سریع

وضعیت: «در دست علوم انسانی»
سریع ‎sari’‎ [صورت تفضیلی و عالی: اسرع]
‌یک‌. (صفت) ۱. (پزشکی کهن) (درمورد نبض) که تعداد ضربان‌های آن در یک فاصلۀ زمانی کوتاه زیاد است ؛ سریعه‏۳.
ق۴. علامات تن معتدل آن بُوَد کی... حرکاتِ ارادیِ وی قوی بُوَد و نبض وی معتدل بُوَد میان عظیم و صغیر و میان سریع و بطی (اخوینی، ۱۱۸) ║ رگ‌های وی فراخ بُوَد و ظاهر، و نبض وی عظیم بُوَد و سریع و متواتر (اخوینی، ۱۱۹) ║ اگر مِیل دارد به گرمی، دَم زدن وی عظیم بُوَد و سریع و متواتر، و آواز وی سطبر بُوَد و قوی چُن بانگ شیر (اخوینی، ۱۲۷) ║ علاماتِ خفقان سرد آن بُوَد کی گرمی نبُوَد و نبض سریع نبُوَد، دل بطبَد و سست شود مَردم و ازپای بیفتد و بُوَد کی غشی افتد ازپسِ خفقان و علاجِ وی دواءالمسک بُوَد و معجون مثرودیطوس (اخوینی، ۳۴۳) ║ نبضِ این کس عظیم بُوَد و سریع و متواتر و به‌آخر متفاوت شود و بول سطبر و سرخ بُوَد، چُن این علامات دیدی گُمان برخاست و این سوناخوس بُوَد (اخوینی، ۶۸۹) ║ نبض به اولِ نوبه صغیر بُوَد ازقِبَلِ میل حرارت کی از ظاهر به باطن گریزد، باز به آخرِ نوبه و خاصه به منتهی عظیم گردد و سریع و متواتر و قوی و مُستوی، و این ازقِبَلِ کمیِ این خلط بُوَد (اخوینی، ۷۰۶) ║ گر این محرّک کی این جسم از او متحرّک آمد اعنی طبیعت بشتابد به تمام کردنِ انبساط این را سریع خُوانند و گر نشتابد و به‌درنگ تمام کند مر انبساط را این بطیء خوانند (اخوینی، ۷۸۸) ║ ق۵. هرگاه که رگ انبساط کند تا آخر به زمان کوتاه او را تیز و سریع خوانند (ابن سینا۱، ۲۴) ║ نبض تیز را به تازی سریع خوانند (ابن سینا۱، ۲۴) ║ مردی بود که دوان دوان زود بگذرد ـ و او را تیز و سریع خوانند (ابن سینا۱، ۲۵) ║ نبض نران ـ عظیم‌تر و قوی‌تر، ولکن سخت سریع نبود (ابن سینا۱، ۴۹) ║ نبض سیر از طعام معتدل عظیم، و سریع، متواتر بود (ابن سینا۱، ۵۰) ║ ریاضت به افراط نبض را صغیر ـ و سریع و متواتر کند (ابن سینا۱، ۵۱) ║ رگ به اوّل درد عظیم ـ و سریع، و متواتر بود (ابن سینا۱، ۵۲) ║ خشم ـ نبض را عظیم ـ و بلند و سریع و متواتر گرداند (ابن سینا۱، ۵۳) ║ چون درد اثر کند، قوّت را ضعیف کند، پس نبض ضعیف، و صغیر، و سریع شود، و متواتر گردد (ابن سینا۱، ۵۳) ║ ق۶. دل گرم را نبض و نفَس هردو عظیم باشد و سریع و متواتر (جرجانی۱، ۱۱) ║ اعراض آن باشد کی بر حقیقت بیماری دلالت کند چنان‌که مثلاً نبض سریع و مختلف دلالت کند بر تب و بعضی آن باشد کی دلالت کند بر آن‌که ماده اندر کدام عضو است چنان‌که نبض موجی اندر بیماری‌های بر و سینه دلالت کند بر آن‌که{ظ: زائد} بر امتلا (جرجانی۱، ۷۴) ║ نشانه‌های غلبة صفرا، زردی روی باشد و زردی زفان و چشم و طلخی و خشکی دهان و منش گشتن و تشنگی بسیار و خوش آمدن هوای شب و خنکی بامداد و موافق بودن زمستان و هوای سرد و نبض سریع و عظیم و بول ناری و رقیق... و سال‌های جوانی و مزاج گرم و بسیار خوردن شیرینی‌ها و شیر تازه این نشانه‌ها را درست کند (جرجانی۱، ۷۶) ║ همة انواع نبض را قیاس با نبض معتدل باید کرد تا سریع و بطیء و طویل و قصیر و غیرآن پدید آید (جرجانی۱، ۷۹) ║ جالینوس می‌گوید... آن‌چه از زمان حرکت‌ها جویند سه نوع است: یکی نبض سریع است... دوم نبض بطی است... سوم میان این‌وآن باشد (جرجانی۱، ۸۰) ║ سبب نبض سریع بسیاری حاجت است و ضعیفی قوّت یا صُلبی آلت و اگر قوّت ضعیف‌تر باشد و آلت صُلب‌تر و حاجت برحالِ خویش باشد نبض متواتر شود (جرجانی۱، ۸۳) ║ نبض کودکان سریع باشد و متواتر و اندر عظیمی میانه باشد و سبب سرعت و تواتر آن است کی قوّت ایشان میانه باشد... و سبب بسیاری حاجت بسیاری بخار است کی اندر تن ایشان باشد (جرجانی۱، ۸۵) ║ هرگاه‌کی ریاضت از اعتدال بیرون شود نبض صغیر و ضعیف و سریع شود ازبهرِ آن‌که اندر ریاضت حرارت قوی گردد و برافروزد و مسام گشاده شود و حرارت به تحلیل بیرون شود و قوّت به‌سببِ افراط ریاضت مانده شود (جرجانی۱، ۸۶) ║ هرگاه‌کی درد صعب شود قوّت را ضعیف کند و نبض به‌سببِ ضعیفی قوّت صغیر و ضعیف و سریع و متواتر شود (جرجانی۱، ۸۷) ║ نبض از آب گرم اول عظیم و قوی و نرم و سریع و متواتر شود ازبهرِ آن‌که قوّت و حرارت غریزی از حرارت آن به‌اوّل قوّت گیرد (جرجانی۱، ۸۷) ║ کار همة قوّت‌ها به قوّت غریزی باشد و بدین‌سبب حرارت غریزی بجنبد و به‌سببِ بجنبیدن حرارت نبض قوی و سریع شود (جرجانی۱، ۸۷) ║ سبب‌های دَم زدن سه نوع است: فاعل و آلت و حاجت... اگر آلت مطاوع نباشد و فاعل و حاجت بر حال طبیعی باشند نفَس صغیر یا سریع باشد و صغیری و سریعی به‌اندازة نافرمان‌برداری آلت باشد اندر عظیمی و اگر آلت نافرمان‌بردارتر از این باشد نفَس متواتر باشد و هم‌چنین تا به‌غایت متواتری رسد (جرجانی۱، ۸۸) ║ سبب‌های دَم زدن سه نوع است... اگر یک سبب یا دو از حال طبیعی بگردد نفس نیز هم‌چنان بگردد و ناطبیعی شود یا عظیم شود یا صغیر یا سریع یا متواتر یا متفاوت یا بطیء یا نوعی کی از