وضعیت: «تأییدشده»
ابواب abvâb [جمعِ باب؛ <عربی>؛ (گاهی نشانۀ جمع ها نیز به آن اضافه شده‌است)]
(اسم) ۱. بخش‌های مختلف تشکیل‌دهندۀ کتاب، رساله و مانند آنها که با عنوان یا فاصله از هم جدا می‌شوند و گاهی هریک از این بخش‌ها به بخش‌های فرعی‌تر تقسیم می‌شود.
ق۴. علاج وی آن چیزها بُوَد کی جگر را گرم کند، چنانکِ یاد کردم و بدان چیزها [کی] ادرار کند و بول فرود آید به‌نیرو چُنانکِ به ابوابِ پیشین یاد کردم (اخوینی، ۴۵۲) ║ ق۵. این کتاب را بیان‌الادیان نام نهادیم و فهرست ابواب این‌جا پیدا کردیم تا جوینده را آسان بُوَد (ابوالمعالی علوی، ۱۷) ║ ق۶. این کتاب را بر چهل‌وپنج باب نهادیم و برترتیب نبشتیم تا اگر کسی در بابی از این ابواب نظر خواهد کرد، بر وی آسان بُوَد (ژنده‌پیل۱، ۸) ║ ق۷. این مجموع نامرتب و این ابواب نامهذب بماند تا شبی همت بر اتمام آن مقصور گشت (عوفی۴، ۲۶) ║ ق۸. چند مقدمۀ سخن در این معنی در قلم آمد و رسم ابواب و ترتیب فصول از میانه برگرفته شد (نخشبی۲، ۳) ║ ق۹. باید که در ابواب و فصول و نکات این مختصر نیکو تأمل کنند تا مستفید شوند (عبدالقادر مراغی، ۴) ║ ق۱۰. در این باب احکام درخت نشاندن و احوال که تعلّق به درخت دارد برسبیل اجمال مذکور خواهد شد و اما احوال هریک برسبیل تفصیل نقل در ابواب دیگر خواهد آمد (عبدالعلی بیرجندی، ۳۵) ║ ق۱۲. قاضی ... ابواب کتاب اختلاف را گشود (مهدی استرآبادی، ۵۶۸) ║ ق۱۳. هریک از این قانون‌نامه‌ها منقسم خواهد بود به ابواب و فصول و فقرات (ملکم خان، ۱/۳۰) ║ ۱۳۲۶ش. خواهی ابواب خوردنی خوانی / محتوی بر چهارده فصل است (تقی دانش، ۲/۱۴) ║ ۱۳۴۵ش. نگاهی به فهرست ابواب کتاب ... نشان می‌دهد که عنصرالمعالی مردی است پرمایه و کتاب‌خوانده (یوسفی، ۱/۹۲) ║ ۱۳۸۷ش. ترتیب ابواب آن به‌کلی جز آن ترتیبی است که در ترجمۀ عربی دیده می‌شود (فاضل پاکزاد: نامۀ بهارستان، ش۱۳و۱۴/۱۵۷)
۲. (درمورد دانش، فن، هنر و مانند آنها) بخش‌ها و مباحث مختلف آن.
ق۵. ز رسم فرخش اسباب مهتری جامع / ز ذات کاملش ابواب سَروَری مجمل (مسعود سعد، ۱/۴۴۰) ║ ق۶. این کتاب کلیله‌ودمنه فراهم‌آوردۀ علما و براهمۀ هند است در انواع مواعظ و ابواب حِکَم و امثال (نصرالله منشی، ۳۸) ║ ق۷. ابوالحسین سیمجوری ... به انواع نصایح و ابواب مواعظ ایشان را تسکین داد (جرفادقانی، ۴۵) ║ ق۸. اکثر ابواب آداب که مشایخ وضع فرموده‌اند، مروی و مأخوذ از قرآن است (باخرزی، ۲/۲) ║ ق۹. مردانشاه نام ... در ابواب سخن‌گزاری شهرتی تمام و از دقایق آداب خدمت و رسم‌دانی حظی وافر داشت (حافظ ابرو۳، ۴/۵۸۵) ║ ق۱۰. مدتی به عنایت ملک خلاق به تحصیل علم سیاق ... مشغول بوده و جمع ابواب آن را کماینبغی دانسته، به‌عمل آورد (قاسم هروی۱، ۸) ║ ق۱۱. توسل به اسمای حسنی و آیات مکرّمۀ کتاب کریم الهی در ابواب اجابات و استجابات مدخل عظیم دارد (میر داماد۱، ۶۹) ║ ق۱۳. معلوم است که احاطه و ضبط جمیع ابواب فقه را داشته و همه در حفظ و در نزد او بالفعل حضور داشت که از طهارت تا دیات تقریع می‌فرمود (تنکابنی، ۲۳۵) ║ ق۱۴. این قاعده بسیار عظیم‌المنفعة می‌باشد در همۀ ابواب علوم (ابوالقاسم یزدی، ۴/۱۴۳۳) ║ ۱۳۱۵ش. هنگامی که جوان‌تر بودم از ابواب فلسفه به منطق و از ریاضیات به جبر و مقابله و تحلیل هندسی بیشتر دل داده بودم (فروغی، ۱/۲۲۸) ║ ۱۳۵۳ش. منطقیین اسلامی در دوره‌های متأخر این تقسیم را پایه قرار داده، ابواب منطق را به دو قِسم منقسم کردند، قِسم تصورات و قِسم تصدیقات (مطهری۱، ۲۳) ║ ۱۳۷۸ش. مدتی به عنایت ملک خلاق به تحصیل علم سیاق ... مشغول بوده و جمع ابواب آن را کماینبغی دانسته، به‌عمل آورد (عبدالله نوری، ۲۰۲)
۳. مسائل و موضوعات مختلف.
