وضعیت: «در حال ویراستاری»
سرشته serešte [گونۀ دیگر: اسرشته]
یک. (صفت) ۱. (در مورد چیزی) ساخته شده و پدید آمده از چیزی یا ترکیب چند چیز با هم.
ق۴. چو عود قماری و چون مُشک تبت/ چو عنبر سرشتهٔ یمان و حجازی (مصعبی: بیهقی۱، ۴۸۲) ║ ق۵. آنچه بدین ماند، همه سفال خوانند. همچون چیزها که از گِل سرشته بود چون سبود و کوزه (اسدی۶، ۷۹) ║ ق۶. این عمود از زر سرشته و نرم بود؛ و سَلَب جنگ و سلاح از آهن نیکوتر آید (طرسوسی، ۲/۵) ║ ق۷. سرشته ز لطف تو معجون روح/ شکسته ز لفظ تو بازار قند (اسفرنگی، ۵۲۶) ║ جگر از طینت خون سرشته است تا چنانستی که خون است، و در او رگ‌های شعری است بسیار در اجزای آن پراکنده (مؤیّد خوارزمی، ۴/۱۹۴) ║ ق۸. شخصی را دید تمثالش از جان سرشته و بر ناصیهٔ صورتش مثالِ نور نوشته (ابن بزّاز، ۱۰۵) ║ ق۹. معجون گِلم سرشتۀ توست/ مضمون دلم نوشتۀ توست (جامی۳، ۲/۲۹۲) ║ ق۱۰. خالش که ز غالیه سرشته/ تخمی ز محبت است کشته (عبدی بیک۱، ۱۴) ║ ق۱۱. من ذرّة سرشته ز هیچم، نه آفتاب/ تا پوشد این خرابه سیه در عزای من (فصیحی هروی: صیادان معنی، ۱۴۹) ║ ق۱۲. بدیدم بتی از لطافت سرشته/ ندانم پری بود او یا فرشته (تأثیر، ۶۹۵) ║ ق۱۳. سرشته است از سنگ و سندان دلت/ نرُسته‌است مردم‌گیاه از گلت (یغما، ۲/۲۸۸) ║ ق۱۴. شاه جوان بود، بی‌علم و بی‌تجربه، از وضع زمان بی‌خبر، رگ و ریشۀ آن از خمیر استبداد سرشته بود (مراغهای، ۵۷۶) ║ ۱۳۳۰ش. ز رنج و درد چنان شد تنم که گر بینی/ گمان بری که سرشته ز رنج و دردم تن (بهار، ۱/۲۴) ║ ۱۳۷۵ش. بیشترشان کنار خیابان، پشت به طلوع ویرانه‌ها، نشسته بودند و مانند مجسّمه‌هایی سرشته از گِل به سحرگاه تن درداده بودند (مندنی‌پور۱، ۱/۷)
۲. (درمورد امری معنوی) پیوندخورده و عجین‌شده با ذات آدمی به‌گونه‌ای که آن امر ویژگی برجستۀ او شده باشد.
