وضعیت: «در حال تأیید»
ستیز setiz [گونۀ دیگر: استیز، استیزه، ستیزه؛ فعل همایند: آوردن، بردن، جستن، داشتن، ساختن، کردن، گرفتن، نمودن، ورزیدن]
یک. (اسم) ۱. (با حرف اضافۀ با) نپذیرفتن و نادرست دانستن اندیشه، باور، یا خواست یا رفتار دیگری و بر طبق نظر خود عمل کردن و آن را درست دانستن؛ مخالفت کردن ؛ ستیزندگی ۱؛ ستیزه‌جویی ۷؛ ستیزه‌کاری ۴؛ ستیهش۴.
ق۴. نبینی ز گُردان ما جز گریز/ مکن خیره با چرخ گَردان ستیز (فردوسی، ۳/۲۷۶) ║ ق۵. ای قوم شما را بر آن مَدارا خلاف کردن با من و ستیز جستن با من که به شما رسد همچنان عذاب که به قوم نوح رسید (تفسیر کهن۲، ۱۷۲) ║ اگر با کسی مسئله گویی و تو دانی که حق بر جانب تو است و او پیشانی کند و ستیز ورزد و از غایت جهالت فرود نیاید، زینهار با وی حجت نگیری و سخن فروگذاری و اگرنه، به وحشت انجامد و هیچ فایده حاصل نگردد (غزالی۳، ۸۹) ║ ق۶. با زمانه نتوان برد ستیز از چه از آن/ که زمانه چو ببینی خس و خیره‌سته‌ست (مجیر، ۲۵۵) ║ ق۷. تو نیز بنده‌ای آخر ستیز نتوان برد/ خلاف امر خداوندگار چند کنی؟ (سعدی۴، ۷۷۳) ║ ق۸. تا کی جهان به درد غمش مبتلا شوی/ مشکل توان نمودن با بخت بد ستیز (جهان‌ملک، ۲۹۳) ║ ق۹. ای رهین عذاب، ای گرفتار غصه و اضطراب، هان بشتاب خود را دریاب، کم کن ستیز، زود در این سایه گریز، استبداد رها کن و عُجب و خودبینی از خود جدا کن، سخن بشنو خود را بازستان از گرو (عبدالله قطب، ۱۱۱) ║ ق۱۱. عرضه‌ها به نوّاب اعلی و ارکان دولت معلّی فرستاده بعضی از اطوار و اوضاع خلاف‌آمیز و کیفیّت سرکشی و ستیز حاکم هرات را در لباس شکوه و شکایت به عرض رسانید (محمود افوشته‌ای، ۱۲۷) ║ ق۱۲. از فرج‌الله روی دل برتافت و به منتهای جزایر شتافت که در این اوان خبر ورود فرستادگان حکام شوشتر و بختیاری و حسین‌خان جهت استمالت و استیمان او به حویزه، آویزۀ گوش آن گوش پر آواز لجاج و ستیز گردید (محمدابراهیم نصیری، ۲۵۴) ║ ق۱۳. بدانید و آگاه باشید نیز/ کند هرکه با رای یزدان ستیز -
ز دیوش به پای اندرون فخ بود/ سرانجام جایش به دوزخ بود (سروش، ۲/۹۱۱) ║ ق۱۴. باز نعمتی به تو روی آورد که پولی به دستت بی زحمت می‌رسید که بایستی این بار دیگر مثل مردمان محجوب زندگانی نمایی. اما بدبخت باز متنبّه نشده، باز آغاز ستیز با خواست خدایی کردی و با خود گفتی که این مرا کافی نیست (طاهر میرزا۲، ۱۰۸۲) ║ ۱۳۲۴ش. دیدی که به‌جز ستیز نگرفتی/ از عشق به‌جز گریز نگرفتی (حمیدی، ۵۰) ║ ۱۳۵۰ش. نظر به این عقاید بود که کسروی و پیروان او همه سال روز یکم دی ماه را جشن می‌گرفتند و کتاب‌های، به خود گفتۀ خود، زیانمند یا ناسودمند، یعنی کتاب‌هایی را که از تنبلی و بی‌پروایی در این جهان سخن می‌گویند، با آفریدگار توانا ستیز می‌کنند، دروغ‌ودغل یاد می‌دهند، مفت‌خواری و شراب‌خواری و گدایی و خوش‌گذرانی و تملق و بلهوسی و پندارهای ناراست می‌آموزند و گم‌راهی و پراکندگی را در توده رواج می‌دهند به‌آتش می‌کشیدند (آرین‌پور۲، ۱۰۱) ║ ۱۳۹۹ش. ملت ایران با رجوع به آداب، سنن و فرهنگ خویش به ستیز با مظاهر فرهنگ بیگانه‌ای رفت که خود را با آن همراه نمی‌دید. این ستیز از هر جهت متکی بر نمادهایی برساخته بود (اخوان کاظمی و شکرانه ارزنقی: پژوهش ملل، ش۶۱/۶۲)
۲. (معمولاً با حرف اضافۀ با و گاهی با حرف اضافۀ به) استفاده کردن از نیروی بدنی یا جنگ‌افزار برای از میان بردن یا شکست دادن طرف مقابل؛ جنگیدن ؛ ستیزش ۲؛ ستیزندگی ۳؛ ستیزوآویز ۱؛ ستیزه‌جویی ۴؛ ستیزه‌کاری۸.