ق۵. پادشاهان را اندر این ابواب الهام از خدای عزوجل باشد (بیهقی۱، ۳۱) ║ ق۶. خردمند باید که در این ابواب بر جادۀ اقتصاد رود و رعایت جانب خیر الامور اوسطها نگاه دارد (ظهیری۱، ۲۰۷) ║ ق۷. رعایت ادب در جملۀ ابواب لازم باشد (شمس قیس، ۴۰۷) ║ ق۸. تولوی‌خان در اکثر اوقات ملازمت پدر می‌نمود، و چینگگیز خان را در جمیع ابواب مشاورت مهمات و مصالح کلی و جزوی با وی می‌بود (رشیدالدین فضلالله۱۳، ۲/۷۸۴) ║ ق۹. در این ابواب دل قوی باید داشت که چنین حال‌ها بر ما پوشیده نتوانند کرد (عقیلی، ۱۸۲) ║ ق۱۰. بسیاری از ابواب هست که اهل مذهب حوالت به کتب اصحاب مذهبی دیگر می‌کنند (خنجی۲، ۱۸۹) ║ ق۱۱. ضمیر نظیر اکسیرتأثیر ... در همۀ ابواب از مهمات مملکت هرات فارغ و مطمئن گردانید (محمود افوشته‌ای، ۲۵۱) ║ ق۱۲. او چو وصی در همه ابواب شد / چون به خلافت دگری باب شد (تأثیر، ۱۲۲) ║ ق۱۳. برای معاش وکلا و عمله اگر در بیت‌المال گنجایش نیست تکسی بر عامۀ خلایق چون سایر ابواب معمولۀ ملک جاری نمایند (میرزا ابوطالب، ۲۸۱) ║ ۱۳۴۵ش. پرس‌وجو دربارۀ خصوصیات ممالک اروپایی و درج آنها در مسیر طالبی نمودار روح کنجکاو و علاقۀ او در این ابواب است (یوسفی، ۲/۴۷)
۴. درها یا دروازه‌ها.
ق۵. چو کرد خطبه به نامت خطیب بر منبر / گشاده گشت به رحمت بر آسمان ابواب (مسعود سعد، ۱/۶۱) ║ ق۶. از دهشت او دانم رضوان که همی بست / بر حجلۀ حورالعین ابواب غُرُف را (مختاری، ۵۷۲) ║ ق۷. ابواب خزاین قدیم و حدیث فرمود تا گشاده کردند و اجناس جواهر و نقود و اثواب آماده (جوینی، ۱/۲۰۹) ║ ق۸. فرمان نافذ شد که دروازه‌های مصر به شب بگشایند و ابواب دکان‌ها برای بیع‌وشری مفتوح دارند (رشیدالدین فضلالله۱۲، ۵۳) ║ ق۹. در وقتی که ابواب قصر مسدود بود معتضد این شخص را بر بام کوشک ... می‌دید (میرخواند، ۳/۵۰۰) ║ ق۱۰. چون ابواب شهر مسدود بود و اختیار به‌دستِ آق‌قوینلو افتاده بود هیچ‌کس بیرون نتوانست رفت (روملو، ۱/۴۳۳) ║ ق۱۱. ابواب آن دولتخانه را مسدود ساختند و ملک‌الملوک در آن خانه تنها بماند (ملکشاه، ۲۲۳) ║ ق۱۲. مصطفی پاشا از جنگ شیران رزم‌جوی و دلاوران تندخوی بدان حصن تحصن جُسته، ابواب حصار را چون ابواب فتوحات دارین برخود مسدود گردانید (محمد مروی، ۱/۲۱۱) ║ ق۱۳. اکابر و اصاغر عراق چون از نفاق وی آگاه شدند ابواب شهر را بر روی آن مطرود مسدود کردند (رضاقلی خان، ۸/۸۹) ║ ق۱۴. این دو خانه واقع در نزدیکی باب‌العمره از ابواب مسجدالحرام است (حسن فسایی، ۲/۱۰۴۵)
۵. (دیوانی) عنوان‌ها و بندهای مربوط به حساب دریافت‌ها و پرداخت‌های دیوانی که در دفتری مخصوص ثبت می‌شد.
ق۸. هرچه روز‌به‌روز در دفتر روزنامچه ثبت کنند ابواب آن و اسامی آن هر ماهی فروکشند و حرف‌حرف اطلاق و دفعه‌دفعه به‌ترتیب و ولای ایام و شهور در زیر ابواب و اسامی می‌نویسد (شمس‌الدین آملی، ۱/۳۲۴) ║ ق۱۲. تنقیح روزنامۀ ارزاق خلق را / در گوشوار دفترش ابواب شد درست (شانی تکلو: لاله‌تیک بهار، ۱/۱۰۳)
۶. جمع باب به معنی واحد اندازه‌گیری طول در قدیم، معادل شش گز یا یک‌دهم اشل و تقریباً برابر با چهار متر است.
