ثغری، ۵۱۳) ║ ق۹. اتّفاق را، جماعتی از قبیلۀ جرهم به بازرگانی از شام به یمن می‌شدند (ابوالمحاسن جرجانی، ۱/۱۵۱) ║ ۱۳۱۳ش. مردم آن جایگاه برابر شتافتند و تیر افکندن آغاز نهادند؛ اتفاق را، تیری در آن میانه به سینۀ یل‌گوش رسید (محمدعلی ناصح: ارمغان، ش۱۶۱/۵۵۴) ║ ۱۳۵۰ش. اتفاق را، در آن روزگار از ... رئیس استیناف وقت اصفهان درخواست کردم که به تهیۀ احصائیه‌ای (آمار) از فواحش شهر اصفهان بپردازد (محمد دامادی: یغما، ش۲۷۹/۵۶۰)
اتفاق ساختن
⇅ اتفاق کردن۳.
ق۷. همه روز اتفاق می‌سازم/ که شبی با خدای پردازم (سعدی۲، ۱۰۰)
اتفاق شدن
۱. ⇅ اتفاق افتادن۱.
ق۷. در آن هنگام، اتفاق شد که لشکر تاتار سوم بار به عراق بازگشت (سیرت جلالالدین، ۱۰۲) ║ ق۸. درودگر و زرگر و زاهد و حایک ... را از شهری اتفاق سفری شد (ثغری، ۹۶) ║ ق۱۰. میرزا بابُر ... درکنارِ گول ملک از تومان خیرآباد اتفاق ملاقات عسکرین شد (خنجی۲، ۵۷) ║ ق۱۳. در خانۀ او به فراغ بودم تا که حرکت به قصد مراجعت، به بلاد فرانس اتفاق شد (میرزا ابوطالب، ۱۰۶) ║ زلزلۀ عظیمی در نواحی شیروان و اطراف آن اتفاق شد (نورالدین جزایری، ۱/۵۹) ║ ق۱۴. هرکدام در هرجا که ممکن می‌شد صرف غذا می‌کردند و هر محلی که اتفاق ملاقات می‌شد همدیگر را آنجا می‌دیدند (طاهر میرزا۱، ۴۷۰)
۲. (با حرف اضافۀ را) عزم یا قصد انجام دادن کاری کردن.
ق۸. مولانا عارف را اتفاق شد که از خوارزم به طرف سرای رود و از خوارزم بیرون آمد (صلاح بخاری، ۸۹) ║ ق۹. سلطان را اتفاق شد که خراج ولایت یکی به بیست کنند (سیهرندی، ۱۰۱) ║ پادشاه عالم‌پناه را اتفاق شد که شهری نو در کرانۀ لب آب جون بنا کند (سیهرندی، ۲۳۲)
۳. (معمولاً با حرف اضافۀ بر، میان) (درمورد چیزی یا امری) هم‌نظری و توافق حاصل شدن دربارۀ آن.
ق۹. چون میان زن اسد و کرد و مولانا جلال اسلام اتفاق شد، پهلوان علیشاه مزینانی تمارضی نمود (عبدالرزاق سمرقندی، ۱/۴۶۷) ║ ۱۳۳۷ش. بر ولایت یوسف اتفاق شد (ابوالقاسم پاینده: تاریخ سیاسی اسلام، ۳/۴۳۳)
اتفاق فرمودن
۱. ⇅ اتفاق کردن۳.
ق۹. حضرت در موضع محمودآباد اتفاقِ قشلاق فرمود (عبدالرزاق سمرقندی، ۱ ، ق۲/۷۰۵) ║ ق۱۰. پادشاه عظیم‌الشأن ازجانبِ ترکستان اتفاق فرمودند و لشکر و سپاهِ بی‌قیاس کشیده برسرِ حضرت پادشاه مشارالیه سمرقند آمدند (محمد حافظ، ۸۴)
۲. (معمولاً با حرف اضافۀ بر، با) ⇅ اتفاق کردن۱.
ق۱۰. جماعتی دیگر از رؤسا و مهتران اتفاق فرمودند که بر آنچه عامل ایشان، سعد بن العاص، مخالف شریعت محمدی کند اتفاق نکنند (تتوی - آصف‌خان: تاریخ الفی، ۱/۲۱۹) ║ مجموع این رای را استصواب نمودند و با وی در دفع جهانشاهی و منع معاندان خاندان خلافت‌پناهی اتفاق فرمودند (قاضی میراحمد۱، ۱/۳۵) ║ ایشان به رهنمونی بخت و یا خواص خود در قصۀ او تامل نمودند و آخر با یکدیگر در سر قتل و اخذ اتفاق فرمودند (محمدیار قطغان: مسخرالبلاد، ۳۲۰)
اتفاق کردن
۱. (معمولاً با حرف اضافۀ بر، به، در) موافقت کردن و هم‌رأی و هم‌نظر شدن درمورد کسی یا چیزی؛ توافق کردن.
