ستاره

وضعیت: «در حال تأیید»
ستاره‌۱ ‎setâre‎ [گونۀ دیگر: استاره؛ جمع: ستارگان؛ <از فارسی میانه ‎stārag‎>]
(اسم) ۱. (نجوم) هر یک از اجرام آسمانی پُرشماری که شب‌ها در آسمان صاف به صورت نقطه‌های نورانی دیده می‌شوند (در قدیم ستاره اعم از سیارات و ثوابت بوده‌است و گاه خورشید و ماه و شِهاب را نیز ستاره محسوب می‌کردند. امروزه ستاره فقط درمورد ثوابت به‌کار می‌رود)؛ اختر، کوکب، نجم ؛ استاره‏۱.
ق۴. شبی تیره چون روی زنگی سیاه / ستاره نه پیدا نه خورشید و ماه (فردوسی، ۲‏/۳۱‏) ║ ق۵. آن ستارگان که به شب در آن بروند اندر هوا بعضی سوی مشرق ... آن‌ها را به تازی شهاب خوانند ... و آن‌ها ستاره‌ای نیستند که بر آسمان باشند (قطّان مروزی، ۱۴۵) ║ ق۶. ثبات چنان مُلکی به چنان وزیری بود، پادشاه را بی‌وزیر تمشیت کاری نباشد، در شب به ستاره راهی شاید شناختن که به روز به خورشید نتوان شناختن (ابوالرجاء۱، ۱۴۰) ║ ق۷. از شیخ ابوالحسن پرسیدند از متجدّدات احوال عالم هیچ به تأثیر ستاره هست؟ (محمد تستری، ۹۱) ║ ق۸. علم هیأت و ریاضی تا به‌ حدی است که بر اکثر احوال و حرکات آسمان و ستارگان واقف شده‌اند و مقدار قرب و بُعد هر ولایتی و اقلیمی با وجودِ آنکه ندیده‌ باشند دانند (رشیدالدین فضل‌الله۹، ۸۷) ║ ق۹. به نور کوکب رشک و سرور ما کی بود/ که ره برند شب تیره رهروان به ستاره (آذری، ۲۷۴) ║ ق۱۰. هر شب شراره‌هاست پریشان ز آه من / بر اوج چرخ این‌همه هر سو ستاره نیست (فخری هروی، ۲۲) ║ ق۱۱. اشکال فلکی را به روش دیگر قسمت می‌کنند و سوای تاره‌های مرصوده چهارصد ستارۀ دیگر اضافه می‌کنند، زیراکه ستاره‌های به‌غایت خرد را نیز درشمار می‌آرند (محمد زمان، ۲۴) ║ ق۱۲. ستاره‌ها دو گونه‌اند: ثوابت و سیّاره (ارزانی، ۲‏/۳۰۹‏) ║ ق۱۳. نمی‌دانم سهیل یمانی که عزیزترین ستاره‌های آسمانی است، کی آغاز جلوه‌گری خواهد کرد و به تجلیات آن رخسار خورشیدآثار زهره‌دیدار کی پرده بر طلعت مشتری خواهد کشید؟ (یغما، ۲‏/۲۳۹‏) ║ ق۱۴. شش ستارۀ سیاره یعنی ماه و عطارد و زهره و آفتاب و مریخ و مشتری در برج حوت مجتمع شدند (حسن فسایی، ۱‏/۲۳۶‏) ║ ۱۳۰۷ش. نسیم سردی به صورت عرق‌دار من می‌خورد. گویا نسیم بهشت است و ستاره‌ها براق و متلألأ و هوا در غایت لطافت و صافی (آقا نجفی، ۲۸۷) ║ ۱۳۴۶ش. حالا آسمان آبی روشن بود و ستاره‌ها همچون قندیل به طاق آسمان آویزان بودند (محمود۳، ۱۰) ║ ۱۳۷۵ش. آسمان روی بام نزدیک‌تر بود ... ستاره‌ها را بهتر می‌شد دید، می‌شد لمس کرد، می‌شد شمرد (پژواک، ۲۱۷)
۲. (مجاز) نقطۀ نورانی‌ای که به باور پیشینیان با تولد انسان طلوع می‌کند و بخت نیک یا بخت بد او را نشان می‌دهد؛ توسعاً بخت و طالع وی ؛ استاره‏۲.