ق۴. [ابراهیم] طبعِ توحید و معرفتِ خدای تعالی اندر او سرشته بود (بلعمی۱، ۱۸۱) ║ ق۵. گذشته در جلالش از فلک قدر/ سرشته با وجودش از ازل جود (ابوالفرج رونی، ۶۱) ║ ق۶. اولاد آدم را دوستی مال و جاه در طبیعت مرکوب است و با طینت و جبلّت سرشته و ممزوج (میهنی، ۶۱) ║ ق۷. اگرچه کیاست در نهاد من سرشته است، وقایع و حوادث بر سر ما نبشته است (ابویعقوب تبریزی، ۱۴۰) ║ ق۸. بایدکه عامل به هشت خصلت آراسته باشد. ... اوّل عدل و راستی که در طبع وی سرشته و با فکر او آغشته باشد (رشیدالدین فضلالله۶، ۱۱۲) ║ ق۹. چون خبر واقعه صاحب‌قران سعید به امیرزاده سلطان حسین رسید، عِرق بداندیشی و فتنه‌انگیزی که در جِبِلّت او سرشته بود، باز چنین وقتی به حرکت درآمد (عبدالرزاق سمرقندی، ۱ ، ق۲/۱۰۴۶) ║ ق۱۰. عداوتم به دل کاینات داده قرار/ محبتت که سرشته‌است در دل همه‌کس (محتشم، ۲/۱۲۱۴) ║ ق۱۱. جوانی بود در کمال متانت و نجابت؛ چنان‌چه مردمی و آدمیّت سرشتۀ طینت پاکش بود (نصرآبادی۱، ۱/۱۰۲) ║ ق۱۲. از آنجا که رحم و مروت از بدو فطرت سرشتۀ آب و گل طینت صافی‌طویت آن حضرت می‌باشد، غازیان را از این حرکت مانع آمده، از خون آنها گذشتند (حسینی منشی، ۵۵) ║ ق۱۳. غیرت و مردانگی سرشتهٔ وجود سعادت‌نمودش بود (فرّخ خان، ۳/۳۲۲) ║ ق۱۴. آب و گل ایرانیان و عادت ایشان سرشتۀ ارادت پادشاه است (اعتمادالسلطنه۴، ۱۳۷) ║ ۱۳۲۴ش. با آب و گلم، سرشته مهر توست/ این جنس گران مراست ارزانی (فصیح‌الزمان، ۱۳۷) ║ ۱۳۷۴ش. چه‌طور باور کنم که غم سرشتۀ وجود من بوده‌است؟ (دولت‌آبادی۲، ۳/۱۳۱)
۳. آفریده‌شده؛ آفریده.
ق۴. فریدون فرّخ فرشته نبود/ ز مُشک و ز عنبر سرشته نبود (فردوسی، ۱/۸۵) ║ ق۵. جوانی نکوروی و فرخنده‌رای/ سرشته تنش ز آفرینِ خدای (عیّوقی، ۹۱) ║ ق۶. تو گویی آدمی نیست او فرشته‌ست/ که از فرهنگ و دانایی سرشته‌ست (عطّار۶ (؟)، ۱۸۰) ║ ق۷. من آدمی به لطف تو دیگر ندیده‌ام/ حوری مگر نه از گِل آدم سرشته‌ای (سعدی۳، ۳۶۹) ║ ق۸. این ذاتِ مطهّر مگر از نور سرشته‌ست/ وین سروِ خرامان مگر از باغِ بهشت است (نزاری، ۱/۸۴۲) ║ ق۹. ای سرشته طینتت از مردمی و لطف و جود/ از تو خود جز مردمی چیزی نیاید در وجود (بدر شیروانی، ۳۷۳) ║ ق۱۰. خوبان که فرق تا قدم از جان سرشته‌اند/ مردم‌کشند اگر چه به صورت فرشته‌اند (اهلی، ۲۲۲) ║ ق۱۱. از هر دوجهان گذشته می‌خواهم/ وز مهر و وفا سرشته می‌خواهم (مفید بافقی، ۳، ق۱/۳۴۱) ║ ق۱۲. آب و گِل من سرشتهٔ توست/ وین تخم امید کِشتهٔ توست (حزین، ۶۹۸) ║ ق۱۳. با بخشایش یزدان آلایش چیست و در رستهٔ آموزگاری گناه کدام؟ زشت و زیبا سرشتهٔ اوست، پشم و دیبا رشتهٔ او (یغما، ۲/۱۹) ║ ق۱۴. اگر مغربی بزرگوارم دلی پاک نداشت و مانند مردمان رشکین، از خمیرۀ پست سرشته بود، همین کفایت می‌کرد که او را به‌گمان بد بیندازد (ناصرالملک، ۶۹) ║ ۱۳۳۱ش. این‌ها از مایه‌ای دیگر سرشته‌اند، از عالمی دیگرند (به‌آذین۲، ۳۱)
۴. ← آمیخته یک. ۱؛ اندرهم سرشته؛ درسرشته۳.
