سبیل

وضعیت: «منتظر ویراستاری»
سبیل ‎sebil‎ [گونۀ دیگر: اسبیل، سیبیل]
(اسم) موهایی که بر بالای لب و زیر بینی به‌ویژه در مردان و همچنین در برخی جانوران بر روی پوزه می‌روید ؛ اسبیل.
ق۶. سمک درآمد و دو سبیل قطران بگرفت و بکَند، قطران از آن نهیب چشم باز کرد، دست به سبیل درمالید (سمک، ۱‏/۱۶۷‏) ║ ق۷. تا توانی به ریش او.../ تا توانی سبیل او می‌بر (قمری آملی، ۵۳۱) ║ ق۸. خانة دوازدهم تو را با هیزی بگیرند و بر ریش‌ و سبیلت بریَند. {فال‌نامۀ بروج، ق۱۰} (عبید، ۳۶۶) ║ ق۹. یکی پیر بر تخت ریشی دراز/ سبیلان‌اش مانند موی گراز (بیغمی، ۲‏/۴۵۵‏) ║ ق۱۱. ابروهای پُر از مو و سبیل‌های بلند و چند موی بسیار دراز در زنخدان او روییده‌بود (عالم‌آرا۱، ۴۸۳) ║ ق۱۲. ریش و سبیل میرحسین را تراشیده و یک دست لباس زنانه به او پوشانیده، او را در بستر خوابانیدند (حسین کرد، ۱۳۳) ║ ق۱۳. دنب گربة مرا بده تا بو کنم/ سبیل گربه‌ام بگو موبه‌مو/ دوسه فردی از گربه‌ام تو بگو (اشعار عامیانه، ۴۴) ║ ق۱۴. این حیدرقلی‌آقا غیراز سبیل که آن‌هم از ریش پیوند کرده چیز دیگر ندارد (اعتمادالسلطنه۱، ۴۹۹) ║ ۱۳۰۰ش. آقای فرنگی‌مآب ... فقط گاهی لب‌ولوچه‌ای تکانده و تُک یکی از دو سبیلش را که چون دو عقرب جراره برکنار لانة دهان قرار گرفته‌ بود، به‌ زیر دندان گرفته و مشغول جویدن می‌شد (جمالزاده۱، ۲۵) ║ ۱۳۳۱ش. او را متوجه مرد جوان کوتاه‌قد با سبیل مشکی کردم (علوی۲، ۱۳۴) ║ ۱۳۶۲ش. قل‌قل آب از گلوی پیمانه برخاست، سیبک تیز زیر گلوی گل‌محمد موج برداشت و باریکه‌ای آب از دو بر سبیلش کش برداشت (دولت‌آبادی۱، ۱‏/۱۰۰‏) ║ ۱۳۸۹ش. حبیب ... بعد انگشت‌هاشو کشید زیر سبیلِ پت‌وپهنش و گفت: حقش بود (سیامک گلشیری، ۳۶)
از سبیل کسی خون چکیدن
بسیار قدرتمند و خشن بودن در برخورد با دیگران.
۱۳۱۱ش. من همان آدم بودم که از سبیل‌هایم خون می‌چکید، یک زن عقلم را دزدید (هدایت۵، ۱۵۵) ║ ۱۳۴۴ش. حاج‌معتمد... آن‌وقت‌ها چهل سال بیش‌تر نداشت و از سبیل‌هایش خون می‌چکید و مثل حالا نبود که پشم‌هایش ریخته‌بود و آفتاب لب بام بود (چوبک۴، ۹۶) ║ ۱۳۷۴ش. گردن‌کلفت‌ترین لات شهر... مردی که از سبیل‌هایش خون می‌چکد (دولت‌آبادی۲، ۱‏/۴۴۴‏)
بالای سبیل شاه نقاره زدن
⇅ سر سبیل شاه نقاره زدن (سر: بالای، روی؛ شاه: خان، قیصر، وزیر).
برسبیل کسی خندیدن
⇅ به سبیل کسی خندیدن (به: بر).
به زیر سبیل گذراندن
⇅ زیر سبیلی درکردن (سبیلی: سبیل).
ق۱۴. شاه‌زاده معتمدالدوله به زیر سبیل گذراند، حبیب تجدید کرد، شاه‌زاده برآشفت (اعتمادالسلطنه۱، ۹۷) ║ شاه... این بی‌ادبی را رد فرمودند. به‌ زیر سبیل گذراندند، جعبه باز شد (اعتمادالسلطنه۱، ۲۵۶)
به سبیل کسی خندیدن (به: بر)
او را مسخره و تحقیر کردن.