ق۵. اگر به طالع سالی بُوَد ستارۀ او / برآید آن سال اندر جهان همه اختر (عنصری۱، ۱۶۰) ║ ق۶. تو جوان‌دولتی و محتشمی / کس ندیدم که بر ستارۀ تست (سنایی۶، ۵۴) ║ ق۷. در آن وقت منجمان دیدند که ستارۀ او را نور نقصان شده بود، دلخوش شدند و گمان بردند که مگر مرده است (محمد تستری، ۲۴۴) ║ ق۸. گفتند: تو را چه افتاده‌است ای وای بر تو! گفت ستارۀ احمد که امشب زاییده‌است طالع گشت (ابرقوهی، ۱‏/۱۲۰‏) ║ ق۱۱. حاصل، هشت منزل می‌گریخت، و شاهی ‌بیگ نیک شانه‌بینی داشت. گفت: ببین که ستارۀ ما از وبال بیرون آمده یا نَه که همان فرار نماییم (عالم‌آرا۳، ۱۹۰) ║ ق۱۲. چون متولّد شد یسوع در بیت لحم یهودا در ایام سلطنت هیرودس پادشاه، آمدند مجوسیان ازجانبِ مشرق به اروشلیم، و می‌گفتند: کجاست آن مولودی که پادشاه یهوداست؛ زیراکه ما دیده‌ایم ستارۀ او را در مشرق و آمده‌ایم که سجده کنیم او را (مهدی استرآبادی۱، ۴۴) ║ ق۱۳. گرزها از دست انداختند و بر کمر و گریبان هم چسبیدند ... آخر ستارۀ جهانگیر قوّت یافت، پای مرکب فرامرز به‌ در رفت، مرد و مرکب در هم غلطیدند (هفت لشکر، ۲۱۱) ║ ق۱۴. همدیگر را بخواهید و با هم باشید که ستارۀ شما با هم موافقت کرده و حکم قضا و قدر این بود که با هم ملاقات نمایید (طاهر میرزا۱، ۱۱۳۵) ║ ۱۳۱۶ش. ستارۀ بخت فرخندۀ وردزورث درخشید و یکی از دوستانش که در همین ایام وفات یافته بود، نهصد پوند طلا از متروکات خود را به شاعر بخشیده بود (فرزانه یزدی: مهر، ش۷‏/۷۱۱‏) ║ ۱۳۴۷ش. ستارۀ خودشان را می‌جستند و در دکه‌های لب دریا می‌نشستند و با پرت‌وپلاهایی که معمولاً آدم‌های خوشحال و خوشبخت و راضی به زبان می‌آورند، خندۀ شادشان بلند می‌شد (میرصادقی۱۰، ۱۵۷)
۳. (مجاز) اشک.
ق۵. همی‌گفت وز نرگسان سیاه / ستاره همی‌ریخت بر گِرد ماه (اسدی۳، ۳۳) ║ ق۶. چشمم همی ستاره از آن بارد از مژه / زیراکه چون شب‌ است بر او روزگار تار (سنایی۱، ۲۳۴) ║ ق۸. چو بشنید رخساره پُر تاب کرد / دو چشم از ستاره پر از آب کرد (سلمان ساوجی، ۵۸۱) ║ ق۹. هر شب ز فراق ماهپاره / چشم سیه‌اش پر از ستاره (مکتبی، ۲۸)
۴. (مجاز) رخسار روشن.
ق۵. ز گل بر ستاره ستاره چه بندی / ز عنبر بر آئینه آذین چه داری (قطران، ۳۸۴) ║ ق۸. چو بگْشادم به گریه چشم دُربار / گشاد ابرو،‌ پدید آمد، ستاره - دو بوسم داد دوش و تا به امروز / خرابم زآن شراب مست‌کاره (امیر خسرو۴، ۷۶۹)
۵. ذره‌های درخشانی که از آتش یا اصطکاک دو جسم به بیرون می‌پرد؛ جرقه؛ اخگر ؛ استاره‏۳.
ق۶. ستاره که از آتش عشق بجهد، قلم مفتیان شرع بسوزد (خمرکی، ۲۰۰) ║ ق۷. که ستاره‌های آتش سوی سوخته گراید/ که ز سوخته بیابد شررش نشان آتش (مولوی۱، ۳‏/۹۹‏) ║ بس ستاره آتش از آهن جهید/ وآن دلِ سوزیده پذرفت و کشید (مولوی۲، ۱‏/۲۵‏) ║ گرچه بر آتش‌زنة دل می‌زند/ آن ستاره‌ش را کف حق می‌کُشد (مولوی۲، ۳‏/۲۹۱‏) ║ ۱۳۴۰ش. شب‌هنگام که فخر شمع برافروخت و درِ سردابه به قفل محکم کرد، ستارۀ آتش از شمع درجسته و لحاف آن پری‌وش آتش گرفته و او از مستی شراب و گرانی خواب به‌هوش بازنیامده‌بود (فروزانفر، ۱۵۴)
۶. (مجاز) دندان.
