وضعیت: «در حال ویراستاری»
سپهبد sepahbad, -bod [گونۀ دیگر: اسفهبد، اصبهبد، صفهبد، صفهود؛ جمع: اسبهبذه، سپهبدان]
(اسم) ۱. ← سپهسالار۱.
ق۴. سپهبد کمر بگشاد و به گردن سوفرای اندر افگند و از پیش قباد بیرون برد و به زندان اندر کرد (بلعمی۲، ۱/۶۷۵) ║ ق۵. کنون به لشکر خان آن کند سپهبد ما / که در قدیم نکرده است رستم دستان (فرّخی، ۲۸۶) ║ ق۶. قباد سپهبد چو آمد به هوش/ برآورد با لشکر خویش جوش (ایران‌شاه۲، ۴۹۴) ║ شاه اسکندر در قلب ایستاده بود و امیران و سپهبدان بر چپ و راست او ایستاده بودند (طرسوسی، ۱/۴۶۰) ║ ق۷. کجا سماع کند بانگ کوس فتح و ظفر/ سپهبدی که دهد در وغا به کوران تیغ (سیف فرغانی، ۱/۱۹۵) ║ ق۸. بیامد سپهبد به میدان کین/ به ابرو درافکنده از خشم چین (شمس‌الدین کوسج، ۱۴۱) ║ ق۹. نوشیروان فرمود که ما را سپهبد برای آن می‌باید که پاسبان لشکر بود (میرخواند، ۱/۷۹۰) ║ ق۱۰. سپه شد به پیش سپهبد خجل/ سپهبد هم از بخت خود منفعل (روملو، ۲/۶۷۰) ║ ق۱۱. چون شاه فیروز رخت به منزل آخرت کشید، جا به بختیار سپهبد گذاشت (ملکشاه، ۴۷) ║ ق۱۲. زهی خدیوی که در میدان رزم چون سپهبد عزمش به سکون بحر اشارت نماید موج لنگردار طوفان شود (مهدی استرآبادی۲، ۹۷) ║ ق۱۳. سخن ز لهو به لشکرگهش نگوید کس/ نرانده هیچ سپهبد سپه بدین کردار (سروش، ۱/۲۷۷) ║ ق۱۴. سر و سران سپه جامه‌ها درند بر آن/ سپهبدی که بُدی سرپرست لشکر خویش (عارف، ۲۵۵) ║ ۱۳۰۵ش. از جوهر سپهبد شجاعت تو را در میدان رزم شنیده‌ام و او از استقامت و دلیری تو سخنانی می‌گفت (ع. ح. اشراق خاوری: ارمغان، ش ۹-۱۰/۵۵۰) ║ ۱۳۲۱ش. ایرانیان در دوره‌های باستانی لقب‌های شغلی مانند سپهبد و سپهدار و سپهسالار و دیواندار و بارسالار و پرده‌دار داشته‌اند (عبدالله مستوفی، ۱/۴۳۹) ║ ۱۳۳۹ش. ملکۀ سنگدل سپس دستور داد که سر آن سپهبد را با تنش بر در کوشک افکندند (محمدابراهیم باستانی پاریزی: یغما، ش ۱۴۱/۳۴)
۲. لقب عام بعضی از حاکمان طبرستان و دیلم.
ق۵. مرهمی که ... این دیلمان به هر کس نیاموزند و من بسیار رنج بردم تا از سپهبد شروین به دست آوردم (ابوالحسن نسوی، ۱۴۷) ║ ق۶. چون فردوسی ایمن شد، شاهنامه برگرفت و به طبرستان شد به نزدیک سپهبد شهریار، که از آل باوند در طبرستان پادشاه او بود (نظامی عروضی، ۸۰) ║ ق۷. این امیر پیوسته شاه را بر قلع سپهبد محرّض شدی و بر جلاء او مستحث و فتح گیلان را بر همه مهمّات مقدّم داشتی و آن حال سپهبد گیلان را معلوم بود و از راحل و قافل آن خبر می‌شنود (محمد ملطیوی، ۲۲۲) ║ ق۸. از رودسر تا شندان که مستقر سریر مملکت سپهبد است طول و عرض بعد مسافت آن دو روز راه باشد و ازین طرف موغان که متصل گیلانست و مملکت و ولایت سپهبدان را سیاه‌گیلان خوانند (ابوالقاسم کاشانی۱، ۵۷) ║ ق۱۰. بعد از آنکه دابویه شانزده سال حکومت کرد، از تخت سلطنت به زاویۀ لحد شتافت و پسرش فرخان بزرگ که ذوالمناقب و سپهبد از جملۀ القاب اوست به جای پدر نشست (خواندمیر۱، ۲/۴۰۳)
۳. (نظامی) افسر ارشد نظامی دارای درجه‌ای بالاتر از سرلشکر و پایین‌تر از ارتشبد یا عنوان او.
۱۳۲۱ش. سرلشکرهایی که از این راه‌ها دارایی‌هایی به هم زدند اگر سپهبد هم بشوند امروز در نهایت بی‌منزلتی و بی‌قدرتی روز می‌گذرانند (عبداللّه مستوفی، ۳/۵۱۴) ║ ۱۳۳۴ش. افسران ارشد آن روز که همین سپهبد و سرلشکرها و سناتورهای کنونی باشند، یقۀ خود را باز کرده و حتی برخی به جای چکمه گیوه پوشیده بودند (نفیسی۱، ۵۸۵) ║ ۱۳۶۳ش. سوسن ... انگار مظهر زندۀ عدم استقلال ارتش شاه، و همۀ ارتشبدها، سپهبدها و سرلشکرهای اوست (براهنی۱، ۲/۸۱۱) ║ ۱۳۹۳ش. شریف امامی کار اجرایی خود را در وزارت راه آغاز نمود و در سال ۱۳۲۹ با کمک سپهبد رزم‌آرا، نخست وزیر وقت، به وزارت راه منصوب شد (مرتضی ابطحی: شهر قانون، ش۹/۲۳۰)
ترکیبات: پردۀ سپهبد