ق۹. باب یاد کردیم که عبارت از شش گز است آنچ حاصل شود از بابها، هر ده را اشل گیرد ... پس ابواب طول در ابواب عرض بزنند آنچ حاصل شود به هر باب عشیری حساب کند (حسن قمی، ۱۰۹)
۷. (دیوانی) نوعی مالیات که به‌وسیلۀ تحصیل‌دار و مأمور مالیات از مردم یا کارگزاران محلی گرفته می‌شد.
ق۱۰. حاکم و اکابر دارالسلطنۀ تبریز ... یقین دانند که هرکس ... به هر صیغه و عنوانی که باشد از آن ابواب چیزی گیرد ... آن جماعت را بر وجهی سیاست خواهم فرمود که باعث عبرت دیگران گردد (اسناد شاه طهماسب، ۲۳) ║ ق۱۲. میرزا محصلان برایِ وصول مالیات و وجوهات ابواب و غیره بر والی مذکور تعیین و در تدبیرِ فرستادن زر به خزانۀ کلات مقید و سرگرم بود (گلستانه، ۱۳۳) ║ به هر نفری ده الف و پنج الف به‌عنوان ابواب مقرر داشت که محصلان به ضرب چوب و شکنجه بازیافت نمودند (محمد مروی، ۳/۱۰۳۶) ║ ق۱۳. ابوابی که برای این خیرات از اغنیای آن قطعه تحصیل ... می‌شود جمع آن سه کرور روپیۀ هند است (میرزا ابوطالب، ۱۹۱)
۸. (دیوانی) اخذ نوعی مالیات از مردم یا کارگزاران محلی به‌وسیلۀ تحصیل‌دار و مأمور مالیات.
ق۱۲. خاطر خطیر دارای کشورگیر بدان قرار گرفت که روی سلوک را از مردم ایران برگردانیده، بنای ابواب و قتل و غارت گذاشت (محمد مروی، ۳/۱۱۰۰) ║ آقا علی‌نقی نام محصص نیز با آنها دست‌یکی کرده، به ابواب مردم و اخذ و عمل پرداختند (میرزا کلانتر، ۱۹)
۹. جمعِ باب به معنای واحد شمارش خانه، مغازه، کلاس و مانند آنها.
ق۱۳. مدارس مکتبخانه‌های مملکت سویس را تعیین و ترتیب داده و هفت‌هزار باب معلوم نموده و معلمین این ابواب را از مردانه و زنانه شش‌هزار نفر معیّن و مرقوم داشته‌اند (ایران۱، ۲/۸۳۵)
۱۰. باب‌های مصدرهای مختلف در زبان عربی.
ق۱۴. ابواب ثلاثی و رباعی به استثنای چند فقره ... همه جا سماعی است، نه قیاسی (ناشناس: کاوه، ش۴۷/۳) ║ ۱۳۰۰ش. اگر به‌جای اهمال تهمیل و به‌جای اغلاط تغلیط نمی‌توان استعمال کرد از این باب است که ابواب ثلاثی مزید هریک معنای خاصی دارند (وحید دستگردی: ارمغان، ش۱۵و۱۶/۱۴۷) ║ ۱۳۵۰ش. قاعدۀ صرف کردن ابواب ثلاثی مجرد و مزید و رباعی مجرد و رباعی مزید ... در فارسی بسیار به کار می‌آید (جلال‌الدین همایی: مجلۀ دانشکدۀ ادبیات، ش۷۶/۹۹) ║ ۱۳۸۷ش. این کتاب شامل یک مقدمه و سه مقصد و یک خاتمه است ... مقصد اول در بیان معانی مصادر ابواب ثلاثی مجرد و مقصد دوم در بیان معانی ثلاثی مزید و ابواب رباعی مجرد ... است (علی صفری آق‌قلعه: گزارش میراث، ش۲۵و۲۶/۱۵)
ابواب بِر
⇅ ابواب‌البر.
ق۶. ساختن مئذنه‌های مؤذنان و رباط و خانقاه صوفیان ... این‌همه از ابواب بِرّ است (میبدی، ۱/۳۳۵) ║ ق۹. آن خاتون خیّرۀ عادله در تعمیر ولایت و ... تشیید مبانی بقاع خیر و توطیۀ قواعد ابواب بر ... قیام نمود (میرخواند، ۴/۴۴۰)
ابواب جمع
⇅ ابواب‌جمع.
ابوابِ چیزی (را) بستن (بستن: فروبستن، مسدود ساختن، مسدود گردانیدن)
(مجاز) (با حرف اضافۀ بر، برروی، به روی) مانع انجام دادن کاری یا تحقق یافتن امری شدن.