ق۶. گه به بوسه دم مسیح نمود / گه به عارض نمود دست کلیم - از پی سی و دو ستارۀ او / رخم از خون چو جدول تقویم (عمعق، ۱۸۰) ║ ق۸. نی نی، لب چیست؟ غلاف ستاره، نبات دوپاره، رحیق نظری، عقیق جگری، مرجان جانی، مائدۀ زندگانی (نخشبی، ۱۴۱) ║ ق۱۱. ره می‌برد به آن دهنِ تنگ بی‌سخن / در آفتاب هرکه تواند ستاره یافت (صائب، ۲‏/۱۰۲۳‏)
۷. (نظامی) قطعۀ پارچه‌ای یا فلزی ستاره‌شکل که معمولاً بر روی شانه یا لباس نظامیان قرار گرفته و نشانگر درجه و افتخارات آنان است.
ق۱۳. سلطان روی شانه سه ستاره، سرآستین سه یراق باریک (پیشنهاد کمیسیون: یحیی مدرّسی، ۳۰۹) ║ ق۱۴. علامت مناصب هر‌یک از صاحب‌منصبان از ستاره‌های طلا و نقره که از یک تا سه به‌واسطۀ شریط گلابتون به ‌دور کلاه نصب شده‌است معلوم می‌شود (اختر، ۴‏/۲۴۱۸‏) ║ ۱۳۳۳ش. ملکۀ ویکتوریا ... تمجید و تشکر می‌کند، سپس ستاره و حمایل نشان زانوبند را به ناصرالدین شاه اعطا می‌کند (مینوی۱، ۴۴۳) ║ ۱۳۶۲ش. دالسون ... وقتی چشمش به قپه‌ها و ستاره‌های همکاران عالی‌رتبه‌اش می‌افتاد، دست‌وپای خود را گم می‌کرد (باستانی، ۱‏/۴۶۴‏) ║ ۱۳۸۲ش. او ... از ستاره‌هائی که بر دوش ژنرال‌ها است ... چیزی نمی‌داند (بهنود، ۲۲۱)
۸. (مجاز) شخص مشهور و طراز اول در فن یا هنری خاص مانند سینما، ورزش، و موسیقی.
۱۳۱۵ش. شخص هنگامی که می‌خواهد راجع به بزرگ‌ترین ستاره‌های سینما که با وی در مدت بیست سال کار کرده‌اند صحبت کند با خطر عظیمی مواجه می‌شود (ستاره‌های من: مهر، ش۵‏/۵۲۶‏) ║ ۱۳۳۳ش. اگر شخصی را تصور کنید که در میان شعرای انگلستان جزء ستارگان قدر اوّل بود ... چنین کسی تقریباً میلتن می‌شود (مینوی۱، ۲۲۳) ║ ۱۳۷۰ش. سه‌ تا گاوباز بودند، اما ستارۀ میدان سانتاکروز بود (کوثری، ۱‏/۲۹۱‏) ║ ۱۳۸۲ش. محمدرضا شجریان ... امروز بی‌تردید استاد و ستارۀ تابناک هنر آواز ایران است (جعفری، ۱‏/۴۸۰‏)
۹. نقش و شکل ستاره‌مانند بر روی چیزی.
۱۳۴۴ش. اسب دونتس بلندبالا و لاغرمیان که ستارۀ سفیدی روی پیشانی داشت ... به راه افتاد (به‌آذین۵، ۱‏/۳۷‏) ║ ۱۳۶۲ش. یک دفعه او بدون تفکر و قصد قبلی فقط به‌خاطر همین کشش به اشکال هندسی، یک ستارۀ داود از مارگریت در یک تاج درجه‌یک درست کرد (کلانتریان، ۱۷۰) ║ ۱۳۷۴ش. رو سردر، عقابی از جنس سرامیک بود ... و بالای عقاب، سه ‌ستارۀ سیاه، بازهم از سرامیک (محمود۸، ۲۵) ║ ۱۳۸۱ش. برای پر کردن فضاهای خالی حروف به‌ قرینه، از اشکال و تزییناتی مانند گل‌بوته‌ها، پیچک‌ها، ستاره‌ها و گل‌های ۳، ۴، ۵، ۶ و ۸ پَر استفاده می‌شود (فریبا افکاری: نامۀ بهارستان، ش۶‏/۴۱۶‏)