وضعیت: «در حال ویراستاری»
مشاکله mošâkele [گونۀ دیگرِ مشاکلت؛ جمع: مشاکلات]
(اسم) ۱. (نجوم) وضعیت قرار گرفتن دو ستاره نسبت به یکدیگر؛ نظر (معنای؟) (مشاکله در فرهنگ نجومی مصفا: پنج حالت سیارات عبارتند از مقارنه (اتصال)، تسدیس، تربیع، تثلیث، مقابله، نظر یا مشاکلۀ نظری).
ق۵. هر وقت چون [قمر]، در برج‌های منقلب باشد مسعود بر دل‌ها گرامی و عزیز باشند و متحرک بوَد در کارها و پسندیده و در برج‌های ثابت حلیم و صبور و نهاده بود و فریب بر او کار نکند و ذوجسدین تغیر در او آسان آید و از رأی خویش بگردد و ممازجه و مشاکلۀ ستارگان بر نظر پسندیده (شهمردان۲، ۴۱۷) ║ مشاکلۀ شمس و قمر با این ستارگان کی گفتیم چون نیک‌حال باشند زیادت نکند در نیکوی حال اگر بدحال باشند در نیکوی بکاهند و در بدی زیادت کند (شهمردان۲، ۴۱۸)
۲. (ادبیات) ⇐ مشاکلت۵.
ق۶. و جَعَلَ اللیل سکنا بر فعل ماضی و باقی قراء جاعل‌اللیل خوانند بر فاعل و حجت اینان که عطف اسم بر اسم اولی‌تر باشد از عطف فعل بر اسم از بهر آنکه در باب عطف مشاکله معتبر است از عطف اسم بر اسم و فعل بر فعل و جمله بر جمله و مفرد بر مفرد (ابوالفتوح، ۷/۳۸۴) ║ انتظام اعمال و اشغال کافۀ خلایق به حُسن سیرت و لطف سریرت متعلق است و به رشاقت معانی و رکاکت مبانی و نظم و نثر و مشاکله و موازنه و ترصیع و تشجیع و مانند این متعلق نیست (ظهیری۱، ۲۶۳) ║ ق۸. فصل اول در فصاحت معنوی و آن به چند وجه است: اول مطابقه که آن جمع کردن است میان متضادین ... دوم مقابله که آن جمع کردن است میان دو چیز متوافق ... سیم مشاکله که آن عبارتست از آنکه ذکر چیزی کنند به لفظ غیر او به واسطۀ آنکه در صحبت او واقع شده باشد (شمس‌الدین آملی، ۱/۱۰۴) ║ ق۹. تجنیس خطی: و آن را مضارعه و مشاکله و تصحیف نیز می‌گویند و آن عبارت است از آنکه الفاظ مختلفه به حسب تلفظ مشابه یکدیگر باشند (محمود حسینی، ۱۰۸) ║ ق۱۰. قصاص و مکافات شرعی مخصوص نیست به نفس آدمی ... بلکه جاریست در همه حرمت‌ها ... و قول او «فمن اعتدی» تفریع با تفسیر جهت تصریح به تعمیم قصاص در همه انواع ظلم و مراد از اعتداء اول ظلم است و از اعتداء ثانی جزاء ظلم و تعبیر از جزاء ظلم به اعتداء یا آنکه اعتداء به معنی ظلم و تعدیست و جزاء ظلم، ظلم نیست از جهت رعایت مشاکله است (ابوالفتح بن مخدوم: تفسیر شاهی، ۲/۹) ║ بعضی از جنبندگان «من یمشی» آنست که می‌رود «علی بطنه» بر شکم خود چون مار و ماهی و سایر هوام تسمیۀ زحف که به معنی شکم بر زمین کشیدن است به یمشی بر سبیل استعاره است همچنان که در امری که مستمر است می‌گویند (قد مشی هذا الامر فلان یتمشی اله امر) و یا بر طریق مشاکله (فتح‌اللّه کاشانی: منهج‌الصادقین، ۶/۳۰۷) ║ ق۱۱. و نیز این اصطلاح توسعی در سید علوم لسانیه - که معانی و بیان باشد - بابی است از بلاغت موسوم به صنعت مشاکله و صنعت ازدواج؛ و اطلاق مکر الهی و کید الهی مثلاً از این باب است؛ والحمدلله‌وحده (میر داماد۱، ۲۲۲) ║ ق۱۲. جمال الدین الورع. زیبائی و حُسن دینداری پرهیزگاری است ... جمال الشرّ الطمع. زیبائی و حُسنِ بدی، طمع است؛ یعنی طمع باعث کمال و تمامیِ بدی و به نهایت رسیدن آن می‌شود و استعمال «جمال» در آن بر سبیل مجاز است و به اعتبار مشاکله با جمال دین در فقرۀ سابق (شرح غررالحکم و دُررالکلم: محمد بن حسین آقاجمال خوانساری، ۳۷۵) ║ ق۱۳. مکر کن در راه نیکوخدمتی / تا نبوت یابی اندر امّتی ... مکر کن: از صنعت مشاکله است و مراد، فکر کن (هادی بن مهدی سبزواری: شرح مثنوی، ۳/۳۸) ║ ق۱۴. ولا اعلم ما فی نفسک: و من نمی‌دانم آنچه در سرّ مکنون توست (این صنعت مشاکله و از فصیح کلام است و غرض از آن اخفا و استعمال آن در اخفا شایع است) (حسین شاه عبدالعظیمی، ۳/۲۱۰) ║ ۱۳۱۲ش. ساخت و پخت نیز که اسمیست مرکب از دو مصدر مرخم از همین معنی ساختن گرفته شده و اینکه معمولا این کلمه را ساخت و پاخت می‌گویند فقط از راه مشاکله و قیاس عامیانه است (عباس اقبال: مهر، سال اول، ش۴/۲۶۰) ║ ۱۳۷۵ش. مکروا و مکراللّه و اللّه خیرٌ الماکرین ... اکنون باید دید مقصود از مکر خدا چیست؟ و مکر کار عاجزان است نه خدای توانا ... علت اینکه بی‌اثر ساختن یا کیفر دادن را مکر خوانده‌است به خاطر رعایت صناعت مشاکله است (جعفر سبحانی تبریزی: درس‌هایی از مکتب اسلام، سال۳۶، ش۵/۱۶) ║ ۱۳۹۱ش. یکی از روش‌های سید مرتضی در تأویل اخبار حمل دو کلمه حدیث بر ازدواج و مشاکلۀ لفظی در دو لفظ که دو معنای مختلف و الفاظ شبیه به هم دارند (ولی‌اللّه حسومی: نقد و نظر، سال هفدهم، ش۴/۱۳۲)
۳. ⇐ مشاکلت۱.
ق۶. شناختن امثال عرب علمی بزرگست ... و فایدۀ مَثَل، تصویر معالی بوَد در صوَر محسوسات ... در مواضع دیگر استعمال [کنند] که به وجهی از وجوه مناسبات و مشاکلات [آن] اصل بوَد و دلالت مَثَل بر معانی مقصود بلیغ‌تر از آن باشد که دلالت الفاظ صریح (ابومحمد نجار، ۱۳۵) ║ هرسه به شکل صوفیان خرقه نهاده در میان / پیر تویی بکن بیان مشکل این مشاکله (فلکی، ۶۲) ║ ق۷. میل مرکّبات را به یکدیگر که از جهت مشاکلاتی که در امتزاج ایشان افتاده باشد بر نسبت‌های معیّن و محدود، چون نسبت عددی و مسّاحی و تألیفی، لازم آید (خواجه نصیر۱، ۲۶۰) ║ پس اکنون اقسام دوستی به پنج سبب بازآمد ... اما سبب اول و آن دوست داشتن آدمی است نفس خود را ... اما سبب سوم و آن دوست داشتن محسن است ... اما سبب پنجم دوستی را مناسبت و مشاکله است (مؤیّد خوارزمی، ۴/۵۲۸) ║ حق تعالی به ذات و همۀ صفات خود پاک و منزه است از مانند و همتا و از مشاکلۀ محدثات (مؤیّد خوارزمی، ۴/۵۴۱) ║ ق۸. میل مرکبات به یکدیگر از جهة مشاکلاتی که در امتزاج ایشان واقع شده، نسبت عددی و مساحی و تألیفی که بدان مبدء افعال غریب شوند و آن را خواص و اسرار طبایع خوانند، مانند میل آهن به مقناطیس (شمس‌الدین آملی، ۲/۴۲۰) ║ ق۱۰. مایل به زنا رغبت ندارد در نکاح صوالح و صلحا، رغبت نمی‌کنند در مسافحه چه جنسیت و مشاکله علت الفت و تضام است و مخالفت سبب نفرت و افتراق (فتح‌اللّه کاشانی: منهج الصادقین، ۶/۲۵۰) ║ ق۱۱. معروض خدمت سامی آن عقول مقدسه، آنکه بعضی از حثالة‌الاعراب این دیار که همه بذور حسد و زروع عناد و آباء لدد و ابناب لداداند، بر مشاکلۀ ظلمت در معارضۀ نور با مخلص درافتاده، سوداء خام تکافو در دیگ خیال مقابله و مجادله می‌پزد (محمدباقر میرداماد: مصنفات میرداماد، ۵۹۴) ║ ق۱۴. حـم: اقوال علما در تفسیر این دو حرف در اول سورۀ مؤمن ذکر شد، وجه اشتراک آن در افتتاح این سُوَر سبعه مشاکلۀ آن‌ها است به امور مختصه که در سورۀ دیگر نیست و آن استفتاح آن سور است به صفت کتاب و تشاکل کلام در نظم و معنی و تفاوت آن در طول و قصر (حسین شاه‌عبدالعظیمی: تفسیر اثنی‌عشری، ۱۱/۳۴۵) ║ ۱۳۴۳ش. چون اجزاء دو بحر هزج مشترک و وافر عربی به علت مشاکله در اکثر ابیات با هم تداخل پیدا می‌کنند و زحاف نیز به‌قدری نیست که گوش شاعر متوجه آن گردد این مقدار خروج غیرمحسوس خودبه‌خود صورت می‌بندد (کریم امیری فیروزکوهی: یغما، ش ۱۹۱/۱۴۰)
۴. ⇐ مشاکلت۳.