ق۷. شاهراه عدل و انصاف بر دور و نزدیک گشاده کرده‌است و ابواب ظلم و عُدوان را بر قوی و ضعیف فروبسته (قطب‌الدین شیرازی، ۱/۱۲) ║ ق۹. بستند به رویِ کودک و پیر / ابواب فرح ز بند تقدیر (میرخواند، ۱/۲۰۶) ║ ق۱۰. حاکم آن ولایت میرزا شاه حسین بن شجاع بیگ ارغوان ابواب سعادت بر روی خود بسته در برج خلاف رایت عناد برافراخت (روملو، ۳/۱۲۸۹) ║ ق۱۱. رومیه ... دروب قلعه را مانند ابواب بخت و سعادت بر روی خود بسته دست به آلت محاربه و مجادله گشادند (اسکندربیک، ۲/۱۱۹۶) ║ ق۱۲. تقی خان ... در آن حصار تحصن اختیار فرموده، ... ابواب سعادت بر روی خویش مسدود گردانید (محمد مروی، ۳/۹۴۸) ║ ق۱۳. شاهزاده عبدالله میرزا ... در ارگی که از بناهای خود ایشان بود و دزش می‌خواندند نشسته، ابواب وداد را مسدود ساخته (جهانگیر میرزا، ۱۳۳) ║ ق۱۴. لیک حریفان سفله بی‌طرفی را / بر رخ ما بسته‌اند یکسره ابواب (ادیب‌الممالک، ۲/۵۶) ║ ۱۳۵۱ش. مشرق‌زمینیان ... ابواب صلاح و رفاه را به روی خود بستند (آدمیّت، ۲۶۱)
ابواب چیزی (را) بسته داشتن (بسته: مسدود؛ داشتن: ساختن، گرداندن، گردانیدن، فرمودن، نمودن)
⇅ ابوابِ چیزی (را) بستن.
ق۶. سبیل ایمه و قضات و علما ... آن است که ... اسباب مزاحمت و ابواب مداخلت منقطع و بسته دارند (بهاءالدین بغدادی، ۱۱۰) ║ ق۷. ابواب تکلف و تنوق القاب و شدت امتناع و احتجاب بسته گردانیده‌اند (جوینی، ۱/۱۹) ║ ابواب رجا و خوف بر خلق مسدود نگرداند، و در دفع متعدّیان و امن راه‌ها ... تقصیر جایز ندارد (خواجه نصیر۱، ۳۰۹) ║ ق۸. خواجه قوام‌الدین ... ابواب اطماع و توقعات به‌کلی مسدود گردانیده واجب شد ... به وظایف مهمات دیوان اهتمام نماید (ابن هندوشاه۱، ۲/۲۷۳) ║ باید که همگنان ... بر حکم یرلیغ پادشاه منکو خان هم پیش‌باز آیند و ابواب مخالف را مسدود داشته شرایط دوستداری و اطاعت به تقدیم رسانند (سیف هروی، ۱۷۶) ║ ق۹. خواجه علی شمس‌الدین ابواب فساد را در سبزوار مسدود ساخت و پانصد فاحشه را زنده در چاه انداخت (دولتشاه، ۲۸۲) ║ ق۱۰. خلفا بیک ... ابواب طمع و غرض را بالکلّ مسدود فرمود (امینی هروی، ۱۴۲) ║ مناسب آنکه شما به سنت سنیّۀ بزرگان خود اقتدا نموده ابواب مخالفت مسدود سازند (خواندمیر۳، ۷/۳۱۱) ║ ق۱۱. اهالی و اکابر اصفهان ابواب آشنایی با او مسدود ساخته برج و بارة شهر را استحکام دادند (اسکندر بیک، ۱/۱۲۱) ║ ق۱۲. مصطفی پاشا ... ابواب آشنایی را مسدود نمود (محمد مروی، ۱/۳۸۹) ║ ق۱۳. شاهنشاه ... اراده فرمود ... ابواب تقاضای وکلای دولت روس را مسدود فرماید (خاوری، ۲/۸۸۶) ║ ق۱۴. ناصر‌الدین شاه ... دانسته و فهمیده ابواب علم و تربیت را به روی ملت و اولادش مسدود نمود (مراغه‌ای، ۵۴۴)
ابواب چیزی بسته شدن (بسته: مسدود؛ شدن: آمدن، گشتن، گردیدن)
(مجاز) (با حرف اضافۀ بر، بر روی) از بین رفتن شرایط لازم برای انجام گرفتن کاری یا تحقق یافتن امری.