ق۴. به سَمْنِ گاو آنگه حَب سرشته/ به سایه درنهاده خشک گشته (میسری، ۹۸) ║ ق۵. [زراوند] شپش را بکشد و گر بر ریش‌ها فشانند، خشک گرداند و به کند. خاصه که به انگبین سرشته بوَد (موفّق هروی، ۱۷۴) ║ ق۶. هلیلهٔ سیاه و بلیله که به روغن سرشته باشد، از هریک یک درم ... همه را بکوبد و بیزد و با انگبین بسرشد (تفلیسی۶، ۶۷۹) ║ ق۷. بوی سلامت ندهد باغ دهر/ زانکه سرشته‌ست نباتش به زهر (امیر خسرو۸، ۳۱۸) ║ ق۸. اگرچه عیش جهان است چو شکر شیرین/ ولیک زهر هلاهل سرشته در شکر است (سلمان ساوجی، ۴۳) ║ ق۹. سنبلِ زلفت که گشت از بوی او جان‌ها خراب/ عنبری باشد سرشته تازه با مشک و گلاب (محمود حسینی، ۲۰۴) ║ ق۱۰. با شکر دکن گل ایران سرشته گشت/ از طبع هند خاصیت گلشکر نماند (نظیری، ۵۶۲) ║ ق۱۱. ز گِردِ خوانِ فلک دست حرص کوته دار/ که سنگ‌ریزهٔ منّت سرشته با نانش (صائب، ۵/۲۴۱۷) ║ ق۱۲. [جلنجبین] معرب گلنگبین فارسی است. یعنی برگ گلِ سرشته با هم‌وزن آن عسل که حقیقت و اصل آن است (عقیلی خراسانی، ۳۱۰) ║ ق۱۳. [بنفشه] سرشتۀ آن با شیر و گلقند جهت تب‌های مرکّبه بی‌عدیل است (نوری، ۲/۸۷) ║ ق۱۴. به جوی آب تو روزی هزار لاشهٔ سگ/ دراوفتاده و اجزای آن سرشته در آب (ادیب‌الممالک، ۲/۱۰۰)
۵. (چیزی) که از کنار هم بودن دو یا چند چیز مختلف تشکیل شده‌است؛ ترکیب (آمیخته، معنای ۸).
ق۴. سرشته چند گونه چند پخته/ غذای دردمندان نیز گفته (میسری، ۲۶۷) ║ ق۵. اَلْمُثَلَّثُ = سرشته‌ای باشد از مُشک و عنبر و عود (ابوسعد میدانی، ۱/۲۷۵) ║ ق۶. زمین‌ها و آسمان‌ها پر فرشته‌ست/ تو کی بینی که چشم تو سرشته‌ست (عطّار۴، ۴۹) ║ ق۸. آدمی‌زاده طرفه معجونی‌ست/ از فرشته سرشته وز حیوان (؟: رشیدالدین فضلاللّه۶، ۲۶۶) ║ المُثَلَّث: سیکی و سرشته که از مشک و عود و عنبر باشد (زنجی، ۱/۳۱۸)
۶. (امری معنوی) که همراه و آمیخته با امری دیگر باشد (آمیخنه معنای ۴).