این انواع مرکّب باشد (جرجانی۱، ۸۸) ║ آن‌چه قصدی و تصرفی با وی باشد عضله‌های سینه اندر آن یاری دهد و چنان‌که در نبض عظیم و صغیر و سریع و بطی و طویل و قصیر و متفاوت و غیر آن باشد اندر دَم زدن هم‌چنان باشد (جرجانی۱، ۳۹۸) ║ هرگاه‌کی یک سبب یا دو از حال طبیعی بگردد نفَس از حال طبیعی بگردد یا عظیم شود یا صغیر یا شدید یا شاهق یا طویل یا قصیر یا سریع یا بطی یا متواتر یا بارد یا مختلف یا متضاعف یا عسر یا ضیّق یا مُنْتِن یا مِنْخَری (جرجانی۱، ۳۹۹) ║ نبض وقتی باید جُست که مردم از خشم و اندوه و شادی و مانند آن خالی باشد، و از ماندگی و ریاضت و گرماوه و از خواب به‌افراط و بیداری به‌افراط و از گرسنگی و سیری دور باشد. و هم‌چنان‌که مزاج هر شخصی، دیگرست، نبض نیز، دیگرست. و نبض هریک درخورد مزاج و سحنه و عمر او باشد، و درخورد فصل سال و درخورد طبع و هوا و مسکن. پس باید که طبیب نبض هر شخصی که دست بر شریان او نهد بسیار بارها دیده و دست برنهاده باشد، و نبض‌هاء او ازپس همه حرکت‌ها و حالت‌ها که یاد کرده آمد، آزموده باشد و عادت نبض او اندر همه حال‌ها بشناخته تا اگر وقتی از آن عادت بگردد آن تغیر اندر یابد. و سبب این بجوید تا بر آن حکم تواند کرد. و همه انواع نبض را قیاس با معتدل، تا سریع و بطی و طویل و قصیر و غیر آن معلوم گردد (جرجانی۲، ۱‏/۸۱‏) ║ اجناس نبض، هفت جنس است، یکی آن‌که از مقدار مسافت، حرکت رگ جویند و انواع آن نُه است، طویل است و قصیرست و عریض و دقیق و عظیم و صغیر و شاهق و منخفض و معتدل. جنس دوم آن‌که از حرکت جویند و انواع آن، سه است، قوی و ضعیف و معتدل. جنس سوم آن‌که از کوتاهی و درازی زمان حرکت‌ها جویند و انواع آن، سه است، سریع و بطی و معتدل. جنس چهارم آن‌که از زمان سکون رگ جویند و آن سکونی است که اندر میان دو حرکت انبساطی یافته باشد و انواع آن سه است، متواترست و متفاوت و معتدل. جنس پنجم آن‌که از کیفیت رگ جویند و انواع آن پنج است، سردوگرم و صلب و نرم و معتدل. جنس ششم آن‌که از روح جویند که درمیان رگ است و از خون که مَرکب اوست و انواع آن سه است، ممتلی و خاوی و معتدل. و جنس هفتم از راستی حرکت جویند و انواع آن شش است، مستوی است و مختلف و منتظم و نامنتظم و موزون و ناموزون که آنرا ردی‌الوزن گویند (جرجانی۲، ۱‏/۸۲‏) ║ سریع، نبضی باشد که زمان حرکت انبساط او سخت کوتاه باشد، و بطی ضد او باشد. و متواتر نبضی باشد که زمان سکون او که اندر میان دو حرکت انبساطی افتد، سخت کوتاه باشد. متفاوت ضد متواتر باشد. و نبض گرم‌وسرد را به‌شرحی حاجت نیست. و نبض نرم، نبضی باشد که قوّت انگشت به اعتمادی ضعیف، حرکت انبساط او دفع کند و فرونشاند، صلب ضد او باشد. و ممتلی نبضی باشد که حس انگشت، حرارت و رطوبت چیزی که درمیان رگ باشد، اندریابد و معنی حرارت و رطوبت، گرمی و نرمی است یا مقاومتی که از بسیاری چیزی باشد. نرمی نه از نرمی رگ باشد، لکن از نرمی آن‌چه درمیان رگ باشد. و مقاومت نه از عظیمی نبض و نه از قوّت آن باشد، لکن از بسیاری آن‌چه درمیان رگ باشد. و خاوی ضد ممتلی باشد، و گفته‌ایم که اندر میان هر دو ضدی، معتدل باشد (جرجانی۲، ۱‏/۸۳‏) ║ بسیار باشدکه فرق میان نبض صلب و قوی مشتبه گردد. و فرق آنست که نبض قوی به‌قوّت انبساط، انگشت را دفع کند و به اعتماد انگشت بازکوشد و به سکونی که ازپس انبساط باشد و به‌حرکت انقباض بازگردد و صلابت ناپیدا شود. و قوّت نبض صلب از قوّت حرکت نباشد و حرکت او انگشت را دفع نکند و اندر حال سکون بازنگردد، و صلابت و مقاومت او با انگشت برجای باشد. و نبض صغیر و متواتر نیز مشتبه گردد، و به‌سبب کوتاهی زمان حرکت. و فرق آنست که کوتاهی زمان صغیر، به‌سبب کوتاهی مسافت باشد و اندر سریع به‌سبب سرعت باشد و سریع و متواتر نیز مشتبه گردد. و فرق آنست که اندر سریع، روزگار حرکت کوتاه است و اندر متواتر روزگار سکون کوتاه است (جرجانی۲، ۱‏/۸۳‏) ║ سبب نبض سریع، بسیاری حاجت است و ضعیفی قوّت یا بسیاری حاجت است و صلبی آلت. و اگر قوّت ضعیف باشد و حاجت سخت بسیار، نبض، متواتر آید. پس سبب تواتر، ضعف قوّت است و بسیاری حاجت و صلبی آلت. و آن‌جا که قوّت ضعیف باشد و آلت صلب و حاجت اندک، نبض، متفاوت آید، لکن قوّت اندر متواتر، ضعیف‌تر از آن باشد که اندر متفاوت، ازجهت آن‌که حاجت کم‌تر باشد و به‌مقدار کم‌تری حاجت، توانایی قدرت پدید آید. پس سبب تفاوت، کمی حاجت باشد و قوّتی که سخت ضعیف نباشد، ازبهر آن‌که آن‌جا که حاجت کم‌تر باشد، سرعت و تواتر نباشد. و چون قوّت، سخت ضعیف نباشد، اندر عظیمی کوشد، بدین‌سبب به‌جای سرعت و تواتر حرکت انبساط آهسته‌تر آید و آهستگی بر تفاوت باشد. و آن‌جا که این اسباب، زیادت گردد نبض، بطی آید، ازبهر آن‌که متفاوت و بطی اندر تحت یک جنس است، و فرق میان هر دو آنست که اندر متفاوت، زمان سکون که ازپس حرکت به انقباض باشد، کوتاه‌تر باشد و اندر بطی درازتر (جرجانی۲، ۱‏/۸۷‏) ║ نبض بهاری اندر همه