ق۷. اگرنه وجود این طایفه بُوَد ابواب راحات مسدود گردد (خواجه نصیر۱، ۲۴۱) ║ خراج در همۀ زمین‌ها عام است، و مردمان را از ارتفاع زمین چاره نیست، پس منع آن را معنی نباشد. و اگر این روا بُوَد، زراعت زمین بر مالک حرام شود تا خراج از وی نطلبند. و آن از آن جمله است که دراز شود و بدان کِشد که ابواب معیشت بسته گردد (مؤیّد خوارزمی، ۲/۳۲۵) ║ ق۸. از غلبۀ وهم ابواب رای صواب بر وی بسته شد (رشیدالدین فضلالله۱۳، ۱/۴۷۷) ║ ابواب مداخل و مرافق وصول مال به‌کلی بر روی روزگارم بسته آمد (منشی کرمانی۱، ۱۰۳) ║ ق۹. عارفان اشتغال به کسب معاش برای تعاون کرده‌اند چنانچه ... اگر ابواب کسب بر ایشان مسدود شد هیچ اضطراب ایشان را پیدا نمی‌شود (عبدالله قطب، ۳۷۳) ║ ق۱۰. احمد بیگ ... به‌غایت رعیت‌پرور بود و در زمان او ابواب اخراجات مسدود شده و مانع شرب خمر بود (روملو، ۲/۹۲۵) ║ ق۱۱. به جهتِ آنکه فیمابین ایشان و لشکر قزلباش ابواب صلاح بالکلیّه مسدود گشته رومیّه در جنگ و جدال ساعی باشند (اسکندر بیک، ۲/۱۱۶۵) ║ ق۱۲. بهرام را از این رهگذر غبار کدورت و ملال بر ناصیۀ احوال نشسته ابواب عیش و شادمانی به روی او بسته گردید (نورالدین جزایری، ۱/۲۳) ║ ق۱۳. پدر دختر از تهیۀ مال و اعداد منال که ابواب ضروریات بدان مسدود می‌شد تفحص نمود (نوری، ۳/۴۸۱) ║ ق۱۴. یعنی ز محضر وزرایی ز بار شه / این حکم رفت و بسته شد ابواب اختیار (ادیب‌الممالک، ۲/۲۲۴) ║ ۱۳۰۵ش. در این روزهای تاریک و اندوه‌ناک ... ابواب سعادت از هر طرف به روی ما مسدود شده و سلامتی و آسودگی فکر و خیال به‌کلی از بین ما رخت بربسته‌است (مشفق۲، ۳۳۷) ║ ۱۳۳۴ش. بدین ترتیب زبان فضولی خشکه‌مقدسین را چنان بست که دیگر ابواب تعرض یکباره مسدود گردید (جمالزاده۵، ۲۰)
ابواب چیزی بسته ماندن
(مجاز) فراهم نشدن شرایط لازم برای انجام گرفتن کار یا تحقق یافتن امری.
ق۶. محکم‌ترین... قلاع عالم و معظم‌ترین بقاع گیتی... به شمشیر قهر گشاده گشت، و ابواب اباطیل امانی بر دشمنان دولت بسته ماند (بهاءالدین بغدادی، ۱۳۷)
ابواب چیزی (را) گشاده داشتن (گشاده: مفتوح؛ داشتن: فرمودن، گرداندن)
(معمولاً با حرف اضافۀ بر) ؛ ⇅ ابواب چیزی (را) گشودن.
ق۶. ابواب اکرام و انعام بر خاص و عام گشاده تواند داشت (بهاءالدین بغدادی، ۷۶) ║ تحقیق این حال و ترشیح این نهال را که از فضل یزدانی به تثمیر آن منتظر است ابواب شفقت پدرانه بر او گشاده می‌فرماییم (بهاءالدین بغدادی، ۹۱) ║ ق۸. درجۀ صلحا کسی یابد که ابواب محنت و فقر ... بر خود گشاده گرداند (حمدالله مستوفی۲، ۶۳۴) ║ ق۹. چون همه را نظر بر صلاح امور ملک بود و معلوم داشتند که سلطنت ملک ایران ... ازآن شهزاده ابوسعید است ابواب صلح مفتوح داشته خواتین از سلطانیه بیرون آمده تا صاین قلعه استقبال نمودند (عبدالرزاق سمرقندی، ۱/۲۵) ║ ق۱۰. ابواب خیرات و مبرات مفتوح داشته به تعمیر سیصدوهفتاد بقاع خیر ... موفق گردید (سام میرزا، ۳۳۷) ║ ق۱۱. ابواب عدالت را در هر مُلک مفتوح داشتم و طریق ظلم و ستم را مسدود گردانیدم (ابوطالب تربتی، ۳۴۴) ║ ق۱۲. به اشارۀ والاجاه شاه‌عباس طریقه دوستی و مصادقت مسلوک و ابواب مراسلات مفتوح داشتند (محمد هادی، ۵۰۰) ║ ق۱۳. دولت انگلیس... محض تقدیم شرایط یک‌جهتی و ملاحظۀ اینکه امتداد سیم به این تفصیل ابواب مخابرة آن دولت را با فرنگستان و با مملکت هندوستان مفتوح می‌دارد به صرافت طبع خود به این مقام برآمد که به هر قِسم که موجب حصول مقصود تواند بود دراین‌باب مساعدت به دولت علیّه کرده (دولت علیّه، ۲/۶۶۲)
ابواب چیزی (را) گشودن (گشودن: باز کردن، بازگشادن، برگشادن، برگشودن، گشادن)
(مجاز) (گاه با حرف اضافۀ بر، برروی، به روی) مهیّا و فراهم کردن شرایط لازم برای انجام دادن کاری یا محقق کردن امری.