ق۴. دگر گفت از آرام و راه گریز/ گرفتن، کجا خود نیرزد ستیز (فردوسی، ۷/۴۵۲) ║ ق۵. شب و روز ار آرند با من ستیز/ به خنجر کنم هر دو را ریزریز (اسدی۳، ۲۰۸) ║ بدین دست نیزه بدان تیغ تیز/ به هر دو همی‌جست رزم و ستیز (اسدی۳، ۲۹۵) ║ ق۶. چو در ما به لشکر ستیز آورند/ بکوشند و بر ما گریز آورند (نظامی۶، ۲۰۸) ║ ق۷. خصوم و اعادی بر ایشان محیط گشته، نه پای گریز ایشان را دست‌یار و نه دست ستیز ایشان را پای‌مرد، از سر اضطرار نه از راه اختیار چون بهایم و انعام در پای‌دام سکون و قرار محبوس گشتند (تاریخ شاهی، ۱۴۲) ║ ق۸. به گاه خزان برگ با باد تیز/ کجا پای دارد چو آرد ستیز؟ (شمس‌الدین کوسج، ۳۴) ║ ق۹. سیستانیان که دم تیغ آبدار و طعنۀ نیزۀ خونخوار لشکر جرّار مشاهده کردند دانستند که با جغتای مقابله و مجادله صرفه نمی‌کند. روی گریز از میدان ستیز برتافته لایموت‌ولایحیی راه شهر در پیش گرفتند (معین‌الدین نطنزی، ۳۲۱) ║ ق۱۰. جمعی را با خود متفق ساخته از بادغیس به هرات آمده آغاز فتنه و فساد کرد و هرات را چند روزی صاحبی نموده، رعایای شهر با وی مقاومت نموده، در اثنای ستیز پیری سلطان روملو که حکومت فوشنج در آن ولا به او نامزد شده بود به ظاهر آمده قریب سیصد نفر از مردم ابوالقاسم به قتل آمده به طرف غرجستان گریخت (قاضی میر احمد۱، ۱/۱۲۶) ║ ق۱۱. جمعی کثیر از بهادران دلیر و متهوران صاحب‌تدبیر، با تفنگ و تیر، مرکب ستیز به عزم جنگ و خونریز از جای برانگیخته به میدان کارزار آمدند (محمود افوشته‌ای، ۱۴۰) ║ ق۱۲. آن حضرت که همیشه فتح و ظفر دواسبه در رکابش روان و تهمتن اقبالش در معرکۀ رزم‌آوران اسب‌دوان است، با قلعگیان گرم ستیز گشته، ایشان را پی‌سپر وادی گریز ساختند (مهدی استرآبادی۲، ۷۰) ║ ق۱۳. هنگام فروشدن آفتاب، سالار هزیمت شد و به جانب شهر شتاب گرفت و روز دیگر نیز از آن پیش که خورشید برآید به آهنگ ستیز از شهر برآمد و امروز را همچنان تا شامگاه رزم داد (لسان‌الملک سپهر، ۳/۱۰۴۹) ║ ق۱۴. مرا عار باشد از اینان گریز/ ندارم به دل هیچ باک از ستیز (ادیب‌الممالک، ۲/۶۶۳) ║ ۱۳۱۶ش. عبدالله دست دراز کرد و یک پیراهن‌گونۀ ضخیم چرمی از دیوار برداشت و درحالی‌که آن را زیر لباس خود بر تن می‌کرد، گفت: این اوّلین بار است که خفتان پدر خود را برای جنگ و ستیز در بر می‌کنم (مؤتمن، ۸۷) ║ ۱۳۶۳ش. پرویز حکمت‌جو یکی از پایدارترین مبارزین حزب توده بود. ایمان داشت و یقین که ستیز او به‌سود ایران و طبقۀ مظلوم است. خود داوطلبانه با اطمینان به اینکه خود را به آتش می‌اندازد به وطنش رفت (علوی۸، ۴۰۸) ║ ۱۳۸۶ش. پس در مجموع می‌توان گفت که محارب کسی است که به نحوی از انحاء، به ستیز با حکومت اسلامی و ایجاد اختلال در امنیت جامعه پرداخته است (مصطفوی و احسان‌پور: پژوهش‌نامۀ حقوق اسلامی، ش۲۶(۴۸)/۲۳۶)
۳. (معمولاً با حروف اضافۀ با، بر، به) نسبت به کسی یا چیزی حس بدخواهی و نفرت داشتن و به زیان او یا آن عمل کردن؛ دشمنی کردن، خصومت ورزیدن ؛ ستیزش ۱؛ ستیزگی ۷؛ ستیزه‌جویی ۱؛ ستیزه‌کاری ۶؛ ستیهش ۵؛ ستیهندگی۴.