باب‌ها معتدل باشد و اندر قوّت زیادت، به‌سبب اعتدال فصل. و نبض شهرهای معتدل هم‌چنین باشد. و نبض تابستان، سریع یا متواتر یا صغیر و ضعیف باشد. اما سبب سرعت و تواتر حرارت فصل باشد و بسیاری حاجت، و سبب صغیری و ضعیفی، بسیاری تحلیل و عرق. و نبض شهرها و مسکن‌هاء گرم هم‌چنین باشد. نبض خریف معتدل باشد و به ضعیفی میل دارد، به‌سبب اختلاف هوا و به‌سبب ضدی طبع فصل مر طبیعت حیوانی را، و ضدی موجب ضعف باشد. و شهرها و مسکن‌ها که هوای آن مخالف باشد، هم‌چنین باشد. و نبض زمستان متفاوت باشد، یا بطی یا صغیر، به‌سبب کمی حاجت، لکن نبض محرور، قوی‌تر باشد. و نبض شهرها و مسکن‌هاء سرد هم‌چنین باشد. این چند نبض و اسباب آنرا، الاسباب‌الطبیعةاللازمه گویند، ازبهر آن‌که مردم در کودکی و جوانی و کهلی و پیری از محروری و مبرودی و نری و مادگی و فربهی و لاغری و از فصل‌هاء سال و مسکن‌ها خالی نتواند بود (جرجانی۲، ۱‏/۹۴‏) ║ نبض لاغری به‌قیاس‌با نبض فربهی عظیم و بطی باشد. اما عظیم ازبهر آن‌که حرکت او را اندر طول‌وعرض و عمق، مانعی نیست. و ازبهر آن‌که عظیم باشد، واجب کند که بطی باشد، چنان‌که اندر باب گذشته یاد کرده آمدست. و نبض فربهی به‌قیاس‌با نبض لاغری، صغیر و سریع باشد، ازبهر ضدی مزاج و ضدی سحنه، لکن اگر فربهی، گوشت باشد سرعت و قوّت بیش‌تر باشد و اگر پیه باشد، برخلاف آن باشد (جرجانی۲، ۱‏/۹۴‏) ║ اسباب دَم زدن، هم‌چون اسباب ماسکه نبض، سه است، فاعل و آلت و حاجت. اما فاعل، قوّت حیوانی است، و آلت قصبۀ حلق است، و حاجت نسیم هوای خوش به‌سوی دل کشیدن و هواء دودناک‌شده ازدل بیرون کردن. هرگاه‌که این سبب‌ها طبیعی باشد، نَفَس طبیعی باشد و اگر یکی یا دو یا هر سه ازحال طبیعی بگردد، نَفَس نیز بگردد یا عظیم شود یا صغیر یا سریع یا متواتر یا متفاوت یا بطی یا منقطع یا سرد یا نوعی که ازین انواع مرکب باشد. و هرنوعی از حالی که موجب آن نوع باشد نشان دهد. و هرگاه‌که با سوءالمزاج گرم خون، تب و مانند آن، نَفَس طبیعی باشد نشان قوّت روح و اعتدال حرارت غریزی باشد و نشان بی‌آفتی آلت‌های دَم زدن و نشان سلامت احشا باشد، چون معده و جگر و سپرز. و دَم زدن ناطبیعی، نشان صعبی بیماری و نشان آفت احشا و درد و آماس باشد. درجمله، نشانه‌هاء دَم زدن هم‌چون نشانه‌هاء نبض است و تفسیرهای این هم‌چون تفسیرهای آن است و اسباب این هم‌چون اسباب آن. بدین‌سبب اندرین کتاب برین اشارت اقتصار کرده شد، تا دراز نگردد و ملال نیفزاید، والسلام (جرجانی۲، ۱‏/۱۰۲‏) ║ اگر بیمار پیش چشم خیال‌هاء سرخ بیند و روی و چشم و بینی سرخ گردد و اشک آمدن گیرد و نبض، بلند شود و سریع و موجی باشد، و رگ‌هاء سر ضربان کند و بینی خاریدن گیرد، علامت رعاف باشد، خاصه اگر بیماری دموی باشد و عمر کم از سی‌سال باشد (جرجانی۲، ۱‏/۱۹۸‏) ║ علامت‌هاء صداع صفراوی، تشنگی است و طلخی دهان و درشتی زبان و بی‌خوابی و نبض سریع (جرجانی۲، ۱‏/۵۰۵‏) ║ ق۸. اجناس نبض ده جنس است... دوم: مأخوذ است از زمان حرکت و آن سه نوع است: سریع و بطی و معتدل. سریع نبضی باشد که زمان حرکت انبساط او سخت کوتاه باشد. و بطی ضد او باشد. و معتدل میان هر دو جنس (نجم‌الدین شیرازی، ۹۷) ║ باب ششم: در اجناس نبض‌ها: نبض پیر، صغیر و متفاوت باشد. و به سبب رطوبت غریب که در بدن پیران جمع شود، لین باشد. نبض کهول، صغیر و بطی باشد نبض جوان قوی و عظیم باشد. نبض کودک سریع باشد یا متواتر و اندر عظیمی میانه باشد (نجم‌الدین شیرازی، ۹۹) ║ نبض مردم که غذای معتدل خورده باشند، نه بسیار و نه اندک، قوی و عظیم و سریع باشد. نبض مردم که غذای کم خورده باشند، سریع و ضعیف باشد. نبض مردم که بسیار خورده باشند، مختلف باشد و اندر اختلاف، سریع باشد (نجم‌الدین شیرازی، ۱۰۰) ║ نبض خداوندان شادی، عظیم باشد و متفاوت. نبض خداوندان غم صغیر و ضعیف باشد و متفاوت. نبض خداوندان ترس سریع و مرتعش و مختلف باشد. نبض خداوندان خشم، عظیم و شاهق و سریع و متواتر باشد. نبض خداوندان لذات عظیم باشد (نجم‌الدین شیرازی، ۱۰۱) ║ علامت آن نبض سریع و مختلف باشد. و قاروره رقیق و ناری و زعفرانی بود. و در ابتدای تب نافض و لرزانیدن تمام باشد. در حالت لرزانیدن تشنگی باشد و زود باز گرم کند (نجم‌الدین شیرازی، ۲۱۰) ║ دلی که مزاج او گرم باشد، نبض او عظیم و سریع بود و صاحب او شجاع و بسیط و پهن‌سینه و گشن‌موی بود (نخشبی، ۲۶) ║ نبض ستوده، نبض معتدل است. نبض مردان نسبت به نبض زنان قوی‌تر باشد. و نبض کودکان سریع بود و متواتر (نخشبی، ۲۴۳) ║ ق۹. انواع اجناس نبض بسیار است و اکثر آن‌ها را بی معرفت ایقاع، دریافتن مشکل، بلکه ممکن نباشد؛‌ مثل سریع و بطئی و متفاوت و متواتر و قصیر و طویل و صلب و لیّن، به تخصیص حسن‌الوزن و سیءالوزن که تا طبیب را معرفت علم موسیقی حاصل نباشد، ادراک وزن حسن و سیء نتواند کرد (عبدالقادر مراغی۱، ۱۴) ║ ذات‌الجنب را شوصه و برسام گویند و بعضی افاضل میان هر یکی فرق