ق۵. هر آن آفرینش که از نیکویی/ در ایشان سرشته‌ست با بدخویی (ایران‌شاه۱، ۲۵) ║ ق۶. دل ایشان کانِ وفا گشته و جان ایشان به آبِ وقار و نیک‌عهدی سرشته (محمد بخاری، ۲۴۰) ║ ق۷. شگفتی کردم آن را که آشکارا کرد از تمامی فضل سرشته با حماقتی (مقامات حریری، ۳۴۴) ║ ق۸. شنو ز بنده قسم‌نامه‌ای سرشته به درد / که نزد اهل کمال است خوشتر از درمان (برندق خجندی، ۱۹۶) ║ ق۹. چون مِهر دعوت است سرشته به‌جان او/ صوفی به دهر چاره ندارد از این بلاغ (صوفی هروی، ۱۳۷) ║ ق۱۰. تخمیر نبوت و ولایت ازلی‌ست/ زآن نور نبی سرشته با نور علی‌ست (اهلی، ۷۰۴) ║ ق۱۱. دل‌سوزیش به اشک ندامت سرشته بود/ بستیم چشم یک‌قلم از توتیای خلق (صائب، ۵/۲۵۰۳) ║ ق۱۲. بس که بسرشته‌است با صبر و تحمل خوی من/ برنخیزد از غضب چو موی چینی موی من (تأثیر، ۶۵۲) ║ ق۱۳. گوش به استماع کلامش ننهاد و فرستاده‌اش را با خطابی سرشته به شرنگ مخالفت، رخصت مراجعت داد (دنبلی، ۱۹۸) ║ ق۱۴. طبیعت خلقت انسان با مدنیت سرشته و به احتیاج مشارکت ابناء جنس در ادارهٔ امور مدنی مفطور است (مرامنامه‌ها، ۹۳) ║ ۱۳۷۸ش. ایران کشور ارتباط و تعامل است و نه انزوا و تشنج، فرهنگ اصیل ایرانی با تساهل و تنوع و مدارا سرشته است و نه تنگ‌نظری و خشونت (عبدالله نوری، ۲۶۶)
۷. (چیزی) که در درون کسی یا چیزی نهاده شده‌است.
ق۵. معرفت اندر مردم و حیوان سرشته باشد و کسب‌کردنی نیست (ناصر خسرو۴، ۲۲۵) ║ ق۶. آیت بزرگی بر روی او نوشته و عنبر سخاوت در طینت او سرشته (ابن فندق، ۱۵۷) ║ ق۷. نیکی و بدی در گهرِ خلق سرشته‌ست/ از نامه نخوانند مگر آنچه نوشته‌ست (سعدی۴، ۷۴۸) ║ ق۸. حکمت من در خلقت تو، محبت من است که در سرّ تو سرشته است تا دیدۀ غیری بر او نیفتد (ابوسعید شیعی، ۴۵۹) ║ ق۹. بنده در تحریک آنچه در خلقت وی سرشته‌است، مذموم نیست (معین‌الدین فراهی، ۳۸۶) ║ ق۱۰. نشأة محبت آن خاندان در طینت این خاک‌سار سرشته و خاک وجود این بی‌مقدار به زلال خلت و خلوص آن دودمان آغشته (اسناد شاه طهماسب، ۷۳) ║ ق۱۱. ای‌کاش سرنوشت چنین نانوشته بود/ یا قطع نسل در گل آدم سرشته بود (زلالی، ۸۱) ║ ق۱۲. محبت در نهاد او سرشته/ دلش پاکیزه چون طبع فرشته (سیّدا، ۳۸) ║ ق۱۳. طمع‌ها در گِل آدم سرشته‌ست/ کسی کو را طمع نَبْوَد، فرشته‌ست (قائم‌مقام۲، ۱۹۳) ║ ۱۳۱۲ش. اتّفاقاً حوادث نیز به این القاآت کمک می‌کرد و شیرینی ریاست و حکم‌فرمایی که احتیاج به آن در نهاد من سرشته، گفته‌های دل را چاشنی می‌داد (حجازی۲، ۱۰۴) ║ ۱۳۳۰ش. نعیم و جحیم است در تو سرشته/ ولیکن تو خود فارغ از این وآنی (بهار، ۱/۶۷۳) ║ ۱۳۶۱ش. چرا نباید خیالِ خودمان را راحت کنیم که ما کی هستیم و چه نیروی خیرخواهی جاویدانی در وجودِ ما سرشته‌است؟ (دریابندری۳، ۱۳۷)
۸. (درمورد) که مالیده و آغشته‌شده به چیزی دیگر است.