ق۴. اکنون بر کسی اتفاق کنید و این رایت او را دهید تا بر شما امیر باشد (بلعمی۲، ۳/۲۴۹) ║ ق۵. اتفاق کرده‌اند مسلمانان بدانکه هرچه نشاید گفتن، نشاید نوشتن (اسفراینی، ۱/۹) ║ ق۶. [کبوتر] نر گفت: تابستان است و در دشت علف فراخ، این دانه نگاه داریم تا زمستان. ... ماده هم بر این اتفاق کرد (نصرالله منشی، ۳۷۸) ║ ق۷. جمله اعیان و ارکان دولت اتفاق کرده‌اند که تدبیر این کار تو توانی کرد (فخر مدبّر، ۱۰۷) ║ ق۸. ایشان هر دو اتفاق کردند که مصر از عزیز بازگیرند ... بر این قرار لشکر کشیدند و به مصر رفتند (رشیدالدین فضلالله۱۳، ۱/۴۰۸) ║ ق۹. آب مجموع را به جانب قم روانه گردانیدند ... پس بر آن اتفاق کردند که دو دانگ از آب، اهل قم را باشد (حسن قمی، ۴۹) ║ ق۱۰. وی در یکی از قصاید خود در صنعت اغراق بیتی دارد که همۀ اهل آن‌زمان اتفاق کرده‌اند که آن بیت برابر است به دیوانی (فخرالدین صفی، ۲۷۹) ║ ق۱۱. همه امرا اتفاق کردند که چون کار به او تنگ شده صلح نباید کرد (معصومی، ۲۵۶) ║ ق۱۳. همگی اتفاق در آن فقره کردند که این مخارج لازم است (رضاقلی میرزا، ۵۳۵) ║ اتفاق کرده‌اند متکلمین به آنکه ایقاع عبادات به‌قصدِ ثواب یا برای خلاصی از عقاب باطل است (نورالدین جزایری، ۱/۱۱۵) ║ ق۱۴. تو اتفاق بر مخالفت دولت کرده‌ای، با زنت و مادام شوروز و بوکینکام (طاهر میرزا۱، ۱۹۸) ║ ۱۳۱۲ش. این هردو ... غالباً برای تعیین روش زندگی او اتفاق می‌کردند (مستعان، ۱/۹۲)
۲. (معمولاً با حرف اضافۀ با) همدست و متحد شدن با یکدیگر.
ق۵. چون به مکه رسید گروهی با وی اتفاق کردند (اسفراینی، ۲/۴۹۴) ║ ق۷. پسر ... با آن اوباش که شریک معاش او بودند اتفاق کرد و در خزانۀ پدر نقب زد (محمد ملطیوی، ۱۶۰) ║ ق۸. پسر عثمان ... قونیه را حصار کرد و اکثر مغول با او اتفاق کردند (عزیز استرآبادی، ۳۹۰) ║ ق۹. امرای خراسان مجموع اتفاق کرده، پادشاهی خراسان به‌دست فروگرفتند (حافظ ابرو۲، ۱۵۶) ║ ق۱۰. چون سلطان سنجر به‌عزمِ تسخیر ممالک ماوراء‌النهر عزیمت کرد، همۀ خانان اتفاق کرده، در صحرای نسف هجوم کردند (فخرالدین صفی، ۲۴۶) ║ ق۱۱. مَلِک احمد لاچین چون در درۀ مانک گنج رسید، میرصدها از ترس جان خودش باهم اتفاق کرده، مَلِک احمد لاچین را به‌قتل رسانیدند (بداؤنی، ۱/۱۶۲) ║ ق۱۳. سایر خوانین اتفاق کرده معادل بیست هزار کس احتشاد نموده (رضاقلی خان، ۱۰/۲۱۵) ║ ق۱۴. ما چهار نفر دلاوریم که نظیر نداریم، باز یک جا جمع شویم و اتفاق کنیم، و در همه چیز شراکت نماییم (طاهر میرزا۱، ۹۳۲) ║ ۱۳۴۷ش. اهل آبادی به‌صدا درآمده، اتفاق کرده با هیزم و روغن چراغ به خانة حاکم ریخته و دروپیکرش را آتش زده، با او به جنگ‌وستیز برخاستند (شهری۴، ۵۱)
۳. عزم و قصد کردن برای انجام دادن کاری یا رفتن به جایی.
ق۶. دگر ره درآمد به مُلک عراق / سوی خانۀ خویش کرد اتفاق (نظامی۷، ۲۸۷) ║ ق۷. اتفاق کردم و دل بنهادم که در سحرگاه شوم (مقامات حریری، ۳۱۰) ║ ق۸. اگرچه به‌ظاهر اتفاق مسافرت می‌کنم، ولکن به معنی در حضور خواهم بود (ثغری، ۳۴)
۴. روی دادن حادثه‌ای یا انجام شدن کاری.
ق۶. زخمی و آسیبی و افتادنی اتفاق کند و رگ‌ها کوفته و بسته شود (جرجانی۱، ۵۴۹)
اتفاق کلمه (کلمه: کلمت)
۱. ⇅ اتفاق رأی.