کرده‌اند. اگر آماسی در عضله‌های سینه باشد، خاصه عضله‌های اندرون، شوصه گویند و اگر در غشایی باشد که سینه را به مثابۀ بطانه است، برسام گویند و اگر در حجاب که در میان احشای زیرین باشد ذات‌الجنب و حیره گویند و بیان آن را در معالجه مدخلی نیست؛ ورمی گرم است در حجاب داخل یا حاجز یا حجاب خارج یا عضلات داخل یا عضلات خارج و در قسم آخر چون در خارج است محسوس گردد. علامتش تب تیز و لازم و وجع ناخس یعنی درد به آن ماند که چیزی سر تیز به جایی فرو می‌برند، و نبض منشاری یعنی سریع و متواتر، و اجزای آن مختلف در بلندی و پستی و صلابت مشابه منشار درودگر و تنگی نفس و سرفۀ خشک در ابتدا، پس در آخر چیز برآید. علاجش در مادۀ دموی فصد باسلیق از جانب مخالف و بعد از دویم یا سیم باز فصد کنند از جانب علت، اگر ببینند که مریض را قوّت و احتمال آن هست؛ و شراب عناب و نیلوفر و بنفشه و لعاب دانۀ بهی و اسبغول دادن و آب جو و اسفناخ و طبیعت را نرم داشتن و ضماد از آرد جو و بنفشه سازند (غیاث المطبّب، ۳۷۲) ║ ق۱۱. ساعد چه نمائیم که از تاب تب عشق/ هر تار ز پیراهن ما نبض سریعی‌ست (طالب آملی، ۳۱۸) ║ ق۱۲. حرکت شش گونه است... سریع آن است که قطع مسافت کند در اندک‌زمان؛ خواه به قوّت باشد یا به ضعف (ارزانی، ۲‏/۳۹۸‏) ║ حرکت شش گونه است: شدید و ضعیف و کثیر و قلیل و سریع و بطیء (ارزانی، ۲‏/۳۹۸‏) ║ در بیان اجناس نبض... جنس سوم مأخوذ است از وقت حرکت رگ... و منقسم می‌گردد جنس مذکور به‌سوی سه چیز که سریع و بطیء و متوسّط بینهما باشد (ارزانی، ۲‏/۵۱۵‏) ║ نبض را دو حرکت است... اگر از زمان حرکت هر واحد از این دو حرکت مراد داشته شود، حسب‌الترکیب، انواع این جنس نه خواهد بود. بدین طریق... انبساط بطیء، انقباض سریع... انبساط معتدل، انقباض سریع (ارزانی، ۲‏/۵۱۶‏) ║ نبض را دو حرکت است... اگر از زمان حرکت هر واحد از این دو حرکت مراد داشته شود، حسب‌الترکیب، انواع این جنس نه خواهد بود. بدین طریق: انبساط سریع، انقباض بطیء؛ انبساط سریع، انقباض معتدل (ارزانی، ۲‏/۵۱۶‏) ║ هرگاه قوّه ضعیف و حاجت شدید بود، واجب است که تواتر کند نبض. غایت آن‌که در دودی چنان گمان افتد که سریع است، امّا سریع نباشد (ارزانی، ۲‏/۵۴۳‏) ║ اگر ورم حار بود، نبض منشاری و مرتعش و سریع و متواتر باشد. و هرچند صلب‌تر گردد، منشاریت ظاهرتر شود (ارزانی، ۲‏/۵۶۵‏) ║ نبض در فرح و شادی، عظیم و متفاوت بود... و در غضب و خشم، عظیم و شاهق و سریع و متواتر (ارزانی، ۲‏/۵۶۷‏) ║ از جمله علاماتی که دلالت می‌نماید بر آن که زن حامله به پسر است آن است که... پستان راست آن بزرگ‌تر و حُلمَه یعنی تکمهٔ سر آن نیز بزرگ‌تر، و نبض دست راست او... متواترتر و سریع‌تر و ممتلی‌تر می‌باشد (عقیلی خراسانی۱، ۱‏/۳۶۳‏) ║ از اجناس عشرهٔ ادلّهٔ بسیطهٔ نبض مأخوذ از زمان حرکت نبض است. و این نیز منقسم به سه قسم می‌گردد: سریع و بطیء و معتدل میان آن هر دو (عقیلی خراسانی۱، ۱‏/۵۹۰‏) ║ فرق میان متواتر و سریع، آن است که: سریع چون مأخوذ از زمان حرکت [ا]ست، ممکن است ادراک آن به یک حرکت، وقتی که زمان آن قصیر باشد؛ به خلاف متواتر که ممکن نیست - به سبب عدمیّت ادراک آن- (عقیلی خراسانی۱، ۱‏/۵۹۲‏) ║ اگر هر نبضه به تدریج زائد شود... تکرار آن بر یک اختلاف باشد؛ مانند آن که اگر سریع باشد، سرعت هر نبضه مانند سرعت نبضه[ای] که مجاور آن و یا بعد از آن است باشد (عقیلی خراسانی۱، ۱‏/۵۹۸‏) ║ اگر ورم حار باشد، نبض منشاری و مرتعش و سریع و متواتر گردد. و هر چند صلب‌تر گردد، منشاریّت ‌آن ظاهرتر گردد... و اگر ورم لیّن نرم باشد، نبض موجی شود (عقیلی خراسانی۱، ۱‏/۶۲۳‏) ║ ق۱۳. اگر قوّه قوی و آلت صلب بود، نبضْ صغیرِ سریعِ متواتر باشد و اگر آلت لین و قوّه ضعیف بود، نبض صغیرِ بطیء متواتر باشد (اعظم خان۱، ۴۲) ║ اگر حاجت شدید و قوّه قوی و آلت صلب باشد، در این صورت، بالضرور، با وجود صغر، نبض سریع خواهد شد؛ بنابر آن‌که تدارک نماید به سرعت آنچه که فوت شده به‌واسطۀ صلابت از عِظَم (اعظم خان۱، ۴۳) ║ اگر قوّه قوی و آلت صلب بود، نبضْ صغیرِ سریعِ متواتر باشد (اعظم خان۱، ۴۸) ║ فایدۀ دیگر از این تشریح و تصریح بطلان استدلال حکمای نصاری است که بی‌لحاظِ عِظَم و صِغَر نبض -چندان‌که قرعات نبض را به حساب ساعت انگریزی سریع‌تر و در شمار بیشتر می‌یابند- حکم بر کثرت حرارت می‌کنند (اعظم خان۱، ۵۴) ║ بطیء... ضد سریع است. یعنی حرکت را در مدّتِ طویل از معتاد تمام کند، پس سکونات او متباعد خواهند بود. و این دال بر قلّتِ حاجتِ دل به هوای بارد است (اعظم خان۱، ۵۵) ║ متواتر که با عظیم و سریع باشد سببش شدّت حرارت و کثرت حاجت به ترویح قلب بود (اعظم خان۱، ۶۹) ║ فرق در متواتر و سریع آن است که متواتر مأخوذ از زمانِ سکون است و قصرِ زمان بین‌القرعتین در آن معتبر است و سریع مأخوذ است از زمان حرکت و در آن قصر زمان قرعهْ مقصود. و لهذا، متواتر مُدرَک نمی‌گردد مگر به دو حرکت و