ق۴. ایشان ما را ستیز کردند و خواسته‌های ما را به حیلت ببردند و موسی به جادویی به هر خانه‌ای مصیبت افگند و ما همه گرد آمدیم با سلیح تمام (بلعمی۲، ۱/۳۰۹) ║ ق۵. همی‌گفت هر کس که با جان ستیز/ مجوی و مشو در دم رستخیز (اسدی۳، ۱۶۵) ║ ق۶. بر خویشتن بیداد کرد آن کس که مسلمانی را زیان‌کار کرد یا با مسلمانی ستیز برد (میبدی، ۱/۶۲۳) ║ «لاتُضارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها» مبادا که ستیز کناد و بر فرزند خویش گزند آراد هیچ مادر (میبدی، ۱/۶۲۸) ║ و مبادا که ستیز کناد و رنج نهاد بر طفل خویش هیچ پدر، به آنکه در وقت خصومت او را از مادر بازگیرد و فرا دایه دهد، به ستیز با مادر بر فرزند گزند افکند (میبدی، ۱/۶۳۲) ║ ق۷. چون او عزیمت جانب فارس مصمم گردانید، روی عناد و ستیز پیش آورد و با وی پای در کوی موافقت ننهاد و چندانکه او به لطف و مدارا پیش می‌آمد، او به عنف و لجاج بازپس‌تر می‌شد (تاریخ شاهی، ۲۸۵) ║ ق۸. پیش از این ترا پندها دادیم و اکنون می‌گوییم از کین و ستیز ما بپرهیز و با درفش مشت مزن و آفتاب به گل میندای تا رنجه نشوی، مع هذا مضی ما مضی، اگر بارو خراب کند و خندق بینبارد و مملکت را به فرزند سپرده بیاید و ما را ببیند، و اگر نخواهد که آید وزیر و سلیمان‌شاه و دوات‌دار هر سه را بفرستد تا پیام ما بی زیادت و نقصان به وی رسانند (رشیدالدین فضلالله۱۳، ۲/۹۹۷) ║ ق۹. برخیز که تیغ چرخ تیز است/ با ما و تو بر سر ستیز است (جامی۳، ۲/۳۱۷) ║ ق۱۰. دانی که چیست دوستی و کوشش وصال/ با جان خود خصومت و با بخت خود ستیز (محتشم، ۱/۷۶۴) ║ ق۱۱. آن فروزندۀ آتش نفاق و سوزندۀ خرمن وفاق، چون به شرف تقبیل بساط جلالت‌مناط شاهزاده به استحقاق رسید، سخنی چند خوش‌آمدآمیز و حکایت‌های فسادانگیز در شیوۀ کینه و ستیز به عرض رسانیده آن جماعت را در وفر نایرۀ خلاف و شقاق گرم‌تر ساخت (محمود افوشته‌ای، ۱۳۷) ║ ق۱۲. چون جماعت بلوچ که همگی ارادۀ مطیع و منقاد شدن را به خود قرار داده بودند چنان مسموع نمودند، همگی عنان مخالفت پیچیده، از راه ستیز و عناد درآمده ... به ساختن برج و باروی قلعۀ خود اشتغال ورزیدند (محمد مروی، ۲/۵۱۲) ║ ق۱۳. و اگر از اطوار او استنباط غدری در قصد نگاه داشتن خود کنند، قائم‌مقام نیز مضایقه در ستیز ننمایند (دنبلی، ۳۲۸) ║ ق۱۴. گر به توی خانه است اینکه جفا می‌بوده/ میل ستیزت چرا با صُلَحا می‌بوده (همائی: نسیم شمال، ۲/۲۳۱) ║ ۱۳۲۴ش. جهان گرچه با من ستیزه‌گر است/ ستیز جهان هیچ دشوار نیست (حمیدی، ۲۲۶) ║ ۱۳۵۵ش. و چنین شد که میان گروه‌بندی‌های مختلف پیرامون دکتر مصدق و حزب تودۀ ایران دوری و بدگمانی و کشمکش و ستیز پیوسته برقرار بود (به‌آذین۱، ۱/۱۲۶) ║ ۱۳۸۲ش. اول گفته بود: «خیلی خوب بیا برویم» و آن‌طوری گفته بود که کمی از اعتمادبه‌نفسم برگشته بود و نفس تازه کرده بودم، ولی هنوز صدایم تو گلویم می‌پیچید و این سکوت او را واداشته‌بود که فکر بکند این گونه‌ای ستیز است (پارسی‌پور۳، ۲۷)
۴. (گاهی با حرف اضافۀ با) وضعیتی که در آن از نیروی بدنی یا جنگ‌افزار برای از میان بردن یا شکست دادن طرف مقابل استفاده می‌کنند؛ جنگ، پیکار ؛ ستیزه‌کاری۵.