ق۶. می‌گفت که دراثنایِ این سخن که در قلم می‌آری و مَحمدت این طریق که می‌سپَری اتفاق کلمت و اجماع امّت حاصل است (بهاءالدین بغدادی، ۲۰۴) ║ ق۷. اتفاق‌کلمۀ همه بر خواهرزادۀ تاش افتاد. او را در منصب امارت بنشاندند (جرفادقانی، ۸۲) ║ ق۸. اتفاق کلمه بر آن جمله رفته که با سلطان غدری کنند و قصدی پیوندند (عزیز استرآبادی، ۲۵۹) ║ ۱۳۲۶ش. متأسفانه نویسندگان و دانشمندان هم اتفاق کلمه ندارند (صالح صالح: مجموعۀ حقوقی، ش۲۸۸/۹۰۵) ║ ۱۳۴۴ش. در باب ماهیت دفاع مشروع ... علما و دانشمندان حقوق جزا اتفاق کلمه ندارند (ابراهیم مهدوی: کانون وکلا، ش۹۷/۵)
۲. همدستی و اتحاد در کاری.
ق۶. الفَتْقُ: پراکنده شدن از پس اتفاق کلمه (کرمینی۱، ۱/۵۱۳) ║ ق۷. اسکندر ملوک طوایف را بنشاند و از عهد او تا عهد اردشیر بابک دیگر عجم را اتفاق کلمه‌ای که با آن به طلب ثار مشغول توانند شد اتفاق نیفتاد (خواجه نصیر۱، ۳۰۴) ║ ق۸. او ... به سایر قلاع و بقاعی که در آن حدود و اطراف بود قصّاد دوانید و جمله را بر تمشیت قضیه و اتفاق کلمه دعوت کرد (عزیز استرآبادی، ۵۰۴) ║ ق۱۴. باکمال اتفاق کلمه و دلگرمی و اعراض از موجبات اختلاف و تفرّق، بعون الله تعالی به تشیید این اساس قویم قیام و به‌هیچ‌وجه فتور نخواهد نمود (انجمن تبریز، ۱/۵۴۴)
اتفاق مثلث
۱. (علوم سیاسی) پیمانی که بر اساس آن سه کشور فرانسه، روسیه و انگلیس در جنگ جهانی اول در مقابل اتحاد مثلث متحد و هم‌پیمان شدند (روزنامة اختر سه کشور آلمان٬ روسیه، اتریش را جزو این پیمان دانسته‌است).
ق۱۳. مقصود اعلاحضرت ... از سیاحت برلین این است که اساس اتفاق مثلث (اتفاق آلمان، روس، اوستریا) را ازنو برقرار نمایند (اختر، ۳/۲۱۳۱) ║ ق۱۴. دولت اوستریا و روس ... به‌واسطۀ اتفاق مثلث و به‌شرط بقای حالت حاضرۀ سابق ایتلاف داشتند (اختر، ۴/۳۴۲۹) ║ ۱۳۸۸ش. سیاست خارجی آلمان ... نه‌تنها باعث تحکیم روابط فرانسه و انگلیس نشد، بلکه موجب نزدیکی انگلیس و روسیه و بسته شدن اتفاق مثلث ... شد (فاطمه معصومی: رشد آموزش تاریخ، ش۳۴/۵۰)
۲. (علوم سیاسی) سه کشور فرانسه، روسیه و انگلیس در پیمان مذکور.
۱۳۶۸ش. آلمان درمقابلِ تهدیدهای اتفاق مثلث ناگهان متوجه شده‌است که به‌زودی ممکن است تنها بماند (نجفی۱، ۲/۶۶۰)
اتفاق نظر
⇅ اتفاق رأی.
۱۳۱۷ش. بعضی از علمای حقوق شوریدن ملاحان سفینه را به ناخدا ... جزو دزدی بحری محسوب می‌دارند، ولی اتفاق نظر در این مورد وجود ندارد (مظاهر: مجلۀ حقوقی، ش۶۸/۱۶) ║ ۱۳۵۳ش. به‌جز یکی دو مورد که ترجیح دادم برخلافِ نظرِ مترجم فرانسه از استنباط خود عدول نکنم، اتفاق‌نظر موجود بود (کریم امامی، ۲۴۹) ║ ۱۳۸۴ش. اگرچه یک درک عمومی در خصوص مفهوم تورم وجود دارد ولیکن در خصوص علل ایجادکنندۀ آن بین اقتصاددانان اتفاق نظر وجود ندارد (قوام مسعودی - تشکینی: پژوهش‌نامۀ بازرگانی، ۳۶/۷۵)
اتفاق نمودن
۱. ⇅ اتفاق کردن۱.