ق۵. به رخ بر سرشته شده گَرد و خوی/ چو بر لاله آمیخته مشک و می (اسدی۳، ۲۴) ║ ق۶. پری‌چهره بتانی شوخ دلبند/ ز خال و لب سرشته مشک با قند (نظامی۳، ۶۲۸) ║ ق۱۰. خاک را با بدن سرشته نگر/ تخم مردم به خاک کشته نگر (اسناد شاه طهماسب، ۴۹۲) ║ ق۱۳. شکّر نبُوَد سرشته با یاقوت/ یاقوت لبت سرشته با شکّر (سروش، ۱/۲۴۰) ║ ق۱۴. مریم‌آسا بری ز نخلهٔ خشک/ رطبی چون شکر، سرشته به مشک (ادیب‌الممالک، ۲/۶۴۱) ║ ۱۳۳۵ش. باد تر بهار/ بوی غبار خشک بیابان تشنه داشت/ بازوی شاخه‌ها ـ چون بازوان لخت سیاهان زورمند/ در روشنی به روغن باران سرشته بود (نادرپور، ۲۳۷)
۹. (درمورد چیزی) خیس و مرطوب‌شده با آب یا خون و مانند آن؛ آغشته‌شده به آب یا هر مایعی ؛ درسرشته۱.
ق۵. از آن چیزها که مرغ را فربه کند، آن است که در خانۀ تاریک کنندش و خمیر آرْد جو دهندش به سیکی سرشته (ورزنامه، ۱۴۲) ║ ق۶. بریده باد به تیغ و سرشته باد به خون/ سر و زبان عدویت به‌سان تیغ و قلم (جمال‌الدین اصفهانی، ۲۳۹) ║ ق۷. باد یمن ار یاد عقیق آوَرَد، این باد/ از خون سرشته چو عقیق یمن آمد (بدیع نسوی: عوفی۱، ۱/۲۰۰) ║ ق۸. همگنان گفتند: طینت آل‌سامان به آب کرم و لطف سرشته‌است و عفو و اغضای ملوک ایشان از زلّات بندگان و عثرات خدمت‌کاران به همۀ ایام متعارف بوده‌است (رشیدالدین فضلالله۱، ۳۶) ║ ق۹. خاک قدمش به خون سرشته/ بنهاده به دستش آن نوشته (جامی۳، ۲/۳۲۷) ║ ق۱۰. به صلاح و پند مردم تن من چگونه چون خُم/ نشود سرشتۀ می که چنین سرشت دارد (اهلی، ۱۵۴) ║ ق۱۱. دل به خون محبّت سرشته‌ای دارم/ اگر خمار شَوَم جام می‌تواند داد (اسیر شهرستانی، ۴۶۲) ║ ق۱۲. خاکم سرشته‌ست به آب ولای تو/ تا باشدم نفَس به تولّا برآورم (حزین، ۵۶۱) ║ ق۱۳. لذّت نفع گندم را که سرشته به خون هزاران نفوس مقدّس است، نیز چشیده‌اند (اختر، ۳/۲۰۳۲) ║ ۱۳۳۰ش. همه در کارزار کشته شدند/ جمله با خاک و خون سرشته شدند (بهار، ۲/۸۹۱)
۱۰. (درمورد خاک، آرد و مانند آن) ورز داده‌شده و به شکل موم و خمیر درآمده.