ق۴. کمان دلیران و پیکان تیز/ به جایی رسانید کار ستیز ـ که بر دشت کین جای بودن نماند/ بر آن رزم چیزی فزودن نماند (دقیقی، ۱۱۱) ║ ق۵. وگر من به تنهایی اندر ستیز/ بمانم، دهم سر، نگیرم گریز (اسدی۳، ۲۴۸) ║ ق۶. اگر به‌سلامت به ما برگذری، هیچ گفت‌وگوی نباشد و اگر بی آزار نگذری، میان ما و شما ستیز باشد (اسکندرنامه، ۱۳۲) ║ ق۹. گرش بودی سر دلداری من/ چنین بر من نمی‌افشاند دامن - ز خودرایی نگارین در ستیز است/ مرا هم در ستیزه تیغ تیز است - ستیزه گرچه سرتاسر غم آمد/ ولیکن از زنی نتوان کم آمد (هاتفی، ۱۰۵) ║ ق۱۰. چون خبر قتل بادنجان سلطان در ستیز و رفتن امرای استاجلو به تبریز به شاه دین‌پناه رسید، دیو سلطان و چوهه سلطان و ذوالقدر اوغلی محمدخان را با هشت‌هزار سوار نیزه‌گذار و هزار قورچی خاصۀ شریفه به جنگ ایشان فرستاد (روملو، ۲/۱۱۵۶) ║ ق۱۱. آخرالامر سپاه طرفین به یک بار از جای برآمده بر هم ریختند و به باد حملۀ کین، خاک آن زمین را به خون یکدیگر برآمیختند و آن جنگ و ستیز و فتنه و خونریز در حوالی باغات تبریز وقوع یافته (محمود افوشته‌ای، ۱۶۸) ║ ق۱۲. هم در این‌جاست از غبار ستیز/ ناله بر کوهسار زلزله‌ریز (بیدل، ۳/۲۹۸) ║ ق۱۳. شره بر آنش داشته که یکی سه‌هزار از من یک‌لاپیرهن بستاند و مرا اندیشه آنکه بر این استخوانش بازدهم نیش و اگر به دندانم پوست بر تن و جامه بر اندام پاره کند، دوهزار بیش ندهم. ازاین‌ره‌گذر میانۀ من و ایشان رزم و ستیز است و ناورد ایران و انگریز (یغما، ۲/۵۸) ║ ۱۳۳۰ش. گفت بس در چشم بدخواهان نماید ناتمیز/ این ستیز زشت و صلحی زشت‌تر از آن ستیز (بهار، ۱/۸۲) ║ ۱۳۶۳ش. آفتاب بی‌رمق انتهای روز، کم‌رنگ و بی‌فروغ و کهربایی، تن وارفته‌اش را از توی حیاط برچیده بود و حالا رفته بود آن بالا و حاشیۀ چینۀ بام نشسته بود و از سوی سایۀ دیوار پس رانده می‌شد. سایه انگار با آن سر جنگ داشت و هی رو به بالا هلش می‌داد و پسش می‌زد. ستیزی مداوم میان سایه و آفتاب (آقایی۱، ۴۸۷)
۵. (گاهی با حرف اضافۀ بر) کاری را یا خواسته‌ای رها نکردن و در آن مداومت داشتن و بر آن اصرار کردن؛ پایداری و سماجت نشان دادن ؛ ستیزندگی ۲؛ ستیزه‌کاری ۳؛ ستیهش ۳؛ ستیهندگی۳.