ق۶. جملۀ اصحاب نجوم اتفاق نمودند که چون قران هفتم بگذرد در قران هشتم سیّارات هفتگانه در برج میزان جمع می‌شوند (ابوحامد کرمانی، ۷۴) ║ ق۷. قریش اتفاق نمودند که صحیفه‌ای نویسند بر بنی‌هاشم و بنی‌مطلب که با ایشان بیع و شرا و مجالست و مؤاکلت و مناکحت نکنند (محمد رازی، ۱/۱۰۶) ║ ق۹. برادران مشورت کرده اتفاق نمودند که در اصفهان مصاف دهند (عبدالرزاق سمرقندی، ۲۶) ║ ق۱۰. امرای ترکمان دو گروه شده جمعی به سلطنت مسیح میرزای برادرش و زمره‌ای به پادشاهی بایسنقر فرزندش اتفاق نمودند (جهان‌گشای خاقان، ۴۹) ║ ق۱۱. امراء من حیث‌المجموع بر سلطنت آن ملکۀ عاقله اتفاق نمودند (محمود افوشته‌ای، ۷۲) ║ ق۱۲. غازیان بیات از کندن نقب و سیبه و بستن توپ و خمپاره مضطرب شده، اتفاق نمودند که درب ارگ را به‌یک‌دفعه مفتوح نموده، بیرون روند (محمد مروی، ۱/۳۴۰) ║ ق۱۳. برخاستند و هرسه اتفاق نمودند که شاید در زیرزمین را بگشایند؟ (آورده‌اند، ۱۵۴) ║ ق۱۴. بعدازظهر همان روز مجدداً مجلس مشورتی کردند و اتفاق نمودند بر اینکه پاس حکم پادشاهی را باید داشت (طاهر میرزا۱، ۸۴۰)
۲. (معمولاً با حرف اضافۀ بر، با) ⇅ اتفاق کردن۲.
ق۷. چون پدر او را خلیفه کرد، برادران او حسد کردند، اتفاق نمودند و عهد پدر بشکستند (منهاج سراج، ۱/۱۳۷) ║ ق۸. علیشاه با لشکر خوارزم که آنجا بودند، بر ممانعت ایشان اتفاق نمودند و بارو استوار کردند و به ترتیب جنگ مشغول شدند (رشیدالدین فضلالله۱۳، ۱/۴۰۴) ║ ق۹. از تبریز خبر آمد که جماعتی از اعیان و متعینان آنجا اتفاق نموده‌اند و هم‌سوگند شده، که غدری اندیشند (شرفالدین یزدی، ۲/۹۹۲) ║ ق۱۰. جمعی از امرا ... با شاه قباد اتفاق نمودند و او را به امارت قبول کردند و با او عهد و پیمان بستند (روملو، ۱/۳۶۹) ║ ق۱۱. همگی اتفاق نموده دست بر شمشیر برده جمعی از ترکمانان را به قتل آوردند (عالم‌آرا۱، ۴۹) ║ ق۱۳. حمزه میرزا با امرای ترکان و تکلو که با هم اتفاق نموده، درصدد مخالفت بودند (ابوالحسن قزوینی، ۳۶) ║ قزل‌باش‌ها با هم اتفاق و اجتماع نمودند ... و بسیاری از اهل سنّت را کشتند (رستم الحکما، ۱۲۵) ║ ق۱۴. حضرات شش‌بلوکی درصددِ این بوده‌اند که اتفاق نموده، بروند قریۀ خیرآباد را بچاپند (خفیه‌نویسان، ۲۳۱) ║ اهالی سه ده ... با یکدیگر اتفاق نمودند به افاغنه که در آن اطراف بوده و به تاخت و قتل و غارت اشتغال داشته، دستبرد می‌نمودند (محمدمهدی اصفهانی، ۱۹۹)
۳. ⇅ اتفاق کردن۳.
ق۹. جناب مبارزی ... اتفاق نموده شب هنگام ... عزیمت نمود (عبدالرزاق سمرقندی، ۱/۱۷۰)
۴. ⇅ اتفاق کردن۴.
ق۱۰. تکون او در برج ثور ... اتفاق نمود (روملو، ۱/۵۳۶)
اتفاق نهادن
⇅ اتفاق کردن۱.
ق۵. اهل کشتی گفتند: معاذالله، ما اولیتریم به عصیان از تو. پس اتفاق بر آن نهادند که قرعه زنند. چون قرعه برزدند، بر یونس علیه‌السلام آمد (تفسیر عشر، ۲۱۰) ║ اتفاق بر آن نهادند که تاج مملکت بیارند و بر تختی بنهند، و دو شیر گرسنه را بر دو گوشۀ تخت بدارند (گردیزی، ۲۷) ║ ق۶. اتفاق بر آن نهادند که خلافت با علی موسی‌الرضا دهند (عبدالجلیل رازی۲، ۳۸۴)
اتفاق ورزیدن
⇅ اتفاق کردن۲.
ق۸. سلیمان پاشا ... گاه طاشانیان و باوراییان را دعوت می‌کرد و با ایشان اتحاد و اتفاق می‌ورزید (عزیز استرآبادی، ۳۹۷) ║ ق۱۱. مَلِک شیخ‌زادۀ بسطامی با مَلِک احمد ایاز که در مدت غیبت اتفاق ورزیده، آخر به‌حکم سلطانی اخراج یافته بود (بداؤنی، ۱/۱۷۰) ║ ق۱۲. به‌قدر ده‌هزار نفر دور و دایرۀ عمارات تقی‌خان را فروگرفتند و گفتند هرگاه با ما اتفاق نورزی، جان خود را درمعرضِ هلاک خواهی رسانید (محمد مروی، ۳/۹۳۷) ║ ق۱۳. قبایل هزاره و وارداق با سایر عشایر اتفاق ورزیده، به غارت دهات و قصبات اطراف پرداخته (اختر، ۳/۲۳۵۳) ║ ق۱۴. عموم مسلمانان راست تا فرصت به‌کلی فوت نشده ... با همدیگر عن‌صمیم‌القلب اتفاق ورزند (اختر، ۴/۲۷۴۵)
اتفاقی افتادن
حادثۀ نامطلوب و ناگواری پیش آمدن.