ق۵. عَجینٌ: آرد سرشته (ادیب نطنزی۱، ۵۲۵) ║ نرم کردیم از بهر او آهن و آن چنان بود که آهن در دست او چون گلِ سرشته بود (قرآن کمبریج، ۱/۵۸۱) ║ ق۶. ای دوست، گِل سرشته را آبی بس (؟: بهاءالدین بغدادی، ۳۴۰) ║ ق۷. چون مرگ مؤمن حاضر شود، ... جان او به نرمی بیرون کشیده شود، چنانکه موی از آردِ سرشته (مؤیّد خوارزمی، ۴/۸۸۳) ║ ق۸. ای پدر، خود پز این سرشتۀ تو/ تو بهی باغبان کشتۀ تو (اوحدی، ۵۶۷) ║ السُّلالَة: گلِ سرشته (بخارایی، ۱۱۸) ║ ق۹. فطیر: آرد سرشته که خمیرمایه در او نکرده باشند (محمد بن عبدالخالق، ۲/۱۰۲۴) ║ ق۱۰. به آب زمزم و خاک صفا سرشته گِلش/ حقش به حلمت و عفت مخمر آورده (نظیری، ۴۹۲) ║ ق۱۱. آب و گِلم سرشتهٔ دست محبّت است/ خصمی چو سیل دارم و معمور مانده‌ام (شفائی، ۶۲۵) ║ ق۱۲. دلش از آتش غیرت برشته/ ز آب آب رو خاکش سرشته (تأثیر، ۱۶۶) ║ آشامیدن یک درم زهرۀ قنفذ با یک درم موم سرشته مخرج جنین و از مجربات شمرده‌اند (عقیلی خراسانی، ۸۲۴) ║ ق۱۳. قوم آردِ سرشته را پیش از آنکه خمیرمایه شود، برداشتند (فاضل همدانی۱، ۱۲۵) ║ ق۱۴. سرشته در کف ایشان به قدرت ازلی/ خمیر هستی و گلمهرهٔ سپهر کبود (ادیب‌الممالک، ۲/۸۱۰)
۱۱. (درمورد چیزی یا جایی) خوشبوشده و معطّر به سبب آغشته شدن یا تماس با مواد خوشبوکننده ؛ درسرشته۲.
ق۵. شمعی دیدم ... چون کافور سپید و به عنبر سرشته بود (ناصر خسرو۲، ۵۲) ║ ق۷. گل خط تو سرشته‌ست به مشک و عنبر/ چون قضا خواست که خورشید به گل انداید (قمری آملی، ۳۵۵) ║ ق۸. در منزلی که غالیه‌بویی گذشته‌است/ با عنبر و گلاب گل او سرشته‌است (عماد فقیه۱، ۳۲) ║ ق۹. بفرمود تا سه طبق سیمین بر هر یکی بندق‌ها نهاده، از مشک و زعفران سرشته، و در میان خط‌ها تعبیه کرده (ابوالمحاسن جرجانی، ۳/۱۴) ║ گوهری که چون هوا از بوی او بهره گیرد، خطی چون خط دلبران بر نافۀ مشک و بیضۀ کافور کشد و اگر جرعۀ او بر خاک رسد، چون عنبر تر سرشته شود (بیغمی، ۲/۷۳۳) ║ ق۱۱. هنوزم در گلستان ناگذشته/ پی موری به مشک تر سرشته (زلالی، ۶۱۷) ║ ق۱۳. سرشک ابر آذاری سرشته با گلابستی/ نسیم باد نوروزی به بوی مشک نابستی (سروش، ۱/۶۱۰)
۱۲. (چیزی) که با چیزی دیگر آمیخته و ترکیب نشده باشد؛ ناب و خالص.
ق۵. مشکِ سرشته در دل بیجاده افکند/ دست زمین ز بهر تو بر طرف مرغزار (ازرقی، ۲۸) ║ ق۶. ریاضت معتدل فرمایند و تُرنج پرورده و آبی پرورده دهند و گوارش عوُد و گلشکر با مصطکی و عوُد سرشته (جرجانی۲، ۲/۷۶۹) ║ ق۱۰. بر خوان صلات تا به کِی لقمهٔ خام/ در جام عطات چند این آب حرام ـ صبری که نمک برشته‌تر گردد دل/ سعیی که به من سرشته‌تر گردد جام (نظیری، ۶۰۷) ║ ق۱۳. زهر افعی را سودمند است ... ضمادِ خاکستر چوب انگور با سرکهٔ سرشته بر موضع گزیدهٔ مار (نوری، ۳/۳۱۷)
۱۳. (کسی) که دوستدار و شیفتهٔ کسی یا چیزی است.