ق۷. ابواب خوف و طمع بر موافق و منافق گشاده و اسباب بیم و اومید موالی و معادی را ساخته باشیم (وراوینی، ۱/۳۹۲) ║ ق۸. چلبی عابد ... ابواب عطایا و احسان باز کرده در ترک دنیا و سخاوت صدیقانه ید بیضا نمودن گرفت (افلاکی، ۲/۹۷۶) ║ ق۹. علماء دین داد آثار و اخبار داده‌اند و ابواب قصص انبیا بر رخ خلق گشاده‌اند (دولتشاه، ۱۳) ║ ق۱۰. سلطان حسین از بغداد روی به تبریز نهاد و بر مسند سلطنت متمکن گشته ابواب عشرت و انبساط برگشاد (خواندمیر۱، ۳/۲۴۳) ║ معلوم گردید که ... اهالی آن دیار دفتر عهد و پیمان را بر طاق نسیان نهاده ابواب طغیان بازگشاده‌اند (خواندمیر۱، ۱/۵۰۳) ║ ق۱۱. به اتفاق بر آن گروه پرکینه و نفاق حمله کرده ابواب جدال و قتال برگشودند (محمود افوشته‌ای، ۸۲) ║ ق۱۲. در هر موضعی جهت امرا و سرکردگان مشعبدی و هنگامه‌گیری نادره‌کار به لهو و لعب و ظهور اشیای عجیبه و مضحکه معرکه گرم داشته، ابواب نشاط بر روی روزگار اعلی و ادنی گشوده (محمد مروی، ۱/۷۹) ║ ق۱۳. عبدالوهاب شوشتری و سایر اهالی شوشتر او را راه ندادند و ابواب منازعه و مجادله بر روی وی گشادند (رضاقلی خان، ۸/۸۹) ║ ق۱۴. امیدواریم ... تمام ممالک ایران ... ابواب مفاوضه و مذاکره دربابِ خیر ملت و مملکت گشایند (تربیت، ۱/۵۱۱) ║ ۱۳۱۲ش. ورود در عالم روزنامه‌نویسی ... ابواب آشنایی با بزرگان و اهل ذوق را به روی او گشود (مستعان، ۱/مق:۲۱)
ابواب چیزی مسدود بودن (مسدود: بسته)
(مجاز) فراهم نبودن شرایط لازم برای انجام گرفتن کاری یا تحقق یافتن امری.
ق۶. طریق علم ذات فوق علم صفات است. ابواب آن بر جمیع طلاب مسدود است، زیراکه الوهیّت ممتنع است از مطالعت علم خلیقت (روزبهان۱، ۴۸۱) ║ ق۷. ابواب مزید بر فریشتگان مسدود است و هریکی را از ایشان نیست جز مرتبه‌ای که آن مرتبه بر وی موقوف است (مؤید خوارزمی، ۱/۳۷۷) ║ ق۸. ابواب ایمنی و عافیت بسته است و راه خوف و ملامت گشاده (ثغری، ۲۳۷) ║ ق۹. ابواب اصغا به مسامیر خذلان مسدود بود. حدیث اقبال نمی‌شنود (عبدالرزاق سمرقندی، ۱/۲۰۷) ║ ق۱۰. دانستند که از خامی حامی ابواب خلاصی مسدود و اسباب رهائی بالکلیّه مفقود است (اسناد شاه طهماسب، ۹۳) ║ ق۱۳. ابواب تاخت‌و‌تاز طایفة تراکمه از هر جهت مسدود است (دولت علیّه، ۲/۱۲۳۶) ║ ق۱۴. به خدای احد واحد ابواب چاره از هر طرف مسدود است و سلطنت چندین‌هزار‌ساله در تلف چاکران صحیح است (قبالۀ تاریخ، ۳۰)
ابواب چیزی مفتوح بودن (مفتوح: باز، گشاده)
(مجاز) (معمولاً با حرف اضافۀ بر) فراهم بودن زمینۀ مناسب برای انجام دادن کاری یا تحقّق یافتن امری.
ق۶. پیوسته همت ما بر آن مقصور است و رغبت ما در آن موفور که اسباب رامش و آرامش اصناف آدمیان آماده باشد و ابواب رفاهیت و آسایش بر کافۀ عالمیان گشاده (بهاءالدین بغدادی، ۳۸) ║ ق۸. توقع است که بر وجهی که رای شریف حضرت شهریاری بر آن قرار گرفته بعدالیوم طرق مکاتبات مسلوک و ابواب مراسلات و مفاوضات مفتوح باشد (ابن هندوشاه۱، ۱، جزء۱/۴۱۹) ║ ق۹. فرمود که ... در همه حال ابواب عدالت مفتوح باشد (عبدالرزاق سمرقندی، ۲، ق۲/۱۰۴۸) ║ ق۱۰. مدت‌های متمادی به کام احبا و کوری اعادی ابواب مراسلات و مکاتبات میان ما و آن رعنا به نوعی مفتوح بود (محتشم، ۲/۱۴۲۳) ║ ق۱۱. ابواب بهشت کامیابی و کامرانی از شش جهت، بر چهرۀ اقبال ابدی‌الاتصال، باز و نهال برومند جهان‌ستانی، به رشحات غمام الطاف یزدانی در اهتزار است (وحید قزوینی، ۶۶۸) ║ ق۱۲. ابواب گفتگو در میانۀ احمد پاشا و امناء دولت ابدمدت والا مفتوح بود (مهدی استرآبادی۲، ۲۰۲) ║ ق۱۳. ابواب فتوحات مفتوح است (قائم‌مقام، ۱/۹۷) ║ ق۱۴. در ظل رأفت و مرحمت ما ... اسباب آسایش ملت از هر جهت فراهم ... و ... ابواب نیک‌بختی بر چهرۀ اهالی مفتوح (محمّد علی شاه: قبالهٔ تاریخ، ۳۷)
ابواب چیزی مفتوح شدن (مفتوح: باز، گشاده؛ شدن: گردیدن، گشتن)
(مجاز) (گاه با حرف اضافۀ بر، به‌طرفِ) فراهم شدن شرایط لازم برایِ انجام دادنِ کاری یا تحقق یافتن امری.
