عقال

وضعیت: «تأییدشده»
عقال ‎eqâl‎ [گونۀ دیگر: ارگال، اگال]
(اسم) ۱. ریسمانی که معمولاً با آن دست و پای چهارپایان و به‌ویژه زانوی شتر را به هم می‌بستند تا از حرکت یا فرار کردن آن‌ها جلوگیری شود.
ق۵. التَعقیل: بسیار عقال بر پای اشتر بستن (زوزنی، ۲‏/۵۸۳‏) ║ ق۶. عقال منع کند شتر را از رفتن (ابوالفتوح، ۱‏/۲۵۴‏) ║ ق۷. جوان گفت که عقال از پای شتر بردار و کمان از دست بنه (عوفی۶، ۳۳۵) ║ ق۸. سمند عزم روان کرد و ما ز غایت جهل/ هم از عقیلۀ خود مانده پای‌بند عقال (ناصر بخارائی، ۳۱۸) ║ ق۹. ابوسفیان چون آن باد و سختی بدید ... از بی‌هوشی برخاست و بر اشتر خود نشست، عقال او ناگشاده، و شتر را برانگیخت (ابوالمحاسن جرجانی، ۷‏/۳۲۱‏) ║ ق۱۰. هنوز همای عقلم در آشیانهٔ دماغ به‌تمام عقال نیفکنده‌ بود (دوغلات، ۴۳۸) ║ ق۱۱. ز نفْس بی‌ادبت عالمی در آزارند/ سزاست این شتر مست را عقال ادب (واعظ، ۵۷) ║ ق۱۲. چون قضای نافذ و اجل مبرم می‌رسند و بلاتوقیف به صوابدید رأی اصابت‌تخمیر و درستی و رزانت تدبیر، آن مقدار فرصت به دشمن نمی‌دهند که موافق طریقۀ خود، حصاری از شتران عقال‌کرده به‌جهت خود ترتیب دهند (محمدابراهیم نصیری، ۶۵) ║ ق۱۳. هم واهمه چون اشتر بگسسته‌مهار است / هم عاقبه چون بارۀ بربسته‌عقال است (قائم‌مقام۲، ۷) ║ ق۱۴. به‌مجرد بر‌داشتن عقال از شتر، چنان از زمین برمی‌خیزد که بایستی استوان‌های درست مولانا در هم شکسته باشد (امین‌الدوله، ۹۱)
۲. (مجاز) مانع یا قید و بند.
ق۶. خواجه ابوالحسن بندار صاحب دولت بوده، عقال علل از اقدام عمل دور کرده و از کفایت هدایت برسر روزگار افسری بوده (ابن فندق، ۷۹) ║ ق۸. پادشاه باید که ... صحبت شریف خود را ازفرطِ مصاحبت نسوان، عزیز دارد ... تا عقل سلیم و خِرَد تن‌درست مقیّدِ عقال فتنه نشود (ثغری، ۱۸۷) ║ ق۹. چنگیزخان که لشکرها به اطراف ممالک خراسان فرستاده و هر شهر و قلعه‌ای که بود بگرفت و بگشاد، برین قلعه دست نیافت که عقل عقلا از حل عقال آن عاجز، و وهم دوربین از تصور وصول به شرفات آن قاصر است (اسفزاری، ۱‏/۳۵۸‏) ║ ق۱۲. از مقتضیات آن است که احوال این‌جهانی پیوسته در معرض انقلاب‌الدهر حال به حال و مقیّد آن عقال وجود همیشه در صدد حادثات «الخیر و الشر...» متقلب‌الاحوال و واردات نفع‌وضرّ بر وفق قضا‌وقدر مقرر نه در استجلاب و استعجال آن بشر را قدرتی نه در دفاع و امتناع از آن فکر را مکنتی (عبدالنبی بهبهانی، ۲۵) ║ ق۱۳. در چشم نیست مویش با جسم نیست خویش/ نه نفس او عدویش نه عقل او عقالش (صفای اصفهانی، ۵۵) ║ ۱۳۳۰ش. مرد عاقل دگر و آدم کامل دگرست/ آدمی شو اگرت عقل عقالی دارد (بهار، ۱‏/۳۱۱‏)
۳. (مجاز) رنج و گرفتاری.
ق۶. سمک با خویشتن گفت: این چه محنت است که هرکه پیش می‌آید دل وی در بندی گرفتار است و به عقالی {متن: عقاله} مبتلا گشته‌است (سمک، ۱‏/۴۱۰‏) ║ ق۷. علاءالدین گمان برد که مگر آن طوایف با برادرم هم‌داستان شدند، و خواهند که به‌طریقِ احتیال مرا اسیرِ عقال و نکالِ برادرم گردانند (ابن بی‌بی، ۱‏/۱۶۸‏) ║ ق۸. اوباش‌ و اراذل شهر دست تغلب برآوردند و ... تا مقدار صدوپنجاه نفر آدمی را بی جرم و جنایتی گرفتار نکال و عقال گردانیدند (عزیز استرآبادی، ۱۷۴)
۴. (مجاز) (درمورد کسی) دستگیری و در بند کردن او.