سریع مدرک می‌شود به یک حرکت (اعظم خان۱، ۶۹) ║ بعد از زمانۀ ابتدا، [حرکت] مستویْ عظیمِ سریع می‌گردد (بنابر لطافت صفرا و خفّت آن بر قوّه). چه، عفونت زیاده می‌کند رقّت و لطافت در وی و تحلیل می‌شود اکثر از آن به تبخیر (اعظم خان۱، ۷۸) ║ حرکت می‌کند طبیعت برای تحریک نبض بر استوا و می‌گردد نبضْ عظیمِ سریع (بنابر انتعاش حرارت غریزی و انتهاض قوّه، و بنابر شدّت حاجت به‌سوی اخراج ابخرۀ دخانیِ منحلّ از مادۀ عفنی و به‌سوی استنشاق هوای بارد به‌واسطۀ غلبۀ حارّ ناری و التهاب آن) (اعظم خان۱، ۷۸) ║ مُنتظَم علی‌الاطلاق... آن است که تکرار آن بر یک اختلاف باشد؛ مانند آن‌که اگر سریع باشد، سرعت در هر نبضه مثل ثلث سرعت نبضه[ای] که مجاور و بعد آن است باشد (یعنی در آن یک اختلاف باشد)، پس بر آن استمرار نماید (اعظم خان۱، ۸۰) ║ در ریاضتِ معتدل نیز نبض به‌تدریج عظیم و قوی گردد (بنا بر انعاش حرارت غریزی). اما در آخرِ ریاضتْ سریع و متواتر شود (اعظم خان۱، ۹۲) ║ نبض صغیر و ضعیف... در غشی و حمای یوم غمی و حمای یوم فزعی و در فزع غیرناگهانی نیز عارض می‌شود، به‌سبب غور و احتقان روح و حرارت در باطن و عروضِ ضعفِ قوّه از آن. به خلاف ترس ناگهانی که در آن سریع و مرتعد و مختلف غیرمنتظم باشد (اعظم خان۱، ۹۴) ║ نبض... در صورت قلّت اکل طعام نیز عظیم و سریع مایل به قوّت باشد و در حمای عفنی دموی نیز عظیم و سریع و مختلف بود (اعظم خان۱، ۹۶) ║ نبض عظیم و سریع... سبب او شدّت حرارت است، چندان‌که عِظَم بدان کفایت نکند. و اگر حرارت اشد بود، تواتر نیز به آن ضم گردد (اعظم خان۱، ۹۶) ║ نبض صغیر و سریع... در صداع صفراوی و سرسام صفراوی و دوار صفراوی و حمای یوم شمسی یافته می‌شود؛ به‌سبب شدّت حرارت صفرا یا [حرارت] ساذج که مستلزم شدّت حاجت به‌سوی جذب هوای بارد است و شدّت یبوستِ آنْ که مستلزم صلابت آلت و عصیان آن از انبساط تام است (اعظم خان۱، ۹۷) ║ نبض قوی و سریع سببش غلبۀ قوّه و شدّت حرارت است (اعظم خان۱، ۱۰۸) ║ نبض ضعیف و سریع... سبب این ضعف قوّه و کثرت حرارت بود و این نوع وجود ندارد (اعظم خان۱، ۱۰۹) ║ نبض سریع و متواتر سببش شدّت حرارت بود مع اندکی ضعف یا صلابت آلت یا انضغاط رگ (اعظم خان۱، ۱۱۵) ║ نبض سریع و متفاوت سببش کثرت حرارت و غلبۀ قوّه است... چه: اگر آلت مطاوع باشد، عِظَم نیز موجود شود (اعظم خان۱، ۱۱۶) ║ نبض سریع و صلب... سبب آن کثرت حرارت است و یبوست (چندان‌که موجب آن قدر صلابت گردد که عِظَم را به درجۀ اعتدالش فرود آرد) (اعظم خان۱، ۱۱۸) ║ نبض سریع و لین... سبب او کثرت حرارت و رطوبت بود و این را عِظَم لازم باشد (اعظم خان۱، ۱۱۸) ║ نبض سریع و خالی سببش کثرت حاجت و خلوّ رگ از خون باشد. و این نبض بدین‌طور ممکن‌الحصول بود که خون در بدن زیاده باشد (اعظم خان۱، ۱۲۰) ║ نبض سریع و ممتلی سببش کثرت حاجت و امتلاء رگ از خون و روح باشد و این بی‌عِظَم نباشد، مگر آن‌که امتلاء از مادۀ خلطی یا غذاییِ مضغطِ قوّه باشد (اما نه به درجه‌ای که باعث صِغَر گردد) (اعظم خان۱، ۱۲۰) ║ در غضبْ نبضْ عظیم شاهق و سریع و متواتر می‌باشد. سبب عظیم در وی ثوران قوّه و انبساط روح است [به] ظاهر بدن دفعتاً برای مقاومت از موذی و لینتِ آلت بنابر توجه روح به‌سوی خارج و شدّت حاجت به‌واسطۀ ثوران حرارت (اعظم خان۱، ۱۴۲) ║ اگر اختلاف منشاری... کثیر و شدید بود... در صورت ضعف قوّه، منذر شود به موت سریع (اعظم خان۱، ۱۷۳) ║ نبض عظیم و ضعیف و بطیء و متواتر و صلب و خالی... به‌سبب وجود ضدّ میان عظیم و صلب و سریع و ضعیف، ممکن‌الحصول نیست (اعظم خان۱، ۲۷۱) ║ اقسام نبض مرکّب مختلف... دودی... شبیه به موجی است در اختلاف اجزاء در شهوق و انخفاض و تقدّم و تأخّر، ولیکن بسیار صغیر و بطیء بود و شدیدالتواتر، به نهجی که تواترِ اینْ موهمِ سرعت باشد و حال آن‌که سریع نباشد (اعظم خان۱، ۲۷۹) ║ اقسام نبض مرکّب مختلف... منشاری... شبیه به موجی است در اختلاف اجزاء به شهوق و عرض و تقدّم و تأخّر. مگر فرق آن است که این صلب بود و مع صلابتْ مختلف‌الاجزاء در صلابت نیز باشد. و ایضاً، حرکت این مع تواترْ سریع‌تر بود؛ زیراکه قوّه در این البته قوی می‌باشد والّا قادر بر تعظیم بعضِ اجزاء با وجود صلابت نبودی (به‌خلاف موجی که آلت در آنْ لینِ مطاوع می‌باشد [و] ادنی قوّت در تحریک او کفایت می‌کند) (اعظم خان۱، ۲۸۲) ║ ق۱۴. در این مرض ورم ساده نیست بلکه غانقرایائی است و حمی عفونی مخصوصی با آن همراه است و نبض صغیر و سریع و ضعیف می‌شود و در صورت خطر نبض نملی و ساقط گردد و هذیان و قی صفراوی و بلغمی عارض شود و بدون علاج... مشکل است نجاتی حاصل شود (قبالهٔ تاریخ، ۴۰۲) ║ ۱۳۵۰ش. بعد استفراغ بود،‌ نبضش سریع می‌شد و ضعیف می‌شد و زمین‌گیرش می‌کرد و تیرگی که چیره می‌شد، سرما و ضعف رهایش می‌کرد و حالا نوبت تب بود (محمود۵، ۵۵)
۲. (درمورد یک عمل) که فوراً اتفاق بیفتد یا انجام شود ؛ سریعانه ‏۱؛ سریعه‏۱.