ق۴. پس رنج بردم و جهد و ستیز بر خود نهادم و این به پارسی گردانیدم به نیروی ایزد عزّ و جلّ (بلعمی۲، ۲/۸۵۶) ║ ق۶. دد و دام را نیست از ما گریز/ نه ما را بر آزار ایشان ستیز (نظامی۶، ۲۱۱) ║ ق۷. شخص خفت و خرس می‌راندی مگس/ وز ستیز آمد مگس زو باز پس (مولوی۲، ۱/۳۶۳)
۶. (معمولاً در حالت مضاف) آنچه مایۀ دشمنی و حسد شود.
ق۵. به روی از گل به موی از مشک نابی/ ستیز ماه و رشک آفتابی (فخر گرگانی، ۱۷۴) ║ ق۶. دو ماه‌اند اندرین برج و دو سروند اندرین بستان/ که رشگ ماه چرخ‌اند و ستیز سرو بستانی (مجیر، ۱۹۸)
۷. با خشونت و خشم رفتار کردن یا حرف زدن؛ پرخاشگری و تندخویی کردن ؛ ستیزگی ۴؛ ستیزندگی ۴؛ ستیزه‌کاری ۱؛ ستیهش۱.
ق۶. زبان‌بندهایی چو پیکان تیز/ دری در تواضع دری در ستیز (نظامی۷، ۳۹۵) ║ ق۹. خطابی سراسر عتاب و ستیز/ چو تیغی به الماس کین کرده تیز (شرف‌الدین یزدی، ۲/۱۰۲۹) ║ ق۱۰. بر عقاب طبع چون خواهم زدن بانگ ستیز/ نیک و بد را بر عقابین هجا خواهم کشید (محتشم، ۱/۶۹۲) ║ ق۱۲. جماعت مزبوره راضی نگشته، پیغام دادند که مادامی‌که ابراهیم پاشای وزیر اعظم در حیات است، ما از خدمتگزاری تو روگردان و ترک سر و جان خود نموده‌ایم. و هرچند سلطان احمد از راه پرخاش و ستیز درآمد چارۀ آن را ندانست (محمد مروی، ۳/۱۰۵۲) ║ ۱۳۶۶ش. اسماعیل می‌کوشید به حلقۀ مرکزی تبدیل شود و اتحاد این عناصر نامتجانس را ممکن سازد. بارها میل به ستیز آنها را با یکدیگر تخفیف داده‌بود. اغلب از این همه دشمن‌خوئی آنها به تنگ می‌آمد (پارسی‌پور۲، ۳۸۲)
۸. کوشش برای زودتر از دیگری دست یافتن به مطلوبی یا بهتر از دیگران انجام دادن کاری؛ رقابت، مسابقه ؛ ستیزه‌کاری۹.
ق۶. مردی است صرّاف مسلمان و حاجی. درویشان را صدقه نیک دهد، و برابر وی صرّافی دیگر است جهود، ایشان با یکدیگر به صدقه دادن ستیز کنند (بستان العارفین، ۲۶۸) ║ ق۱۲. چشم تو که با خیل غزالان به ستیز است/ دزدیده نگاه از من و در فکر گریز است (تأثیر، ۳۸۶) ║ ق۱۳. پراکند بر خویش و بیگانه چیز/ همی‌کرد با ابر دستش ستیز (سروش، ۲/۸۶۹) ║ ۱۳۲۰ش. ندانم گرچه با شاهین ستیزی/ توانم کرد کوته جست‌وخیزی (اعتصامی، ۱۸۹) ║ ۱۳۴۵ش. داستان «بوف و زاغ» تصویری تواند بود از دشمنی و ستیز دیرپای در میان ممالک و جوامع بشری بر سر احراز قدرت (یوسفی، ۱/۱۵۲)
۹. کوشش فراوان برای غلبه بر وضعی ناخوشایند یا تسلط بر چیزی یا کسی و مهار کردن آن یا او؛ کلنجار رفتن و درگیر شدن با چیزی یا کسی.