ق۷. در عهد او ابواب راحت (بر خلق) غور مفتوح گشت (منهاج سراج، ۱/۳۳۲) ║ ق۸. همت پادشاه اسلام ... بر آن مقصور بوده ... که ... ابواب رفاهیت و آسایش بر جملۀ انام مفتوح گردد (رشیدالدین فضلالله۶، ۲۴) ║ ق۹. خیراندیشی و نیکوخواهی خلایق اقتضایِ آن می‌کند که حقِ همسایگی رعایت کرده ابواب مراسله و مکاتبه مفتوح گردد (شرفالدین یزدی، ۱/۷۳۸) ║ ق۱۱. حضرت بابر پادشاه در کابل تشریف دارند و ابواب منازعت از طرفین مفتوح شده (معصومی، ۱۰۴) ║ ق۱۳. پادشاه خود را از خنده ضبط کرد تا آنکه ابواب فتح و ظفر بر وی گشاده شد (نورالدین جزایری، ۱/۲۳۲) ║ ق۱۴. میر غازی حسین لکهنوی ... از علماء ایران شریعتمدار حاج میرزا حسین نوری طبرسی را پسندیدند و از آن‌وقت باز ابواب مکاتبه در مابین ایشان مفتوح گردید (اعتمادالسلطنه، ۱/۲۰۸) ║ ۱۳۶۸ش. مرد تا به‌صورت عزب به سر می‌برد امر معاش خود به سختی فراهم می‌سازد و چندان‌که همسر اختیار می‌کند ابواب نعم و رحمات {تصحیح قیاسی؛ متن: زحمات} به طرفش باز می‌شود (شهری۲، ۶/۳۳۹)
ابواب چیزی (را) مفتوح کردن (کردن: ساختن، فرمودن، گرداندن، گردانیدن، نمودن)
(معمولاً با حرف اضافۀ بر، برروی) ⇅ ابواب چیزی (را) گشودن.
ق۶. هرکه در سخاوت بر اصحاب حوایج و ارباب وقایع بگشاید، ایزد تعالی ابواب ارزاق و درهای اقبال بر وی مفتوح گرداند و او را بر معراج جلال و مرقات کمال برآرد (ظهیری۱، ۹۰) ║ ق۸. مولانا... ابوابِ مواعظ و نصایح و تذکیر را مفتوح گردانیده (افلاکی، ۱/۸۴) ║ ق۹. حضرت خاقان سعید، نسبت با جمع اقربا ابواب مشارکت در ممالک مفتوح فرمود (عبدالرزاق سمرقندی، ۲/۲۵۷) ║ ق۱۰. پادشاه دوست‌نواز، آن دو سردار را نوازش فرموده ابواب عاطفت و احسان بر روی احوال آن دو امیر صافی‌ضمیر مفتوح ساختند (جهان‌گشای خاقان، ۴۰۴) ║ ق۱۱. در آن مقام می‌آمدند که به معاونت و مظاهرت خان احمد پردازند و به دست تربیت و تقویت ابواب مطالب و مآربش را مفتوح سازند (محمود افوشته‌ای، ۴۷۰) ║ ق۱۲. مشاهدۀ باب وی ابواب عشرت بر روی درمانده‌های مَضیق عشرت مفتوح می‌سازد (شیرعلی لودی، ۲۱۳) ║ ق۱۳. آصف‌الدوله را از تبریز احضار نمودند و ابواب موافقت و مصادقه مفتوح کردند (رضاقلی خان، ۹/۶۸۳) ║ جناب معزی‌الیه... با کسان لازم‌المرابطه... رابطۀ دوستی انداخته و ابواب مراوده را مفتوح نمودند (سرابی، ۴۲۳)
ابواب خیر
۱. ⇅ ابواب‌الخیر۲.
ق۶. اگر وصیت کند به دو دانگ مال خویش در سبیل خدای تعالی و نامش باز نبرد آن دو دانگ بیرون کنند و ... در ابواب خیر به کار برند: در یاری کردن درویشان و مسکینان و ابناء سبیل، و صلت کردن آل رسول علیهم‌السلام ... و باقی که بماند صرف کند در وجوه خیر (نهایه، ۲/۶۲۹) ║ ق۷. چون مرد تنها باشد و در توکل قوتی صادقه دارد، وی را روا باشد که همة اموال خود را در ابواب خیر و نیکی نفقت کند (مؤیّد خوارزمی، ۲/۷۳۵) ║ ق۱۰. خدای تعالی می‌خواهد تا به این مال ایشان و فرزندان ایشان را عذاب کند در دنیا ... و تکلیفشان فرماید تا در ابواب خیر صرف کنند (ابوالمحاسن جرجانی، ۴/۸۴) ║ ۱۳۶۶ش. ابواب خیر، به صورت قرض‌الحسنه و اعطای وام بدون بهره و با احسان و انفاق در راه خدا و کمک به حل مشکلات برادران دینی خود امکان‌پذیر است (حسین حقانی زنجانی: مکتب اسلام، ش۱۰/۴۸) ║ ۱۳۸۳ش. امام باقر اصل اسلام را نماز، فرعش را زکاهًْ و بلندای آن را جهاد و روزه، صدقه و شب‌زنده‌داری را ابواب خیر معرفی می‌کند (مجید معارف: پژوهش دینی، ش۸/۷۰)
۲. ⇅ ابواب‌البر.
