وضعیت: «در حال ویراستاری»
بی‌امان biamân
یک. (صفت) ۱. (کسی) که بی‌رحم و سنگدل است.
ق۵. سرمایۀ هر نیکی‌ای زمان است/ هرچند که بدمهر و بی‌امان است (ناصر خسرو۱، ۱/۱۹۱) ║ ق۶. خطاب آمد ملک‌الموت را که برو و آن مرد بی‌فرمان را و آن مست زانی بی‌امان را و آن مفسد عاصی بی‌سامان را ... به قعر سجّین فروبَر (احمد طوسی، ۱۰۰) ║ ق۷. ای طرّۀ او، چه پای‌بندی/ وی غمزۀ او، چه بی‌امانی (مولوی۱، ۶/۸۶) ║ ق۹. عثمان‌بیک ... چون پیل دمان در میان آن گروه بی‌امان می‌تاخت (ابوبکر طهرانی، ۶۵) ║ ق۱۰. پیرزنِ نادانِ عجوزۀ بی‌آزرمی، چون پیرِ زالِ دهرِ بی‌امان، ... وی را شربتِ حنظل داده (روملو، ۲/۷۷۹) ║ ق۱۱. در همان‌روزها لشکرِ بی‌امانِ آبله به سروقتش رسید، ... رخت اقامت به سرمنزل بَوار و هلاک کشیده (وحید قزوینی، ۶۵۳) ║ ق۱۲. فوجی تازه‌زور از سپاه منصور را، ... مانند اجل بی‌امان از دنبال آن طایفۀ بی‌ایمان، روان می‌سازد (محمدابراهیم نصیری، ۲۰۰) ║ ق۱۳. محمود امر کرد که از اول تا آخر آن‌ها را گردن بزنند. جلادانِ بی‌امان دویدند (دنبلی۱، ۷۸) ║ ق۱۴. در سر هر کتف او روییده ماری بی‌امان/ طعمۀ آن‌هاست مغز تازۀ مرد جوان (لاهوتی، ۳۵۳) ║ ۱۳۲۳ش. سپاهِ بی‌امانِ تیمور را می‌بینم که چون مور و ملخ به جانِ مردم بی‌پناهِ اصفهان افتاده‌است (جمالزاده۳، ۳۲۳) ║ ۱۳۵۶ش. قائم‌مقام، آن روستایی پاک‌طینت، در گیر و دار آن بود که چگونه سپاه بی‌امان روس را ... دوباره به دربند قفقاز بازگردانَد (باستانی پاریزی، ۳۹۳)
۲. (کسی) که از آسیب و خطر آسوده‌خاطر و مصون نیست؛ بی‌پناه ؛ امان‌نایافته.
ق۶. هرکس که ز شاه بی‌امان بود/ آوردن و خوردنش همان بود (نظامی۴، ۲۱۸) ║ ق۷. بی شرم و حیا کنم تقاضا/ دانی که غریم بی‌امانم (مولوی۱، ۳/۲۷۴) ║ ۱۳۷۵ش. آنجا چیزی کم بود که همیشه بود و آنک که نبود، آنجا هم بی‌امان بود با حفره‌ای که جلو نگاه ظاهر می‌شد (مندنی‌پور۱، ۱/۴۵۵) ║ ۱۳۷۷ش. سربازهای خیس با تفنگ‌های خیس زیر چنارهای بی‌امان از باران، کنار سروهای خمره‌ای (مندنی‌پور۲، ۲۲۳)
۳. (امری) که مایۀ ترس و وحشت شود؛ ترسناک.
ق۶. اگر روی بگردانند مشرکان، بگوی ترسانیدمتان از عذاب آینده از آسمان، با بانگ باهول بی‌امان (ابوحفص نسفی، ۲/۸۹۸) ║ ق۷. آنچه من دیدم ز هول بی‌امان/ طفل دیدی، پیر گشتی درزمان (مولوی۲، ۳/۱۶۸)
۴. (امری) (معمولاً ناخوشایند) که بی‌وقفه و مستمر باشد.