ق۱۴. در میاندشت٬ بالاخانۀ کاروان‌سرای مرحوم نظام‌الدوله ناهار خوردیم. همه جا تهیۀ ناهار و شام را همراه داریم، مبادا اتفاقی بیفتد (عین‌السلطنه، ۲/۱۷۶۶) ║ ۱۳۴۸ش. یوسف نشست و از خان کاکا پرسید خدای نخواسته اتفاقی افتاده؟ (دانشور۱، ۲۵) ║ ۱۳۷۷ش. خدا نکرده، نکند برای خانم اتفاقی، قضابلایی افتاده؟ (مندنی‌پور۲، ۵۲)
اتفاق یافتن «در حال تأیید»
۱. ⇅ اتفاق کردن۱.
۱۳۶۸ش. . هرگاه دربارۀ خلافت شخصی اتفاق یافتند و او را امام خواندند مایهٔ خشنودی خدا خواهد بود (جلالالدین فارسی: الغدیر، ۲۰/۱۷۹)
۲. (با حرف اضافۀ بر) و توافق کردن (درمورد کسی یا چیزی) هم‌نظر شدن.
۱۳۸۴ش. بعضی از خواص دولت و مشیران مملکت در این باب مشاورت نموده، رای همگنان بر آن اتفاق یافت که او را به حبس و قید مبتلا باید ساخت (عبدالحسیب عاملی: قواعد السلاطین، ۷۴)
از اتفاق
⇅ اتفاقاً.
ق۵. خادمی برآمد و مُحدِّث خواست و ازاتفاق، هیچ محدِّث حاضر نبود (بیهقی۱، ۱۵۴) ║ ق۶. ازاتفاق، آن عیّار که بختیار را تربیت کرده‌بود آنجا رسید (لمعة‌السراج، ۲۶۷) ║ ق۷. نعمان منذر ... ازاتفاق، روزی به شکار رفته بود (عوفی۶، ۷۷) ║ ق۸. روزی شاور به رسم و سلام پش شیرکوه برفت، شیرکوه ازاتفاق، به زیارت مشهد امام شافعی رضی‌الله‌عنه رفته‌بود (رشیدالدین فضلالله۱۲، ۹۴) ║ ق۱۲. ازاتفاق، گذر ایشان بر آن چشمه که نادر دوران خوابیده بود، افتاده، از اطراف هجوم‌آور شده، بر سر آنها ریختند (محمد مروی، ۱/۸) ║ ق۱۴. ازاتفاق، دریا نیز منقلب بوده و باد مجال کشتی‌رانی نمی‌داد (طاهر میرزا۱، ۶۴۷) ║ ۱۳۴۷ش. ازاتفاق، زن که به‌نزدیکِ وی رسید، گربه از یک سوی بازارچه ... به‌زیرِ دست‌وپای زنک پیچید (شهری۴، ۲۹۷) ║ ۱۳۸۲ش. ازاتفاق، این نقطۀ قدرت ما است درمیانِ منطقه‌ای که ... دوگانگی بین دولت‌ها و مردم وضعیت را انفجارآمیز کرده (بهنود، ۵۷)
از اتفاقات
⇅ اتفاقاً.
ق۷. ازاتفاقات، قضا او را از کنار من درربود و مرا به درد و داغ او بسوخت (عوفی۹، ۷۰۵) ║ ق۹. ازاتفاقات، در آن ساعت از بهادران ... کسی حاضر نبود (حافظ ابرو۱، ۱/۲۵۲) ║ ق۱۱. ازاتفاقات، ابراهیم عادل‌شاه و سلطان محمد قطب شاه سلاطین رکن نیز ... عالم فانی را وداع نموده به صوب عالم بقا شتافتند (اسکندر بیک، ۳/۱۷۷۷) ║ ق۱۲. نقل است که کسی فالج داشت که قادر بر قیام و قعود و مشی نبود ازاتفاقات، شبی در بین خواب چند جای بدن او را عقرب جراره بگزید آزار فالج او زائل گشت (عقیلی خراسانی، ۶۱۴) ║ ق۱۳. روزی مستر هشتین به دیدن من تشریف آورد. ازاتفاقات، صاحبخانة من همان‌دم، درِ خانه را با روغن سیاه رنگ کرده، رشته‌ای باریک بر حلقة در بسته بود (میرزا ابوطالب، ۲۳۳) ║ ق۱۴. گفت: ازاتفاقات، ما یک مهمان طبیب فرنگی نیز داریم با صاحب من به شکار رفته (طالبوف۱، ۱۵۵) ║ ۱۳۰۷ش. یک دو ساعت از شب گذشته، زوّار حرکت کرد مقداری راه آمدم، ازاتفاقات، میرزا حسن را با زوّار عقب انداختم (آقا نجفی، ۲۴۸) ║ ۱۳۰۹ش. ازاتفاقات، همان روز جلسه در منزل خودمان بود (نواب رضوی، ۱/۵۷۷) ║ ۱۳۲۳ش. رودلف در حال مستی و غضب طپانچة خود را بیرون آورده گلوله‌ای به طرفِ او می‌اندازد که ازاتفاقات، به کلّة او اصابت نموده جابه‌جا او را می‌کشد (جمالزاده۳، ۲۴۲) ║ ۱۳۳۳ش. زن ملا ... کتاب را برداشته، صفحه صفحه جلو بچّه گرفت. ازاتفاقات، بچّه هم خوابش برد و تأثیر کتاب به ثبوت رسید (رمضانی، ۷۲)
از قضای اتفاق
به‌طور پیش‌بینی‌نشده یا از روی تقدیر و سرنوشت؛ اتفاقاً؛ ازقضا.