ق۷. پس معذلک عادت کردن زبان را به ذکر بگذارد و حاجت شیطان روا کند، به رشتۀ غرور او در چاه شود، پس مشاکله و موافقت ایشان کمال پذیرد (مؤیّد خوارزمی، ۴/۸۰) ║ علی را می‌گویم برادر رسول در مشاکله و نفْس رسول در مباهله (محمد رازی، ۱/۳۵۱) ║ ق۸. زینهار که کسی را در گمان نیاید که ملک عادل حکیم در حکومت به یکی از طوایف میل کند و به سبب نسبتی یا مشاکلۀ طبیعی یا علتی از علت‌ها طرفی را به ناحق رجحان دهد (زنگی بخاری۱، ۱۶۱)
۵. (فقه، کلام) ⇐ مشاکلت۲.
ق۹. در علم فقه بسکه فقیهان دوقولی‌اند / دارند در کلام، طریق معامله - شکل دویم به شکل سوم می‌کند بدل / این است در معانی ایشان مشاکله (آذری، ۳۰۱) ║ ۱۳۹۵ش. یحیی محمد بر این باور است که مکتب اثبات به حد روشنی با مدعای مشاکلۀ فلاسفه و عرفا مبنی بر صحت حمل مفاهیم بر ظواهر، به دلیل وجود عوالم تمثیلی و ذومراتب، مشابهت دارد (حمید ایماندار - حسن زرنوشه فراهانی: اندیشه نوین دینی، ش۴۶/۴۱) ║ ۱۳۹۸ش. این فرضیه نیز نمی‌تواند با نظر به نمونه‌های فراوان از مقایسات صورت‌گرفته در کتاب تأیید شود؛ مثلاً وقتی مؤلف ... میان قیاس فقهی با مشاکله تمایز می‌بیند نمی‌توان تصور کرد فراتر از یک بحث فقهی برای اهل فن، فایده‌ای عام برای گفتارش مطرح باشد (شمس‌الدین عزیزپور - حامد خانی (فرهنگ مهروش): تاریخ و تمدن اسلامی، ش۲۹/۶۱)
۶. (ادبیات) اصطلاح بدیع.
۱۳۳۹ش. جناس خط را به نام صنعت مضارعه و مشاکله نیز می‌خوانند (همایی، ۷۷)
۷. (ادبیات) اصطلاح عروض.
۱۳۷۲ش. فارابی به بیان مفهوم ضرب و ضربه یعنی ایقاع و نَقَره پرداخته، ادوار ضرب‌ها یا سیستم متریک موسیقی را توضیح می‌دهد ... ۱ - ضربه مجاز ۲ - ضربه اعتماد ... ۵ - مشاکله ... ۸ - حَدَر (ایرج گلسرخی: مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، ش۲/۶)
مشاکله داشتن
⇅ مشاکلت داشتن۱.
۱۳۴۶ش. مگر عبارات و اصطلاحات در فارسی قحط است که انسان گدائی از ملل خارجه که هیچ ربطی و مشاکله با ما ندارند بنمایند (محمد قزوینی: کاوه، ش۷/۹۱) ║ ۱۳۷۷ش. نفس در صورتی می‌ـواند از عقل ارتزاق کند که با آن مشاکله و سنخیت داشته باشد (حسین واعظی: جامعه‌شناسی کاربردی، ش۹/۱۵)