ق۷. سرشتهٔ وصل یزدان کوه طور است/ در آن کآن تاب نارد یک زمانی (مولوی۱، ۶/۲۶) ║ ق۸. چهار مرد عیّار قمار می‌کردند. ... برهمن چون ایشان را بدید، خود سرشته و شیفتهٔ آن حرفت بود و زندگانی در آن کار صرف کرده (ثغری، ۱۱۲)
۱۴. (چیزی) که وجودش وابسته به چیزی دیگر است.
ق۹. ازاین است که وصف روضۀ رضوان به ذکر جوی روان مقرون است و نعیم بهشت به آب روان سرشته‌است (عبدالرزاق سمرقندی، ۱ ، ق۲/۹۹۱)
۱۵. (چیزی) که نتیجه و حاصل کاری یا رفتاری باشد.
ق۱۱. امروز که از بلندیابی و پیش‌بینی و فراخ‌حوصلگی و شمول مهربانی و عموم قدردانی و کمال ایزدشناسی این دو منصب گران‌مایه، که سرشتهٔ انتظام صورت و معنی است، به این گره‌گشای کنوز خردمندی و کلیددار خزاین خداوندی عنایت شده (علّامی، ۱/۱۵) ║ ۱۳۷۴ش. هیچ‌کس در مقابلِ سؤال اصلی که چه کسانی کارخانه را نابود کرده‌اند، درنگ و تأمل نمی‌کند؛ به‌خصوص طرفداران پرولتاریا که آن را سرشتی و سرشتهٔ انقلاب می‌دانند (دولت‌آبادی۲، ۳/۶۰۴)
۱۶. (چیزی یا کسی) که با چیزی پوشیده شده باشد.
۱۳۷۵ش. [دختربچّه] ایستاد، سرشته از خاک با لخته‌های تیرهٔ خون لای موهای بلوطی‌اش، به زیتون نگاه کرد (مندنی‌پور۱، ۲/۷۳۴)
دو. (اسم) ۱. چیزی که با ذات آدمی پیوند خورده و با آن عجین شده باشد.
ق۵. نه از دانش دگر گردد سرشته/ نه از مردی دگر گردد نوشته (فخر گرگانی، ۳۱۳)
۲. چیزی که مادهٔ اصلی تشکیل‌دهندهٔ چیزی باشد؛ خمیرمایه.
ق۶. دل و گِل دان سرشتهٔ آدم/ این بر آن، آن بر این، بشد درهم (سنایی۳، ۱۶۰)
۳. (مجاز) انسان.
ق۷. چون اول به آخِر متحد شد و آخِر به اول مستند گشت و خاک با پاک آمیخت و سرشته در فرشته آویخت، عالم خاک هم از آن اشراق بهره گرفت؛ و اولاد آدم را، که زبدۀ مخلوقات و خلاصۀ مکوّنات بودند، نصیبی کامل‌تر و حظی وافرتر روزی شد (مؤیّد خوارزمی، ۱/۱) ║ هم طرب سرشته‌ای، هم طلب فرشته‌ای/ هم عرصات گشته‌ای پر ز نبات و نیشکر (مولوی۱، ۲/۲۷۱) ║ ق۱۳. خیلی تعجب کردم که با آن حالت، چگونه داخل آن حرم مبارک می‌توان شد که سرشتگان پاک و فرشتگان افلاک، تراب این آستان را توتیای چشم می‌سازند (فرهاد میرزا، ۲۲۰)
از گل سرشته
ساخته‌شده و پدیدآمده از گِل؛ خاکی.
ق۵. به گوهر نه خدایی نه فرشته/ یکی‌ای همچو ما از گل سرشته (فخر گرگانی، ۱۶۰) ║ ۱۳۶۸ش. دنبالۀ اندیشه‌ای است که کشف روحانی صحنۀ خلقت انسان و سجده‌ای که ملایک به قالبِ از گل سرشتۀ او بردند، باید آن را به خاطر شاعر تداعی کرده باشد (زرّین‌کوب۲، ۶۳۸)
اندرهم سرشته
↑ سرشتهیک. ۴.
ق۵. به‌هم آمیخته‌شد زر و گوهر/ چو اندرهم‌سرشته مشک و عنبر (فخر گرگانی، ۲۵۳)
به‌هم برسرشته
آمیخته و درهم شده.