۱۳۳۶ش. ازقضای اتفاق، آن روز که دُم ما را چیدند درس تاریخ داشتیم (پرویزی، ۹۶) ║ ۱۳۶۳ش. از قضای اتفاق، درست در همین روزگار، دست‌یابی به هریک از این‌ها، بیش از گذشته مستلزم ازدست دادن عیار انسانی بود (ندوشن، ۲/۱۰) ║ ۱۳۸۴ش. از قضای اتفاق، دکتر نجات همان روزها دچار سرطان شد و خیلی زود درگذشت (محمدابراهیم باستانی پاریزی: بخارا، ش۴۶/۶۸)
به اتفاقِ
۱. به همراهیِ؛ همراه با.
ق۴. لشکرِ عجم به اتفاق یکدیگر گِرد آمدند و بوران‌دخت [را] در کشور عجم به‌پادشاهی نشاندند (بلعمی۱، ۱۱۹۸) ║ ق۵. تختی که شش مَلِک به‌یک‌جای بر آن تخت نشینند و به اتفاق یکدیگر فرمان دهند و حکم کنند ... (ناصر خسرو۲، ۱۴۸) ║ ق۶. رفت منذر به اتفاق پدر / بر چنین جست‌وجوی بست کمر (نظامی۵، ۹۶) ║ ق۷. اتابک ازبک به اصفهان درآمد به اتفاق اهل شهر (سیرت جلالالدین، ۲۲) ║ ق۸. اورغنه‌خاتون به اتفاق امرا و وزرا پسر خود مبارک‌شاه را به‌جایِ آلغو بنشاند (رشیدالدین فضلالله۱۳، ۲/۸۸۵) ║ ق۹. حضرت نبوی ... متوجه تجارت شام گشته، جمعی دیگر به اتفاق ایشان رفتند (میرخواند، ۲/۹۰) ║ ق۱۰. پیر احمد بیگ به اتفاق برادرش قاسم بیگ به کوه‌های داش‌ایلی متحصن گشتند (روملو، ۲/۶۶۲) ║ ق۱۱. پسر و پدر به اتفاق یکدیگر به مناسک حج قیام نموده، از آنجا به قدس خلیل شتافتند (اسکندربیک، ۱/۲۹) ║ ق۱۲. میرمرتضی‌خان ... به اتفاق برادران ... در عنفوان شباب روانۀ هندوستان گردید (گلستانه، ۳) ║ ق۱۳. ملکه ... به اتفاق خواجه‌یاقوت و دونفر کنیزِ محرم به تماشاخانه آمدند (نقیب‌الممالک، ۱۲۶) ║ ق۱۴. وقت غروب شاهزاده آمدند. ... به اتفاق ایشان به سرِ شام رفتیم (مظفرالدین شاه، ۱۹۹) ║ ۱۳۰۱ش. بعد از رفتن ما نایب پلیس به اتفاق آژانِ پُست آنجا آمده (مشفق۱، ۲۴۴) ║ ۱۳۳۴ش. مأمور پس از نشان دادن اصطبل ... به اتفاق اسمال نزد مهاراجه آمدند (مدنی۲، ۱۲۹) ║ ۱۳۷۸ش. شاه محمدتقی میرزا حسام‌السلطنه را به اتفاق فرمانفرما به شیراز روانه کرد (حسین احمدی: گنجینۀ اسناد، ش۳۳و۳۴/۱۶)
۲. با وحدت نظر یا بنا به عقیدۀ مشترکِ گروهی.