ق۵. قمر ز اسب تو آموخت سیر و زین معنی/ سریع‌تر بود از هر ستاره سیر قمر (ازرقی، ۲۲) ║ ق۶. ایشان نتوانند که در زمین بروند به سفری و تجارتی و طلب معاشی، و ضرب در زمین کنایت باشد از سیر شدید سریع (ابوالفتوح، ۴‏/۸۵‏) ║ ق۷. آرزومندی به دوام صحبت و مؤانست غریب لطیف او متجاوزالحد است. باری تعالی این مراد را سببی سازد سریع (مولوی۴، ۹۸) ║ ق۸. گفت: «چه چیز است که تقلّب آن سریع‌تر است؟». گفت: «دوستی فاسقان» (نظام تبریزی، ۲۵۳) ║ ق۹. چه گمان دارید که این سیر سریع پیوستۀ نجوم نه جهت امری است عظیم؟ (عبدالله قطب، ۳۰۵) ║ ق۱۰. به انواع نوازش‌ها که یکی مژدۀ رجعت سریع بود تسلیم می‌گردانید (محتشم، ۲‏/۱۳۸۱‏) ║ ق۱۱. عشق در کوه است تمکین و ثبات / عشق در باد هوا سیر سریع (فیض کاشانی، ۲۲۳) ║ ق۱۲. حرکت منقسم به شش نوع می‌گردد: شدید و ضعیف، و کثیر و قلیل، و سریع و بطیء (عقیلی خراسانی۱، ۱‏/۴۷۶‏) ║ ق۱۳. رفتنش سرو سبک‌خیز و سریع و بی‌درنگ/ گفتنش نغز و همه مغز و مفید و مختصر (قائم‌مقام۲، ۸۳) ║ ق۱۴. اکنون که به‌وسیلۀ جراید و اعلانات اخبار رفع انقلابات روسیه و افتتاح مکاریه می‌رسد از وکلاء ملت و وزراء دولت متبوع خود استدعا دیده می‌شود توجهات و اقدامات مؤثر و سریع مبذول گردد (اسناد تجاری، ۴۰۹) ║ ۱۳۰۱ش. گویی هر کلمه که فرخ می‌گفت جریان خون را در بدن ضعیف او سریع‌تر می‌ساخت (مشفق۱، ۱۵۰) ║ ۱۳۳۴ش. خاصیت اصلی الکل آن است که سرعت سیر خون را سریع می‌کند (جزایری، ۴۶) ║ ۱۳۵۶ش. لرزشی تند به تن ماهی کوچک افتاد. با حرکات سریع و شتاب‌زده‌ای خودش را به زیر آب کشید (میرصادقی۷، ۱۰) ║ ۱۳۷۷ش. پر گنجشکی به گونۀ منگل چسبیده بود. هادی چهار‌دست‌وپا رفت طرفش و با حرکت سریع دست پر را از صورت پسر گرفت (مندنی‌پور۲، ۱۷۴) ║ ۱۴۰۵ش. یافته‌ها نشان می‌دهد رشد سریع جمعیت و گسترش نامتوازن کالبدی، ضعف مالی شهری، بی‌ثباتی مدیریتی و استفادۀ ناکافی از ظرفیت‌های فرهنگی و طبیعی از مهم‌ترین موانع توسعه محسوب می‌شوند (علی‌اصغر عبدشاهی: اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری، ش۲۵‏/۴‏)
۳. (درمورد چیزی یا کسی) که فوراً می‌تواند از جایی به جایی دیگر برود ؛ سریع‌السیر؛ سریع‌رفتار؛ سریع‌سیر؛ سریعه‏۲.
ق۵. و چهارم آن باشد کی میان ایشان نیم جرم بود اَو کمتر ازین؛ پس قوی‌تر بود اندر دلالت. پس چون از وی جدا وابوَد و درجات کوکب سریع بیش‌تر بوَد از بطی‌سیر، ضعیف بوَد دلالت ایشان (المدخل، ۱۶۶) ║ ق۶. دفعةٌ: آب تیزرو، اندک باران، آب تیزرو و سریع، تیزآب (زمخشری، ۱۳) ║ ق۷. وجه لزوم آن است کی اگر سریعی و بطیئی حرکت کنند و سریع قطع جزئی کند، بطئ اگر دائماً مثل او قطع کند، پس متساوی بوده باشند (قطب‌الدین شیرازی، ۳‏/۱۰۰‏) ║ ق۹. آنگه فرو می‌آمدیم از باد سبک‌تر و از تیر سریع‌تر تا به بهشت رسیدیم (ابوالمحاسن جرجانی، ۵‏/۲۴۱‏) ║ ق۱۰. و همچنین امتحان نمود تا معدّل گردد، یا لنگر را مقداری به آن اضافه نمایند اگر بطیء باشد، و اگر سریع باشد آن سر دیگر لنگر را اندکی دیگر بدان بیفزایند تا مصحّح شود (محمد حافظ، ۶۷) ║ ق۱۱. قبل از وصول، قاصدی سریع به جهت ایصال این خبر بدیع، افشار آقا نام، به آن مقام دولت‌انجام ارسال داشتند (محمود افوشته‌ای، ۲۴) ║ ق۱۲. فرمانش چون اندیشه نماید که بطیء را سریع سازد، قطب فلک خاصیت شهاب گیرد (محمدابراهیم نصیری، ۲۹۹) ║ ق۱۳. پیرزن ابتدا حمل به سخریه نمود. بعدَها که یقین کرد، مسرعی سریع به جزیرۀ قیس فرستاده، پسران را آگاهی داد (اعتمادالسلطنه۵، ۱‏/۳۰۳‏) ║ ق۱۴. از تهران بعضی چند قاصد سریع فرستاده، به آقایان اطلاع دادند که به‌سرعت خود را به قم برسانند والّا دچار و اسیر قزاق و زنجیر می‌شوند (سیّاح۱، ۵۵۸) ║ ۱۳۰۱ش. پس قدم‌ها را سریع کرده و همین که به فرخ که سربه‌پایین می‌آمد رسید دست را روی‌ شانۀ او گذارده، گفت: الحمدلله، پس از مدتی همدیگر را دیدیم (مشفق۱، ۲۴۸) ║ ۱۳۳۸ش. من نیک احساس می‌کنم که با قدم‌های سریع به سوی سرمنزل آخرت روانم (قاضی۱، ۲‏/۱۲۸۱‏) ║ ۱۳۶۱ش. متروهای تازه و سریعی کشیده بودند که هر روز هزاران نفر را جابه‌جا می‌کرد (دریابندری۳، ۸۹) ║ ۱۳۹۵ش. اگر آدم محتاط و ترسویی اتومبیلی پرقدرت و سریع بخرد، هنگام رانندگی کمتر احساس ترس و بیشتر احساس قدرت می‌کند (حامد نظرپور کاشانی و دیگران: فرهنگی تربیتی زنان و خانواده، ش۳۴‏/۹۸‏)
۴. پیش از اسم یا فعل می‌آید، صفت مرکب می‌سازد و یکی از معانی سریع را به آن اضافه می‌کند.