ق۷. ایمان را به سایۀ خوش نسبت فرمود و کفر را به آفتاب سوزان بی‌امان که مغز را به جوش آرد (مولوی۳، ۱۶۷) ║ ق۸. با وی خطاب می‌کنند که ای شقیِ ناکس، سخن اولیا بخوان تا از این بار گران و الیمِ بی‌امان خلاص یابی (افلاکی، ۲/۶۰۷) ║ ق۱۴. در این موقع که تمامیت ملکیۀ خود را از هر طرف زیر تهدیدات آنی و بی‌امان خارجیان می‌بینیم، عجالةً این مسئله را نیکوترین فرجه برای تأمین استقلال خود می‌دانیم (قبالهٔ تاریخ، ۲۱۱) ║ ۱۳۴۲ش. صدای وِزوِز بی‌امان مگس و قار‌قارِ کلاغ‌هایی که در پی صد مگس در پرواز بودند (جمالزاده۸، ۱۲۵) ║ ۱۳۷۴ش. رعشۀ بی‌امان هم، حکم باد بی‌وقفه‌ای را داشت که بر آن قبا بوزد (دولت‌آبادی۲، ۲/۵۶) ║ ۱۴۰۰ش. پیروان این مذهب به مدت نه قرن به مبارزات بی‌امان خود ادامه دادند تا آنکه مذهب شیعه دین رسمی ایران اعلام شد (علی امیری: علوم و فنون مرزی، ش۳۶، ۱۷۱)
۵. (چیزی) که نابودکننده و ویران‌گر است ؛ بلاامان.
ق۷. تا همی‌سوزید ز آتش بی‌امان/ کوری چشم و دل نامحرمان (مولوی۲، ۳/۲۹) ║ ق۸. تا چهل روز تمام در آن بلای بی‌امان مبتلا مانده بودم (افلاکی، ۲/۹۵۴) ║ برق خشمش بی‌قرار و موج قهرش بی‌امان/ فیض جودش بی‌قیاس و بحر لطفش بی‌کنار (عبید، ۳۷) ║ ق۱۰. حلق حسین می‌بُرَد تیزیِ تیغِ بی‌امان/ جان حسَن همی‌گزد تلخیِ زهرِ جانگزا (اهلی، ۴۲۲) ║ ق۱۱. آن تیره‌بختان، ... از پیش برقِ بی‌امانِ تیغ درخشانِ غازیان، گریزان می‌شوند (وحید قزوینی، ۵۰۶) ║ ق۱۲. ز زخمِ بی‌امان احتیاج آگه نه‌ای ورنه/ به چندین خون دیَت می‌خواهد آب روی سایل‌ها (بیدل، ۱/۳۸۰) ║ ق۱۴. متجاوز از نصفِ ابنیۀ بلده از صدمۀ آن سیلِ بی‌امان منهدم و ویران شده‌است (اختر، ۴/۳۴۷۳) ║ ۱۳۱۶ش. آتش عشق که در قلبش شعله می‌کشد، نزدیک بود یک‌باره خرمن زندگی او را در چین و شکن بی‌امان خویش نابود سازد (مؤتمن، ۴۸) ║ ۱۳۳۸ش. [آهو] مثلِ نارون جوانی، که در یک خشک‌سالیِ بی‌امان آخرین قطرۀ آب خود را از دست داده باشد، تشنه بود (افغانی، ۷۳۹) ║ ۱۳۷۷ش. اول دست‌ها را سپر صورتش کرد اما ضربه‌ها سخت‌تر و بی‌امان‌تر شد (شاملو۱، ۱/۴۹۸)
۶. (جایی) که امنیت ندارد و در معرضِ آسیب و خطر است؛ ناامن ؛ ناامان.
ق۷. آن مُلک که بی‌امان و بی‌خصم بوَد/ دانی که کدام باشد؟ آنِ درویش (اوحدالدین کرمانی، ۱۶۹) ║ هله آن‌ها که از جهان رستید/ از چنین دامِ بی‌امان جَستید (سلطان ولد، ۵۱) ║ ق۱۱. کو جذبه‌ای تا بگذرم زین خارزارِ بی‌امان/ تا کِی فراهم آورم چون غنچه دامان در بغل (صائب، ۵/۲۵۴۶) ║ ۱۳۶۲ش. بلخی را نیز به دام بی‌امان جلیل ارباب انداخته بود (دولت‌آبادی۱، ۶/۱۸۱۰) ║ ۱۳۷۷ش. رفتیم و مأمن بی‌امان شد/ پُر شور و شر «نیم جهان» شد (بهبهانی، ۱۱۴۲)
۷. (امری) که بی‌رحمانه و همراه با خشونت باشد.
۱۳۵۰ش. [هدایت] یک طبقۀ ارتجاعی مرده و محکوم به فنا را ... در معرض انتقادِ سخت و بی‌امان قرار می‌دهد (آرین‌پور۲، ۲۵۲) ║ جمالزاده که قهراً از لحن تند و بی‌امان این نامه دل‌تنگ بوده، به‌اختصار چنین پاسخ داد ... (آرین‌پور۲، ۲۷۹) ║ ۱۳۵۶ش. دوران ده‌ساله‌ای که با امضای قرارداد ترکمانچای شروع می‌شود و با قتل بی‌امان قائم‌مقام پایان می‌یابد (باستانی پاریزی، ۱۰) ║ ۱۴۰۳ش. [دهخدا] نگاه او به مسائل مختلف اجتماعی و سیاسی در آن دوره مبتنی بر نقدِ بی‌امانِ جنبه‌های منفی سیاست است (لاله بهاری: پژوهشنامۀ تاریخ، ش۷۷، ۵۱)
دو. (قید) ۱. بدونِ آگاه کردنِ کسی و ناگهانی.