ق۵. هرکسی که بر خدای‌تعالی چیزی روا دارد که این روا نیست به اتفاق خلق کافر گردد (مستملی، ۱/۳۸۳) ║ ق۶. به اتفاق مسلمانان و به اقرار بیشتر کافران الله موجود است و خلق موجود اما خلق موجود است به ایجاد الله (میبدی، ۱/۲۵۵) ║ ق۷. به اتفاق، جمله جهانیان، پادشاه ظالم و سلطان بیدادگر کم‌عمر و کوتاه‌زندگانی باشد (فرائد السلوک، ۵۳۳) ║ ق۸. به اتفاق ارباب تواریخ، اول کسی که پادشاهی کرد ... کیومرث بود (بناکتی، ۲۷) ║ ق۹. به اتفاق مجموع اهل تاریخ، قبر موسی معلوم نیست (میرخواند، ۱/۳۰۹) ║ ق۱۰. دوا خان، به اتفاق مورخان، پادشاهی کامکار بلند‌مقدار بود (خواندمیر۳، ۱/۸۸) ║ ق۱۱. به اتفاق جمهور انام، داهر بن چچ بر تخت موروثی پدر برآمد و طریق عدل و انصاف پیش گرفته (معصومی، ۱۶) ║ ق۱۲. میرزا عزیز ... شاگرد میرزا باقر پسر ملا میرعلی است. به اتفاق ارباب استعداد، ریختۀ قلم او از خط استادان مشهور هیچ کمی ندارد (محمد هادی، ۴۷۷) ║ ق۱۳. زراعت ... به اتفاق عقول، عمل کیمیای صادق است (شفیع قزوینی، ۱۳۵) ║ ق۱۴. اشرف علوم پس از معارف حقه، به اتفاق کل علما و حکما، علوم حکمت طبیعی است (طالبوف۳، ۲۴۵) ║ ۱۳۲۵ش. به اتفاق تمام عقلای عالم٬ هیچ‌گاه نباید عزت به ام‌الخبائث داد (محمدعلی داعی‌الاسلام: آیین اسلام، ش۱۲/۱۰) ║ ۱۳۵۳ش. دختران دراین‌صورت٬ به اتفاق همۀ فقهای اسلام٬ در انتخاب شوهر آزادی مطلق دارند (مطهری۲، ۶۱)
۳. به قصدِ؛ به عزمِ.
ق۷. یک روز به اتفاق صحرا من و تو / از شهر برون شویم تنها من و تو (سعدی۴، ۶۲۲) ║ ق۹. شاه روزی به اتفاق شکار / خیمه بر بیشه زد ز شهر و دیار (جامی۳، ۱/۱۰۱)
به‌اتفاق
۱. با همراهی، توافق یا همکاری هم؛ باهم.
ق۴. این به‌اتفاق کرده‌اند (بلعمی۲، ۳/۶۰) ║ ق۵. لشکر و رعیت به‌اتفاق تاج بالای سر این زن ببستند (ابن بلخی، ۶۶) ║ ق۶. به‌یک‌بار قصد محمّد کنیم و به‌اتفاق او را زخم زنیم و بکشیم (نجمالدین راوندی، ۱۷۵) ║ ق۷. خویش و بیگانه از آن حرکت نه‌برجای ازجای برفتند ... به‌اتفاق با خصمان یار شدند (فرائد السلوک، ۵۳۷) ║ ق۸. سلطان و اتابک و امرای دولت، به نخجوان جمع شدند که به‌اتفاق آنجا روند و ملک ابخاز مقهور گردانند (حسینی یزدی، ۱۴۲) ║ ق۹. پس هردو به‌اتفاق کمرِ خدمت‌کاری اولاد رسول برمیان بسته ... احراز سعادت هردو سرا نمودند (کاشفی۱، ۲۵۱) ║ ق۱۰. یاران را بگوی تا به‌اتفاق، به یکبار حمله کنند (ابومسلم‌نامه، ۳/۱۴۳) ║ ق۱۱. این‌ها به‌اتفاق از کِشتی برآمده به‌جانبِ مردم قلعه تاختند (معصومی، ۱۷۲) ║ ق۱۲. محمدعلی بیگ قریب دویست‌سیصد نفر دعواطلب را فراهم آورده، به‌اتفاق رو به خانه محمدامین خان نهادند (محمد مروی، ۱/۵۶) ║ ق۱۳. همگی به‌اتفاق به منزل صاحبی ایلچی آمده، لوازم مهمان‌نوازی معمول داشتند (علوی شیرازی، ۷۷) ║ ق۱۴. شب را در همین جا باشد که صبح به‌اتفاق به دربار برویم (عارف، ۹۸) ║ ۱۳۱۶ش. تمام هم‌مسلکان به رأی فردوسی گرویدند و به‌اتفاق قرار دادند که وسایل نظم خدای‌نامه را فراهم سازند (نفیسی۲، ۱۵۴) ║ ۱۳۳۴ش. بازدید تا اینجا خاتمه یافت و به‌اتفاق به غار اولیه مراجعت کردند (مدنی۲، ۱۰۷) ║ ۱۳۸۲ش. گفت: من امیرفیض ... هستم، از زیارت شما خوش‌وقتم، من طبعاً اظهار امتنان و خوش‌وقتی کردم و به‌اتفاق بالا رفتیم (جعفری، ۲/۷۱۶)
۲. مطابق رأی و نظر همه، به‌ویژه صاحب‌نظران در یک حوزه.
ق۴. عقل جوهری است یک گونه به‌اتفاق (سجستانی، ۶۸) ║ ق۵. نماز کردن به اول وقت به‌اتفاق جایز است که چون ... اگر اجل فرازرسد یک نماز با خویشتن به آخرت برده باشد (مستملی، ۳/۱۰۸۸) ║ ق۶. به‌اتفاق، استطاعه شرط است مر وُجوب حج را (خمرکی، ۲۷۶) ║ ق۸. در عجم عایشة مقریّه که به‌اتفاق از سالکان راه دین و طایران طریقة یقین است خود را به قسم شعر مشهور فرموده (جهان‌ملک، ۳) ║ ق۹. به‌اتفاق، پیشگیر از آنِ قصابان است و در تنوره اختلاف است که از آنِ ایشان هست یا نه، اما تنوره٬ به‌اتفاق، ازآنِ سلاخان است (کاشفی۲، ۳۹۱) ║ ق۱۰. حرام است، به‌اتفاق، موش در روغن و مانند آن افتد و بمیرد اگر روغن بسته‌باشد (سعدالدین هروی، ۹۱) ║ ق۱۳. جهاد ...، به‌اتفاق و اجماع، واجب و طریق حضرت رسالت‌پناه و اصحاب کرام است (رضاقلی خان، ۸/۲۳۹)
۳. ⇅ اتفاقاً.