ق۱۱. ز سرپنجه با رعشه دارد ستیز/ حصار اجل را تنش خاکریز (قدسی، ۹۰۱) ║ ق۱۲. چون سردارخان احوال خود را منقلب و اعدا را بر خود غالب دید دانست که صعوه را از دست باز بلندپرواز گریزی نیست و آدمی را بر اجل موعود ستیزی نیست. ناچار از راه امان درآمده شمشیر در گردن خود انداخته و مصحف به دست خود گرفته وارد خدمت رضاقلی‌خان گشته عذر تقصیرات خود را خواسته طالب امان شد (محمد مروی، ۳/۱۰۳۱) ║ ق۱۴. پس این خیال را در ذهن خود جولان داده و مکرر این‌روی‌وآن‌روی می‌کرد و چون خیال به جایی منتهی نمی‌شد، برآشفته و با خود به ستیز برمی‌خاست و کلمات کفرآمیز می‌گفت (طاهر میرزا۲، ۱۷۳) ║ ۱۳۴۱ش. پس از دو هفته راه سپردن و چند روز با تشنگی ستیز کردن، اکنون به گودال آبی رسیده‌بودند که با همۀ سیاهی و گندیدگی در دیدۀ آنان چشمۀ زندگی بود (کیانوش۲، ۷۰) ║ ۱۳۵۸ش. لنج‌ها تو ساحل با لنگرهای سنگین ستیز می‌کنند تا رها شوند و خیز بردارند و بر تاج بلند موج‌ها بنشینند (محمود۷، ۴۵۳) ║ ۱۳۶۸ش. چهرۀ ژنی برافروخت. نیکول با عجله مداخله کرد. در طی سال‌هایی که در جوار دخترخاله‌اش زندگی کرده‌بود، دیگر بعضی از کجی‌های اخلاق او را می‌شناخت و از کم‌رویی او که پیوسته با غرورش در ستیز بود و گاهی به‌صورت زودرنجی نامعقولی آشکار می‌شد خبر داشت (نجفی۱، ۱/۴۴۶) ║ ۱۳۷۵ش. روجا گوشه‌ای می‌نشست _در معرض باد خنک رودباری که در بلندا سودایی‌تر می‌وزیدـ و به ستیز مردها با سنگ‌های کوه نگاه می‌کرد (مندنی‌پور۱، ۲/۴۸۵)
۱۰. با صدای بلند، لحن پرخاشگرانه، یا کلمات توهین‌آمیز مخالفت خود را با کسی بیان کردن و با خشم و خشونت با او سخن گفتن؛ دعوا کردن، بگومگو کردن ؛ ستیزه‌جویی ۳؛ ستیزه‌خواهی دو. ۱؛ ستیهندگی۱.
ق۱۳. شنیده‌بودم که در حرم با ابداعیانِ کن‌فیکون خیلی ناسازگار است و خبرچینان ازروی چاپلوسی به‌نزدِ ملا نادان تفصیلِ حالِ او و رشکِ زنش و ستیزِ ایشان را به یکدیگر بارها بیان می‌کردند (میرزا حبیب۱، ۵۶۷) ║ ق۱۴. لکن وحشت او نیز زیاد بود، به قسمی‌که فراموش کرد مباهات بر او نماید که بر وی غالب شده‌بود و سخن او صحت داشت و فریب نخورده‌بود، اما در چنین حالتی به مقام مفاخره آمدن امری زاید بود. خاصه عقل اقتضا نمی‌کرد که در این وقت با رئیس پلیس از در ستیز برآید (طاهر میرزا۲، ۱۲۳) ║ ۱۳۲۰ش. به راه عشق کردن جَست‌وخیزی/ به شوق وصل صلحی یا ستیزی (اعتصامی، ۱۴۶) ║ ۱۳۶۲ش. زیور را دیگر یارای آن نبود تا به زبان‌های هرزه، به دشنام‌های پستی که بر گل‌محمد بارش گرفته‌بود، زبان به پاسخ بگشاید. سر ستیز هم او نداشت (دولت‌آبادی۱، ۱۰/۲۷۵۶) ║ ۱۳۷۳ش. سودابه لب‌ها را به‌هم فشرد. روی صندلی نشست و آمادۀ ستیز با عمه جان شد (حاج‌سیدجوادی، ۶)
دو. (صفت) ← ستیزنده۲.
ق۵. هر که جوید کین تو با ملک خود باشد به‌کین/ هر که بستیزد به تو با جان خود باشد ستیز (قطران، ۱۸۴) ║ ق۷. لرزان تنم از باد ستیز غم توست/ سوزان دلم از آتش تیز غم توست (ملک‌تاج‌الدین تمران‌شاه: عوفی۱، ۱/۵۱)
سه. (فعل) (بن مضارع از ستیزیدن) به‌عنوان جزء پسین با صفت یا اسم ترکیب می‌شود و صفت یا قید مرکّب می‌سازد و معانی گوناگون ستیز را به آن ترکیب می‌بخشد:
الف- (اسم‌ساز یا صفت‌ساز در ترکیب با اسم) که با آنچه یا آنکه اسمش در ترکیب به کار رفته است می‌جنگد یا مخالفت و دشمنی می‌کند.