ق۵. این‌چنین حال هرچند نیکوست آخر گذرنده است و سریع‌زوال است (قراضه، ۲) ║ ق۶. خدای تعالی سریع‌مکرتر است، یعنی زودعقوبت‌تر است، و مکر از خدای تعالی عقوبت باشد (ابوالفتوح، ۱۰‏/۱۱۹‏) ║ ق۷. چنان سریع‌اجابت که صخره است ببین/ که خویشتن را با صیت حکم تو کر ساخت (لنبانی، ۸۸) ║ ق۸. افغان و نفیر و نوحه و زفیر هر یک به اوج اثیر و ذروۀ تدویر سریع‌مسیر لباس اطلس و حریر می‌رسید (ابوالقاسم کاشانی۱، ۲۲۴) ║ ق۹. خدای تعالی سریع‌مکرتر است و زودعقوبت‌تر (ابوالمحاسن جرجانی، ۴‏/۱۶۴‏) ║ ق۱۰. اول از اهمال دوران در توقف بود کار/ لیک آخر کار خود بخت سریع‌اقبال کرد (محتشم، ۲‏/۱۱۶۹‏) ║ ق۱۱. کرکی به سکون رای مهمله، کلنگ و ترکان درنا نامند. مثل گنجشک سریع‌الجماع است (محمدتقی تبریزی، ۳۲۳) ║ ق۱۲. نهنگ سریع‌آهنگ غازیان غضنفرکردار چون عصای کلیم اسباب سحرۀ هندیان را به یک دم نابود ساختن آغاز نهاد (محمد مروی، ۲‏/۷۲۵‏)
۵. (درمورد کسی) که کارها را فوراً و معمولاً با مهارت انجام می‌دهد؛ چابک ؛ سریع‌العمل ‏‌یک‌.؛ سریعه‏۴.
ق۶. من به نصرت و یاری دوستان سریع باشم (ابوالفتوح، ۱۷‏/۱۳۲‏) ║ ق۷. خاک زمین سریع بوَد پیش حلم تو/ چرخ فلک به نسبت عزمت سریع نیست (قمری آملی، ۴۹۳) ║ ق۸. شهباز نصرت تو سریع است در جهان / چون از جناح طایر قدس است شهپرش (برندق خجندی، ۱۸۲) ║ ق۹. هم در آن وقت‌ها سری سقطی/ آن سریع طریق حق نه بطی ـ یک شبی وقت خویش بازنیافت/ لذت سجدۀ نیاز نیافت (جامی۳، ۱‏/۳۱۱‏) ║ ق۱۱. گوهر بدیع که به دستیاری غوّاص فکر سریع از بحر ضمیر بادیه‌پیمایان کشور معنی متواتر گردد ستایش صانع است بی‌همال ... (میر داماد، ۳) ║ ق۱۳. به هرچه مقرّر گردد سمیعیم و سریع (فرّخ خان، ۴‏/۴۵‏) ║ ق۱۴. سحاب جودش در موقع نوال سریع/ شرار خشمش در وقت اشتعال بطی (ادیب‌الممالک، ۲‏/۴۱۲‏) ║ ۱۳۰۱ش. یک‌مرتبه قدم‌های تند و محکمی برمی‌داشت، گوئی نشانۀ آن بود که در راه انجام منظورِ خود همان‌طور سریع و پابرجا خواهد بود (مشفق۱، ۹۵) ║ ۱۳۵۶ش. کشتی‌گیر باید پُرنفس و سریع باشد. کشتی‌گیر پیر به درد نمی‌خورد (میرصادقی۷، ۸۰) ║ ۱۳۶۸ش. رانندۀ ماهر و سریع (درویشیان۱، ۴‏/۱۹۶۳‏) ║ ۱۳۹۰ش. رده‌بندی ماشینی جایگزین رده‌بندی دستی خواهد شد به نحوی که امور رده‌بندی توسط فردی کمتر ماهر و سریع و کارآمد می‌تواند انجام گیرد (اسماعیل جعفرپور: کتاب ماه کلیات، ش۱۶۵‏/۸۵‏)
۶. (درمورد مسیر حمل و نقل، اینترنت، و مانند آن‌ها) که تعداد زیادی وسایل حمل و نقل یا انبوهی از اطلاعات در فاصلۀ زمانی کوتاه از طریق آن‌ها جابه‌جا می‌شوند.
۱۳۸۲ش. در ژاپن شرکت یاهو سرویس VoIP را به‌عنوان جزئی از سرویس، همراه با خدمات اینترنت سریع خود ارائه می‌کند (ایران۳، ش۲۷۲۹‏/۷‏) ║ ۱۳۸۴ش. اولین راه‌آهن سریع جهان در سال ۱۹۶۴ به منظور سرعت بالا ساخته نشده بود، بلکه به‌عنوان راه‌حلی برای ظرفیت ناکافی خطوط اصلی و باریک موجود تصور می‌شد (قایمی ـ گودرزی: بررسی‌های بازرگانی، ش۱۳‏/۳۹‏) ║ ۱۳۹۰ش. بر اساس آمارهای رسمی نزدیک به ۹۳ درصد کاربران خانگی از اینترنت سریع با پهنای باند بالا استفاده می‌کنند (هاشمی ـ پورامین‌زاد: بررسی‌های بازرگانی، ش۵۰‏/۶۷‏) ║ ۱۳۹۳ش. نخستین بار مفهوم سامانۀ اتوبوس‌رانی تندرو در شهر شیکاگو در سال ۱۹۳۷ مطرح و برای تبدیل سه خط حمل و نقل سریع ریلی به خطوط سریع اتوبوس‌رانی در مراکز و شهرک‌های اطراف به کار رفت (محسن سقایی و دیگران: آمایش جغرافیایی فضا، ش۱۱‏/۲۴‏) ║ ۱۳۹۸ش. هرچه اینترنت سریع‌تر، قابل‌اطمینان‌تر و ارزان‌تر شد و در بیشتر مناطق گسترش یافت، شرکت‌ها و سازمان‌ها نیز به این فکر افتادند که اطلاعات مالی خود را از طریق اینترنت در اختیار کاربران قرار دهند (عابدین برزگر خاندوزی و دیگران: حسابداری مدیریت، ش۴۲‏/۳‏)
‌دو‌. (اسم) ۱. (ادبیات) یکی از بحرهای نوزده‌گانۀ شعر فارسی که وزن اصلی آن «مفتعلن مفتعلن فاعلات» است.