ق۵. تخمی که همی‌فشانند اگر به‌اتفاق بر سر گاو افتد آن دانه بنروید (شهمردان۱، ۸۲) ║ ق۶. وقتی به‌اتفاق بر درگاهِ پادشاهی نشسته‌بودم و خلقی عظیم حاضر آمده ... هر ساعت غلامی سیاه درمی‌شد و بیرون می‌آمد (سمعانی، ۱۹۳) ║ ق۱۰. قاسم بیگ فوجی از قرامانیان بی‌باک و دلاوران سفاک بر سر وی شبیخون آورد. به‌اتفاق روشن‌ماه بود (روملو، ۲/۷۸۳) ║ ق۱۳. پس در غنایم فتوحات و محاصل مُلک هند نیز که به‌اتفاق رو داد، همه شریک شدند (میرزا ابوطالب، ۲۴۶) ║ ق۱۴. در اواخر سلطنت زندیه یا به تهمت یا به بخت و اتفاق، دست حسن خان را بریدند (حسن فسایی، ۲/۱۰۰)
به اتفاقِ آرا(ء)
با موافقت و هم‌نظری همۀ صاحب‌نظران یا حاضران در جمع و بدونِ هیچ رأی مخالف.
ق۸. آدم ... به اتفاق آرا نه‌صد‌و‌سی سال بزیست (بناکتی، ۷) ║ ق۱۳. مجلسی منعقد کرده ... و به اتفاق آراء رسم جدیدی برطبق مشروط محتاج‌الیها برای تعلّم السنة شرقیه وضع نمایند (آخوندزاده، ۱۵۷) ║ ق۱۴. رأی گرفته شد و به‌اتفاق آراء ریاست ایشان قبول افتاده و تبریک گفته شد (انجمن تبریز، ۲/۹۲۶) ║ ۱۳۲۳ش. محل این‌گونه مصارف لازم و سودمند را هیئت‌امنا با اکثریت دوثلث یا به‌اتفاقِ آراء تعیین خواهد کرد (جمالزاده۳، ۴۸۹) ║ ۱۳۳۸ش. در جلسۀ صنفی که به‌دعوتِ او و هم در منزل خود او تشکیل گردید، به اتفاق آراء به‌عنوانِ نمایندۀ صنف خباز انتخابش کردند (افغانی، ۶۵) ║ ۱۳۷۷ش. همۀ غارتگران و خائنین به مصالح ملت ... به اتفاق آراء به اعدام محکوم گردیدند (شاملو۲، ۱/۹۱۹) ║ ۱۳۸۲ش. جملگیِ آنان به اتفاق آراء مرا ... به‌عنوان مدیرعامل شرکت ... انتخاب کردند (جعفری، ۲/۷۹۷)
به اتفاق افتادن «در حال تأیید»
⇅ اتفاق افتادن۱.
ق۵. کشتن حسین‌بن علی‌بن ابیطالب علیه‌السّلام اندر عاشورا به‌اتّفاق افتاد (بیرونی، ۲۵۲) ║ بدان که دوستی‌ای که به‌اتفاق افتد با کسی که با وی در دبیرستان یا در سفر یا در مدرسه یا در محله بوده باشد و بدان سبب الفتی افتاده باشد، ازاین‌جمله نبوَد (غزالی۱، ۱/۳۹۳)
به‌یک‌اتفاق
باهم و به‌طور دسته‌جمعی.
ق۹. ایشان به‌یک‌اتفاق از سلطان بگشتند و با نظام‌الملک به اخراج و انقلاب مملکت بیعت کردند (سیهرندی، ۳۱) ║ عمادالملک بازنمود که جمیع ملوک به‌یک‌اتفاق آمده‌اند، چیزی التماس دارند (شمس عفیف، ۷۳) ║ ق۱۱. فرامین پنهانی به حکام ولایت نوشتند که در فلان ماه و فلان روز نومسلمانان مغول را به‌یک‌اتفاق هرجا که یابند به‌قتل رسانند (بداؤنی، ۱/۱۲۹)
در اتفاق
⇅ به اتفاقِ۱.
ق۹. در اتفاق کاپیتن به آن حصار درآمدیم (رضاقلی میرزا، ۴۵۴) ║ ق۱۳. در اتفاق امیر توپخانه و چندین‌هزار صاحب‌منصب ... به صحرائی رفتیم (رضاقلی میرزا، ۴۴۸) ║ ۱۳۴۹ش. هر چهار تن در اتفاق هم طی مراحل و قطع منازل کردند تا به جنگل رسیدند (محمود بهروزی: ارمغان، ش۳/۱۷۹)