ق۶. ز بس زخم گوپال خاراستیز/ زمین را شده استخوان ریزریز (نظامی۷، ۲۲۶) ║ ق۹. بر قراقوینلو آثار شجاعت دلیران نامدار و جوانان کینه‌گذار که با امیر شیرستیز خشم‌انگیز در میدان نورد بودند که فی الواقع داد مردی و مردانگی دادند ظاهر گشت (ابوبکر طهرانی، ۳۹) ║ ق۱۰. بوم و ملک تو خاک رستم‌خیز/ روبهش ضیغم هژبرستیز (وحشی، ۳۶۷) ║ ق۱۲. شیران خونخوار و پلنگان جان‌شکار به شوق کارزار از دشت و کوهسار جوشیدن آغاز و بهادران اژدرستیز با تیغ‌های خونریز چون صور رستخیز خروشیدن ساز کردند (نامی اصفهانی، ۲۲) ║ ۱۳۴۴ش. یکی از مُدهای اجتماعی جامعه‌های غربی اعتنای بسیاری از جوانان است به هنرهای واقع‌ستیز (anti-realist) قرن بیستم (آریانپور، ۱۷۳) ║ ۱۳۵۳ش. از یک سو آزادی فرد با تعین جامعه تعارض پیدا کرد و از رشد باز ماند، و از سوی دیگر توسعۀ سرمایه موجب پیدایش طبقۀ پرولتاریا شد که امروز دیگر قدرت تجاوزگر و معارض‌ستیز بورژوا را تا حدّی مهار می‌کند و آنچه را غرب و غربی می‌خوانند از اهمیت می‌اندازد (زرّین‌کوب، ۳۰) ║ ۱۳۷۶ش. دیده‌ام که امروزه پاره‌ای از آزادی‌ستیزان هم جفاکارانه (و گاه مزوّرانه) بدان آیات توسل می‌جویند تا حقوق اکثریت را پامال کنند و مشارکت سیاسی مردم در سرنوشتشان را بی‌منطق و ناروا جلوه دهند (عبدالکریم سروش: کیان، ش۳۷/۵۸) ║ ۱۳۸۰ش. به این ترتیب روشن می‌شود که ساختار سیاسی و اجتماعی مبتنی بر دولت متمرکز، جامعۀ مدنی ضعیف، فرهنگ سیاسی مشارکت‌ستیز و دستگاه‌های ناکارآمد حل تعارض، با ساختار مطبوعاتی توسعه‌نیافته لازم و مقارن است (خانیکی، ۲۴)
ب- (اسم‌ساز یا صفت‌ساز در ترکیب با اسم) که مانند آنچه یا آنکه در ترکیب آمده است می‌جنگد.
ق۶. هرچه کنی عالم کافرستیز/ بر تو نویسد به قلم‌های تیز (نظامی۲، ۲۴۵) ║ ق۱۰. خارخار مهمیز ناوک‌ستیز را به سینۀ میدان‌نورد تازی‌نژاد رسانید و او را در مضمار شجاعت و اقتدار دوانیده (امینی هروی، ۳۴۳) ║ ق۱۲. دلیران و نامداران سمندستیز به میدان رزم به مهمیز درآورده، فیمابین هنگامۀ گیرودار و بازار حرب و پیکار گرم گردید (محمد مروی، ۱/۳۰۸) ║ ق۱۳. مشارٌالیه ده نفر از غلامان زبردست خونریز خود را را به سرکردگی کاظمِ بی‌خدای پلنگ‌خویِ نهنگ‌ستیز حکم نمود که به وعدۀ ده روز می‌باید آن آن غراب را در نزد من بیاورید (رستم الحکما، ۳۹۷)
ج- (صفت‌ساز یا قیدساز در ترکیب با صفت) که چنان می‌جنگد یا دشمنی می‌کند که صفت مذکور در ترکیب بیان می‌کند.