ق۱۳. شاه گفت... این زمان زن از پارسایی خویش بر ریش شما و بر سبیل من می‌خندد. سرخ‌موی و پاک‌دامن ازمیان به‌در رفت (آورده‌اند، ۱۵۸) ║ ق۱۴. خانم دیگر این سخن بشنید/ به سبیل و به ریش او خندید (نسیم شمال، ۲‏/۳۰۱‏)
دُمِ سبیل کسی را چرب کردن
⇅ سبیل کسی را چرب کردن.
۱۳۲۴ش. در این موضوع... باید دُمِ سبیلِ چند نفر را چرب کرد. من رک‌وپوست‌کنده حرف می‌زنم (هدایت۳، ۳۶) ║ ۱۳۴۸ش. اغلب بروبچه‌های محلّه و گاه حتّی گزمه‌هایی که پدر داماد دُمِ سبیل‌شان را چرب نکرده‌بود، او را هو می‌کردند (کتیرایی۱، ۱۸۷)
روی سبیل شاه نقاره زدن
⇅ سر سبیل شاه نقاره زدن (سر: بالای، روی؛ شاه: خان، قیصر، وزیر).
روی سبیل قیصر نقاره زدن
⇅ سر سبیل شاه نقاره زدن (سر: بالای، روی؛ شاه: خان، قیصر، وزیر).
زیرِ سبیل چرب شدن
⇅ سبیل کسی چرب شدن.
۱۳۶۸ش. کافی بود نصف و ثلث آن به خودش داده بشود و هم‌چنین با داخلی‌ها که با یک زیر سبیل چرب شدن مثلاً آش‌پزی که حق بردن یک آب‌گردان غذا دارد چند آب‌گردان برده به‌جایِ نوع متعارف آن‌ها را از روغن و... پُر کرده مشتی برنج جهت پوشش رویشان داده... با دست این‌وآن خارج بکند (شهری۲، ۶‏/۶۰‏)
زیرِ سبیل چرب نمودن
⇅ سبیل چرب کردن.
۱۳۷۱ش. کمیسری ۲ دولت از کافه‌رستوران‌ها و زدوخوردهای مست‌های خیابانی و هفتگی‌های سینماها و تآترها و هتل‌ها و عزب‌خانه‌ها و مسافرخانه‌ها و ولگردهای اناث و ذکور و (تک‌پران‌ها) و امثال آن زیر‌سبیل چرب می‌نمود (شهری۱، ۲‏/۱۰‏)
زیرِ سبیل کسی را چرب کردن (کردن: نمودن)
⇅ سبیل کسی را چرب کردن.
۱۳۵۰ش. اگر حین طلاق گرفتن حتی در مراحل آخری اگر حسین مل به من رجوع کند و زیر سبیلم را چرب نماید بعید نیست که خری را که بالا برده‌ام پایین بیاورم (راصع، ۷۰۵) ║ ۱۳۶۸ش. خارجیان و پس‌از آن وزرا، وکلا، ملانماها که دولت جدید به‌بازی‌شان نگرفته یا زیر سبیلشان را چرب نکرده‌بود، به گرد هم جمع شده برایش توطئه‌چینی نموده، اول جلو ورود گندم و... گرفته بقیه‌اش خود فراهم می‌گردید (شهری۲، ۳‏/۶۷۵‏) ║ ۱۳۷۱ش. دزد و قاتل و یاغی و شریر و متجاوز که در آن بست‌ها امنیت یافته در مصونیت قرار می‌گرفت، که البته شرط اول ورود همۀ این اشخاص چرب کردن زیر سبیل یکایک اجزای آن خانه و رساندن مبالغ کافی جهت خود ارباب می‌آمد (شهری۱، ۴‏/۴۵۷‏)
زیرِ سبیل کسی را چرب نمودن
⇅ زیرِ سبیل کسی را چرب کردن (کردن: نمودن).
زیر سبیلی خندیدن
به طور نامحسوس، آرام و بی‌صدا خندیدن.
۱۳۴۴ش. سروان... زیر سبیلی خندید (به‌آذین۵، ۱‏/۳۲۵‏) ║ ۱۳۵۸ش. زیرسبیلی می‌خندید و دندان‌هایش؛سفیدی برّاق دندان‌هایش پیدا می‌شد (کلباسی، ۱۴۷) ║ ۱۳۷۷ش. فامین... رو کرده‌بود به دیگران و زیرسبیلی می‌خندید (شاملو۱، ۴‏/۱۸۷۷‏)
زیر سبیلی درکردن (سبیلی: سبیل)
نادیده گرفتن.