ق۱۳. لبانش تو گویی به‌هم برسرشته/ رحیق بهشت و عقیق یمانی (سروش، ۱/۶۵۸)
درهم سرشته
۱. (درمورد دو یا چند چیز) که با هم آمیخته و درهم تنیده‌اند.
ق۶. وجودت با عدم درهم سرشته‌ست/ که این یک دوزخ و آن یک بهشت است (عطّار۵، ۲۲۲) ║ ق۸. ببین عالَم به هم درهم سرشته/ مَلَک در دیو و شیطان در فرشته (شبستری، ۱۷)
۲. آمیخته و ترکیب‌شده.
ق۱۱. درهم‌سرشتهٔ جگر و روی قدسیان/ هر کاهگل که بر در و دیوار کربلاست (زلالی، ۸۴)
سرشته کردن
۱. ← سرشتن۱۰.
ق۵. تن بوتراب ستمگر به خون/ سرشته کنم اندر این کین کنون (ربیع، ۲۷۳) ║ ق۶. مازو را به سرکه سرشته کند، وز آن پس او را بسوزاند و خرد کند و بر وی پراکند تا خون بازایستد (تفلیسی۶، ۳۰۶) ║ اگر دارچینی چینی بکوبند و به آب سرشته کنند و پاره‌ای در دهان کبوتر نهند تا فروبرد، رقص و خنده کند (جمالی یزدی، ۲۱۴) ║ ق۱۳. کُشم پیر فرتوت ناپاک را/ به خونش سرشته کنم خاک را (سروش، ۲/۹۳۸)
۲. ← سرشتن۴.
ق۵. هنر سرشته کند یا گهر به‌رشته کند/ محرّری که کند مدح شاه را تحریر (عنصری۱، ۶۵)
۳. ← سرشتن۵.
ق۶. سرشت مرا کآفریدی ز خاک/ سرشته تو کردی به ناپاک و پاک (نظامی۷، ۶۰) ║ ق۷. پس از نور خُره کن چون فرشته/ ز پاکی وز ورج و فر سرشته (زرتشت بهرام پژدو، ۱۵) ║ ق۸. تن به دانش سرشته باید کرد/ دل به دانش فرشته باید کرد (اوحدی، ۵۰۷)
۴. ← سرشتن۱۳.
ق۶. بادام تلخ با خربق سیاه اندر آن سرشته کنند (جمالی یزدی، ۱۳۴)
۵. ← سرشتن۱۱.
ق۶. چون آب را با خاک بیامیزیم و گل کنیم و با یک‌دیگرشان نیک سرشته کنیم، لزوجت در آن گل پدید آید (شرف‌الدین مسعودی، ۱۲۴)
۶. ← سرشتن۹.
ق۶. ز گَرد معرکه چون نوخطان بماند مُشک/ سرشته غالیه و برکشیده کرد عذار (اخسیکتی، ۱۷۴)
۷. غوطه‌ور کردن.
ق۷. پری و دیو را فرشته کنم/ در یم نورشان سرشته کنم (سلطان ولد، ۶۷)
۸. ← سرشتن۱.
ق۷. قوی گردان ز لطف آن ده فرشته/ که کردی با تن مردم سرشته (زرتشت بهرام پژدو، ۱۱)
۹. روبه‌راه کردن، مرتب و منظم نمودن.
۱۳۲۷ش. پدر با همان وضعیت اندوهگینانه به مادرم: «زود سماوار مانده چای دم کن و از درون خورجین گوشت را گرفته سرشته کن که گربه نبرد» (عینی، ۱/۶۱) ║ شما به جای آنکه فرمان‌های جناب‌عالی و سپارش‌های مرا به عمل آورده از شهر بی‌تربیتی‌ها را بر هم دهید و در نوبت اول آدمانِ خودتان را سرشته کنید، شما آنها را مانند گلّۀ گرگان وحشی به سر اهالی سر داده ماندید (عینی، ۴/۵۸۹)