ق۸. طول طوافگاه سیصدوهفتاد گز است ... و در حوالی آن خانقاهات و مدارس و ابواب خیر بسیار است (حمدالله مستوفی۱، ۷) ║ جهة مرقد خود گنبدی بس عالی هشت منار بر سرِ آن ساخته و در حوالی آن ابواب خیر از جامع و خانقاه و مدارس و دارالسیاه ... بفرمود (شمس‌الدین آملی، ۲/۲۵۸) ║ ق۱۴. در اشاعۀ خیرات و افاضۀ مبرات و بنای ابواب خیر چنان ساعی و جاهد بود که سال‌ها به نیک‌نامی شهرت داشت (حسن فسایی، ۱/۲۵۷)
ابواب ساختن
⇅ ابواب کردن۱.
ق۱۴. جمعی مردمان پست‌فطرت... از ابواب ساختن و اثبات تقصیر و خیانت‌ها نسبت به چاکر در حضرتِ خدایگان کوتاهی ندارند (خسروی۱، ۲۲۷)
ابواب شدن
(دیوانی) تهیه شدن گزارش دخل‌وخرج تحصیل‌دار و مأمور مالیات به‌منظور اثبات تخلف مالی او.
ق۱۲. آن شخص هزار تومان محاسبة حسابی داشت که ... به مصارف حسابی رسانیده بود. و در حین حضور که ابواب شده بود کمتر از ده الف نبود که پنجاه‌هزار تومان باشد. و مایعرف آن شخص اضافه از یکصد تومان نمی‌شد (محمد مروی، ۳/۱۰۸۴)
ابواب کردن
۱. (دیوانی) تهیۀ گزارش دخل‌وخرج تحصیل‌دار و مأمور مالیات به‌منظور اثبات تخلف مالی او.
ق۱۱. مهتر شاهقلی با جماعت گفت: من می‌دانم که میرزا شاه حسین بر مال دیوان بسیار تقلب کرده‌است و می‌خواست که او را ابواب کند (عالم‌آرا۳، ۵۹۵) ║ ق۱۲. از هر دری درآمد بستیم در به رویش / کی مدعی تواند ابواب کرد ما را (اسماعیل ایما: لاله‌تیک بهار، ۱/۱۰۳) ║ ۱۳۰۹ش. می‌خواهند امیرکل را دار بزنند، اختیار دارند می‌خواهند ابواب کنند، بکنند، مال او را ضبط کنند (نواب رضوی، ۱/۶۵۵) ║ ۱۳۲۱ش. برای اینکه تصوّر نشود ما می‌خواهیم در این امر پهلوان سیاست را ابواب کرده باشیم، گمرک چای را ... شاهد قرار می‌دهیم (عبداللّه مستوفی، ۳/۸۶)
۲. (درمورد وجه یا جنس) تعیین کردن مالیات که به‌وسیلۀ تحصیل‌دار و مأمور مالیات از مردم یا کارگزاران محلی گرفته‌می‌شد.
ق۱۲. به قدر دو الف ابواب کرده، به محصلان غلاظ و شداد سپردند که ... وجه ابواب و مسترد را تا دینار آخر بازیافت نمایند (محمد مروی، ۳/۱۰۸۵) ║ جناب محصص ... مبلغ‌های کلی هرکس را ابواب کرده به سلطان انوشیروان نشان صدمات نمایان نموده بود (میرزا کلانتر، ۲۲) ║ ق۱۴. سید عمادالدین ... می‌دانست ازعهدۀ جواب آن مبلغی که خواجه نظام‌الدین بر او ابواب کرده برنخواهد آمد (خسروی۳، ۸)
ابواب گرفتن
(با حرف اضافۀ بر) ؛ ⇅ ابواب کردن۱.
ق۱۴. اجازت می‌خواهم که بیرون نشسته جواب آن ابواب که در حیف و میل کردن مال دیوان بر چاکر گرفته‌اند، عرضه دارم (خسروی۱، ۲۲۷)
ابواب مال
⇅ ابواب‌المال.
ق۸. اگر نظر به تحت آن [حساب مال و تمغا] کنند ابواب مال و قبچور {تصحیح قیاسی؛ متن: قیچور} و جهات تمغا... هریکی از حساب مال و قبجور {تصحیح قیاسی؛ متن: قیچور} و تمغای آن ولایت جامع باشند (شمس‌الدین آملی، ۱/۳۲۷) ║ ق۱۴. صوادر و عوارض قدیم دیوانی که از قدیم از توابع مال و خراج قرار داده داخل ابواب مال دیوان می‌نمودند (حسن فسایی، ۱/۴۰۹)
ابواب نمودن
۱. ⇅ ابواب کردن۱.
ق۱۱. مهتر شاهقلی با جماعت گفت: من می‌دانم که میرزا شاه حسین بر مال دیوان بسیار تقلب کرده‌است و می‌خواست که او را ابواب کند و این معنی را میرزا یافت. روز دیگر خود ابواب خود نموده، طومار نوشت، آورد به دست شاه داد (عالم‌آرا۳، ۵۹۵)
۲. ⇅ ابواب کردن۲.
ق۱۲. یکصد الف که پانصدهزار تومان بوده باشد ابواب کدخدایان ارض اقدس نموده... مقرر داشت که در عرض یک سال بازیافت نمایند (محمد مروی، ۳/۱۰۸۶)
ارجاعات: ابواب‌الجمع؛ ابواب‌جمع؛ ابواب‌جمعی