ق۵. در کفّ تو باد آب رز، بر تنْت اکسونی و خز/ در سمع گه شعر رجز، گاهی سریع و گه رمل (لامعی، ۸۱) ║ ق۶. گویند مرغان در ربیع ابیات و اشعار بدیع/ این گفته از بحر سریع، آن گفته از بحر رمل (فلکی، ۴۰) ║ ق۷. ترتیب بحور این است: طویل و مدید و بسیط، وافر و کامل، هزج و رجز و رمل، سریع و منسرح و خفیف و مضارع و مقتضب و مجتث، متقارب (شمس قیس، ۶۱) ║ ق۸. سریع در اصل مستفعلن مستفعلن مفعولات است (شمس‌الدین آملی، ۱‏/۱۴۰‏) ║ ق۹. مثال تجنیس مطرّف از قصیدۀ مصنوع این بیت است از بحر سریع مطوی (محمود حسینی، ۱۰۳) ║ ق۱۰. بحر سریع مقطوع، مثاله: ای همه هستی ز تو پیدا شده/ خاک ضعیف از تو توانا شده (واصفی، ۱‏/۱۰۲‏) ║ ق۱۲. بحر سریع مطوی موقوف ـ «مفتعلن مفتعلن فاعلان» دو بار. مثالش معمّا به اسم رستم: دل که ز خوبان همه غم دیده است/ بیشتر از عمر ستم دیده است (شیرعلی لودی، ۸۷) ║ ق۱۳. صاحب بن عباد در بحر سادس عشر، که مواد اشتباه رجز و سریع را بیان کند، خطابی بل عتابی با بوحاتم عروضی کرده (قائم‌مقام۱، ۳۱۹) ║ ق۱۴. تو را عروضی و شاعر همی توان گفتن/ نه آن کسی که نداند مدید را ز سریع (ادیب‌الممالک، ۲‏/۸۷۳‏) ║ ۱۳۰۹ش. از این نوزده بیت که از اشعار ابوالمؤید مانده است، ابیات ۱۲ و ۱۳ از مثنوی‌ای بوده است به بحر متقارب و بیت ۱۴ از مثنوی دیگر از بحر هزج و بیت ۱۷ از مثنوی بحر سریع و بیت ۱۸ از مثنوی دیگر به بحر خفیف می‌باشد (سعید نفیسی: شرق، ش۳‏/۱۳۶‏) ║ ۱۳۳۹ش. چون کلمات را سبک و بدون کشش صوت تلفظ کنی بر وزن مفتعلن مفتعلن فاعلن است که آن را بحر سریع می‌نامند (همایی، ۱۳۲) ║ ۱۳۸۰ش. در زیر نمونه‌هایی از چند بحر مختلف مناجاتی را که در آغاز تعزیه، و معمولاً در بیات ترک می‌خوانند، به نقل از نسخه‌های مختلف می‌آوریم: ... ۵. بحر سریع مطوی موقوف ... (شهیدی، ۴۷۴) ║ ۱۳۹۹ش. هفتاد و شش نوحه و مرثیه بررسی شده که در قالب‌های گوناگون شعری و در بحور عروضی رمل، هزج، رجز، مضارع، سریع و متقارب سروده شده‌اند (مهدی نجفی و دیگران: شعرپژوهی، ش۴۳‏/۲۳۸‏)
۲. (موسیقی) (زمان‌های میان نقره‌ها (ضربه‌ها) را با نشانه‌هایی چون «ا»، «ب»، «ج» و «د» مشخص می‌کنند. «ا» کوتاه‌ترین زمانِ محسوس است و اقسام مبتنی بر آن را سریع می‌نامند.) الگویی ریتمیک که زمانِ اصلی یا تعیین‌کنندهٔ آن کوتاه‌ترین زمانِ محسوس، موسوم به «ا» باشد. این زمان چنان کوتاه است که در اجرای موسیقایی نمی‌توان نقره‌ای (ضربه‌ای) دیگر میان دو نقرهٔ متوالی (دو ضربهٔ‌پی‌در پی) جای داد.
ق۷. هرآینه زمانی‌که میان حروف متوالی واقع باشد، منقسم گردد و در سریع هزج این معنی ترعید و تضعیف بُوَد. {فن چهارم: علم موسیقی} (قطب‌الدین شیرازی۱، فن چهارم، ۱۴۶) ║ ق۸. زمان اطول را در این اقسام فاصله خوانند و در مفصل اول اگر زمان اول «ا» بُوَد سریع مفصل اول و حثیث مفصل او «ل» خوانند (شمس‌الدین آملی، ۳‏/۱۰۵‏) ║ ق۹. اما موصّل؛ اگر میان هر دو نَقره از آن ممکن نباشد که نَقره‌ای دیگر واقع شود بلکه از اقصای ازمنه باشد آن را سریع هزج خوانند (عبدالقادر مراغی۱، ۲۳۶)
‌سه‌. (قید) با شتاب و فوراً ؛ سریعانه ‏۲؛ سریعاً.
ق۸. آمده در کاخ مهر نیّر اصغر سریع / پر زده بر شاخ جدی در طیران پَرپَهن (برندق خجندی، ۲۰۵) ║ ق۱۰. سخن به خاتمه گردید محتشم نزدیک/ بیا و رخش بیان بیش از این سریع مران (محتشم، ۱‏/۵۰۱‏) ║ ق۱۴. پانزده‌هزار تومان به جهت پیش‌کشی قوام‌الملکی از محمدرضاخان می‌خواهند و سریع تلگراف شده که اگر این مبلغ را می‌دهد لقب مال اوست (خفیه‌نویسان، ۲۱۷) ║ ۱۳۳۶ش. مثل کبوتری که به آشیان برگردد سریع و سبک‌بال می‌آید (پرویزی، ۲۸) ║ ۱۳۶۳ش. این عدّه خیلی سریع غسل می‌کردند و خارج می‌شدند (ندوشن، ۱‏/۲۹‏) ║ ۱۳۸۹ش. دیدم ویدئوهه رو داد دست تقی و سریع با حبیب رفتن تو یه اتاق که درش کنار در اتاق‌خواب بود (سیامک گلشیری، ۷۶)