ق۶. تا آیدشان قیامت ناگهان ... یا آیدشان عذاب روز بی‌خبر بی‌امان (ابوحفص نسفی، ۲/۶۳۸) ║ ق۷. چون‌که هوشش رفت از تن بی‌امان/ سرّ او با حق بپیوست آن زمان (مولوی۲، ۳/۱۴۵) ║ ق۱۱. بر سرم گرچه نمی‌دانم چه خواهد آمدن/ این‌قدر دانم که مردن بی‌امان آید مرا (فیض کاشانی، ۲۶) ║ ق۱۳. نسق‌چی در عقب گذاشته‌اند، هرکه از جنگ روی گردانَد، بی‌امان به قتلش پردازد (دنبلی۱، ۲۷) ║ ۱۳۷۴ش. من در خطوط تو می‌جویَم/ پَرچین امن حمایت را ـ تا بی‌امان نگذارد کس/ پا بر طراوت شبدرها (بهبهانی، ۷۹۸)
۲. (درمورد کسی) بدون اجازه و پذیرشِ او.
ق۶. ور نه او بودی که آوردی مرا زآن ره برون/ کز مخافت باد بر خاکش نجَستی بی‌امان (سید حسن غزنوی، ۱۲۷)
۳. پی‌درپی و بدون وقفه.
ق۷. برپریده مرغ ایمانت کنون/ بی‌امان خواهی، امان را شب شده (مولوی۱، ۵/۱۵۹) ║ ق۸. آنان که طریقۀ مقاومت و عناد سپردند، جان را با خان و مان بی‌امان سپردند (رشیدالدین فضل‌اللّه۱۳، ۱/۲۸۸) ║ ق۱۰. زیر شمشیر و تیرش از همه روی/ کافران بی‌امان شهادت‌گوی (قاضی میر احمد۱، ۱/۵۳۶) ║ ق۱۴. مرگ خود را بی‌امان تقدیر می‌کردم اگر/ بودی اندر دست من تقدیر آجال، ای وزیر (ادیب‌الممالک، ۲/۲۵۰) ║ ۱۳۴۸ش. بانگ اذان مهلت نمی‌دهد؛ بی‌امان... فریاد می‌کشد، هرلحظه عجولانه‌تر، هرلحظه آمرانه‌تر (شریعتی، ۵۲۲) ║ ۱۳۶۴ش. زنجره مثلِ عاشقی می‌خواند، بی‌امان و دل‌خوش (مجابی۳، ۲۷۳) ║ ۱۳۷۸ش. ماشین‌های پشت‌ِ سر بی‌امان بوق می‌زنند (مشیری، ۲)
۴. با بی‌رحمی و سنگدلی.
ق۷. مست و خوش و شنگ و بی‌امان آمده‌است/ زآن روی چنینم که چنان آمده‌است (مولوی۱، ۸/۲۲) ║ ق۱۳. در فرنگستان ... خون یک‌دیگر را بی‌دریغ و بی‌امان می‌ریزند (میرزا حبیب۲، ۲۱۴) ║ صید مرغان حرم را سگ‌سگالان زاغکان/ بی‌امان پویه‌آرا پرزنان ـ ایمنی بر شاخ آهو رحم بر بال هماست/ کِی رواست سرنگون گردی فلک (یغما، ۱/۲۹۲) ║ ۱۳۵۷ش. سواران بسیار مسلح و مکملی چون اجل معلّق، غافلگیر، به جان اردو افتاده‌اند و به احدی ابقا نمی‌کنند و بی‌امان و بی‌زنهار مشغول قتل و غارتند (جمالزاده۹، ۲۷۱)
۵. با درماندگی و بی یار و یاور.
ق۷. ای ذوالقرنین، تو بر ملوک عالم غالب آمدی و از شرق تا غرب تو را گردن نهادند و فرمان بردند؛ و اکنون اسیر و بیچاره بی‌امان به دست زنی گرفتار شدی (محمد تستری، ۴۱۲)
سه. (اسم) ۱. ⇅ بیامانیک. ۱.
ق۱۱. بی‌امانی بود که مرض لقب آن بود. بی‌سبب با همه جنگ داشت (نصرآبادی۱، ۲/۸۱۸)
۲. ⇅ بیامانیک. ۲.
۱۳۶۲ش. [صوقی] مردانه می‌گذشت. ... بی‌راهی به خستگی پای؛ بی‌امانی به کوفتگی تن. به‌خشم راه می‌پیمود (دولت‌آبادی۱، ۱/۳۱۱)