ق۸. چون تجاویف دماغ او از بادۀ تاب ممتلی شدی به عقاب و عقال هرکس اشارت کردی (رشیدالدین فضل‌اللّه۱۵، ۲۰)
۵. حلقه‌ای متشکل از رشته‌های پشم شتر، ابریشم یا موی بز و مانند آن‌ها که عرب‌ها روی چپیه و برای نگه‌داشتن آن به دور سر می‌بندند ؛ ارگال؛ اگال.
ق۱۳. اوّل، سواره‌نظام ایستاده‌بود که چفیه و عقال عربی به سرشان بسته‌بودند (ناصرالدین شاه۱، ۸۶) ║ ق۱۴. چیفه و اگال که کفیه و عقال است هم برای مجدالملک و معین‌الملک خریداری شده‌است (امین‌الدوله، ۲۱۴) ║ ۱۳۰۷ش. شخص دو سبال و بِرأسه چفیه و عقال و علی صدرِه و ظَهرِه قطارات فشنگ و بِیَدِه فرد تفنگ و بِرِجلِه پاتابۀ فرنک و از پاتابه‌اش فهمیدیم که امنیۀ راه است (آقانجفی، ۶۶۲) ║ ۱۳۳۴ش. دستهٔ بسیار موقر و سنگینی بود ... اعضا و اجزای آن ... در کمال طمأنینه و وقار در پشت سر یک ‌نفر سنج‌زن چپه‌ارگال (کفیه و عقال) به ‌سری که در جلوی دسته، حسب‌المرسوم مؤرب و یک‌پهلو‌ یک‌پهلو راه می‌رفت، روان بودند (جمالزاده۵، ۴) ║ ۱۳۷۴ش. دیدم همان النقیبی که دستمالش را قاپیده ‌بودم، جلباس پوشیده ‌بود و چفیۀ قرمز و عقال سیاه به‌ سر گذاشته‌ و ایستاده‌است پای پایۀ برق مقابل قهوه‌خانه (محمود۸، ۱۵۸) ║ ۱۳۸۲ش. فاصلۀ برنامه‌ها، بیشتر فیلم‌های جنگی و میهنی مربوط به جنگ با ایران بود ... البته گهگاه فیلم‌هائی از حملهٔ ارتش عراق به کویت. بیشتر صدام حسین ... در چفیه و عقال در حالی‌ که در پشت ‌سرش پرچم الله‌اکبر باد می‌خورد (بهنود، ۲۹۵)
عقال شدن
مجهولِ عقال کردن.
ق۱۴. اصمعی گفته است که: نامیده شده‌است دیه به عقل، به جهت آنکه شتر عقال می‌شده‌است یعنی: زانویش بسته می‌شده‌است در در خانۀ ولی مقتول (ابوالقاسم یزدی، ۴‏/۱۹۷۲‏)
عقال کردن
به هم بستن دست و پای چهارپایان به‌ویژه زانوی شتر با عقال (معنای ۱) برای جلوگیری از حرکت یا فرار کردن آن‌ها ؛ عقال نهادن‏۲.
ق۱۲. خود به جمعی از آن جماعت که بسیار کمتر از سپاه اسلام‌پناه بوده‌اند برخورده، به تأنّی تمام به آراستن صف و لوازم آن می‌پردازد و آن جماعت بی‌عاقبت، شتران را بر دور خویش خوابانیده و عقال کرده و خود در میان شتران به کمانداری دورانداز مشغول می‌شوند (محمدابراهیم نصیری، ۶۷) ║ ۱۳۲۱ش. سواری مجنون بر شتری که بچهٔ او را در شترخان عقال کرده بودند و مجنون شتر را به‌جانب قبیلهٔ لیلا معشوقهٔ خود می‌راند ... معروف و یکی از موضوعاتی است که سخن‌سرایان فارسی‌زبان اسلامی در آن خیلی قلم‌فرسائی کرده‌اند (عبداللّه مستوفی، ۳‏/۲۳۵‏)
عقال نهادن
۱. (مجاز) (درمورد ذهن) آن را در کنترل خود درآوردن.
ق۶. گفتم ... با ماه‌رویی درتنم و با شکسته‌مویی درشکنم و عقل متأنّی را عقال برنهم (حمیدالدین بلخی، ۱۵۰) ║ ق۷. هنوز سایس عقل او را عقالی ننهاده‌ بوَد (جرفادقانی، ۴۵۱)
۲. ← عقال کردن.
ق۸. امر تو مرکبان زمین را کند روان/ نهی تو بختیان فلک را نهد عقال (سلمان ساوجی، ۱۳۲)