ق۶. بود چون غنچه مهربان در پوست/ آشکاراستیز و پنهان‌دوست (نظامی۵، ۲۰۷) ║ ز حق‌دشمنی چند باطل‌ستیز/ مکن چون کند باطل از حق گریز (نظامی۷، ۱۷۲) ║ ق۷. تو برو در سایۀ عاقل گریز/ تا رهی زآن دشمن پنهان‌ستیز (مولوی۲، ۱/۱۸۳) ║ ق۱۱. پادشاه انصاف‌دوست را همه مقبول افتاد و آن شوخ باطل‌ستیز خجل شده، خشک‌لب و عرق‌ریزان آهسته‌آهسته عقب رفت (عبدالستار لاهوری، ۷۵) ║ ق۱۲. بعد از کشته شدن باهو، در لشکر هزیمت‌اثر او اضطراب و در صورت جمعیت آن فئۀ کثیرالعدت انقلاب راه یافته، مُتجنّدۀ هرزه‌ستیز، رو به گریز نهادند و غازیان فیروزمند دست به کافرکشی و خصم‌افگنی گشادند (حسینی منشی، ۴۷۹)
د- (صفت‌ساز در ترکیب با اسم) که دشمنی یا جنگیدنش قرین آن چیزی است که در ترکیب ذکر شده است.
ق۱۰. غازیان نیزه‌های آتش‌افشان اژدهانشان در دست ایستاده و به منع ایشان از گریز آن فتنۀ قیامت‌ستیز در رستخیز آن محشر ندای یَوْمَئِذٍ اَیْن الْمفَرُّ درداده (امینی هروی، ۲۴۸) ║ ق۱۳. چون کیفیت مراجعت آقا محمد خان از مشهد ام‌النبی به جانب الکای عراق به عرض حجاب بارگاه گردون‌رواق خدیو آفاق رسید و صید به‌دام‌آمده را از بند جسته دیدند، چنگال عقاب همتش را در اضطرار تیز و پیش‌خانه‌کشان اردوی نصرة‌ستیز را امر و مقرر کردند که بارگاه سپهردستگاه و سرادق آسمان‌جاه را در خارج دارالملک پرده‌پوش رخسار مهر و ماه سازند (میرزا عبدالکریم: نامی اصفهانی، ۳۰۹)
به ستیز
۱. از سرِ لج‌بازی یا دشمنی (با کسی)، از لجِ کسی ؛ به ستیزه۲.
ق۴. چنان شد که قیمت نیزه‌ای به هفتاد درم و زرهی به هفتصد درم و تیغ و شمشیر به‌مقدار نیک‌وبدی به ستیز یکدیگر (بلعمی۲، ۴/۸۲۳) ║ ق۵. پدر را گزند نباید آورد به فرزند او. و آن آن بود که مادر فرزند را به ستیز بر پدر بیفکند و گوید: من فرزند تو را شیر نمی‌دهم. و آن فرزند جز شیر او را فرانستاند. وگر مادر ابا کند، به‌جبر او را بر آن باید داشت تا فرزند را شیر دهد (سورآبادی۱، ۱/۲۰۱) ║ ق۶. جامه بر تن همی‌درد به ستیز/ مانده در انتظار مال و جهیز (سنایی۲، ۶۵۶) ║ ق۹. من جای نکرده گرم گردون به ستیز/ زد بانگ که هان چند نشینی؟ برخیز (جامی۱، ۱/۸۶۰)
۲. با تندخویی و بداخلاقی ؛ به ستیزه۳.
ق۷. دلدار آمد، قنینه بستد به ستیز/ می‌خورد به‌جد، پیاپی و تیزاتیز (مولوی۱، ۸/۱۶۳)
۳. با سرسختی و پایداری ؛ به ستیزه۱.
ق۹. یرلیغ واجب‌الاتباع از موقف جلال صدور یافت که امیر شیخ نورالدین با جمعی از حامیان حوزۀ دین به ستیز بر سر آن ملاعین بی‌تمیز تازند (میرخواند، ۶/۳۴۹) ║ ۱۳۶۲ش. این چیزها را خوب‌تر آن بود که عبدوس و دلاور ندانند، چوکه سر بر دیوار کوفتن داشت هرگاه دلاور می‌شنود که صمصام‌خان نیمه‌شبانه به چادر دده‌کوکب تاخته و به مارال درآویخته است، گرچه مارال او را پهلوانانه از خود واپس زده و رانده باشد؛ که موهایش را به چنگال گرفته، گردنش را پیچانده و او را به ستیز نگاه داشته‌باشد تا دده کوکب ازسر زائو به چادر برگردد (دولت‌آبادی۱، ۱/۲۳)
ستیز و آویز
صورت نحویِ ستیزوآویز.
ستیز و گریز
صورت نحویِ ستیزوگریز.