ق۱۴. دیروز جمعی از رعایا به شاه از نایب‌السلطنه بد گفته‌بودند که چاره دربابِ نان بکنند. زیرسبیلی درکرده‌اند. خدا عاقبت این بی‌اعتنایی را خیر کند (اعتمادالسلطنه۱، ۳۹۰) ║ ۱۳۲۳ش. هی به ما پیچیدی و هی نیش زدی و هی ما زیر سبیل درکرده به‌روی بزرگواری خود نیاوردیم (جمالزاده۴، ۱۴۵) ║ ۱۳۴۳ش. این حوادث را که برایم شرم‌آور بود همه را زیرسبیلی درکردم (نامور، ۵۵۰) ║ ۱۳۸۲ش. هنوز هستند کسانی که همین روزهای پرآشوب را گذرا می‌دانند و این حوادث هول‌ناک را زیرسبیلی درمی‌کنند (محمدعلی۲، ۲۲۵)
زیر سبیلی رد کردن
⇅ زیر سبیلی درکردن (سبیلی: سبیل).
۱۳۴۴ش. بی‌معرفت فحش داد ما اولشو زیرسبیلی رد کردیم، ولی ول‌کن نبود... بدبخت پیزوری جلویِ خونه‌اش هار شده، می‌خواست هی بپره به پای مردم گاز بگیره (هاشمی، ۷۲) ║ ۱۳۵۸ش. کاش می‌شد یک دودی بگیرم. ـ تو هم بله؟! ـ اگر پاش بیفتد! دُم به تله نمی‌دهد. فکر می‌کردم الآن دعوتم می‌کند به خانه‌اش، اما زیرسبیلی ردش می‌کند. ـ چیز خوبی نیست. آدم را گرفتار می‌کند! (محمود۷، ۲۸۴) ║ ۱۳۷۱ش. مأمور شما زیرسبیلی رد کرده آن را به‌عرض نرسانیده، خواستن چیزی از شما نزد ما نمانده‌باشد (شهری۱، ۱‏/۲۶۸‏)
زیر سبیلی گذراندن
⇅ زیر سبیلی درکردن (سبیلی: سبیل).
۱۳۲۹ش. دو قتل دیگر از طرف ژاندارم‌ها واقع شده بود و زیر سبیلی گذرانده بودند مردم وحشتی داشتند در طلب قصاص ازدحامی در حکومت کردند که من مجبور شدم درب حیاط را ببندم به عدلیه رجوع کردم و حکم قصاص صادر شد (مخبرالسلطنه، ۲۶۸)
سبیلِ آویزان
(درمورد کسی) که سرخورده یا ناامید شده است.
ق۱۴. وثوق‌الدوله... به حضور رفت. بعد از نیم ساعت شاه بیرون آمده سوار شود، وثوق‌الدوله با سبیل‌های آویزان پای کالسکه شاه. شاه به اعتماد قاجار می‌فرماید احوال میهمان‌های من چه‌طور است؟... روح وثوق‌الدوله مسلم است چه آتشی می‌گیرد (محمد کمره‌ای، ۱‏/۷۲۶‏) ║ ۱۳۰۵ش. یکی «به» دیدنِ درشکه‌ها دست می‌زد و دیگری به مشاهدة سبیل‌های آویزانِ دست‌گیرشدگان خنده سر می‌داد (مشفق۲، ۲۵) ║ ۱۳۵۰ش. ملایک پاسبان آقای مدیر... پس‌از پنج دقیقه سرافکنده و دمغ، عرق‌ریزان با وضعی نامیزان و سبیلی آویزان از اطاق بیرون می‌آید (حالت۲، ۱۱۳) ║ ۱۳۷۷ش. سبیلِ سردار آویزان شد. کسی برای استقبال نیامده‌بود (جولایی۲، ۵۵)
سبیل از بناگوش دررفته
سبیل بزرگ و بلند که به دوطرف صورت کشیده شده است.
ق۱۴. شخصی به زمین آمد... چشم‌ها سرخ و درشت، دماغ کشیده، و سبیل از بناگوش دررفته، زنخ را تراشیده (اعتمادالسلطنه۳، ۷) ║ ۱۳۲۳ش. سبیل‌های مردانه‌اش ازبناگوش دررفته، موهای ابروانش تا به‌رویِ چشم‌ها آمده، هیبت و سطوت مالاکلامی داشت (جمالزاده۳، ۲۸۶) ║ ۱۳۷۸ش. سهراب خان، مردی قدبلند و چهارشونه با سبیل از بناگوش دررفته‌ای بود. چهره‌ای خشن و ترسناک داشت! بسیار کم‌حرف بود (مؤدّب‌پور، ۳۳۱)
سبیل اندر سبیل
⇅ سبیل تا سبیل( تا: اندر، در).
سبیل به سبیل
رودررو یا در کنار هم.
۱۳۰۰ش. خلاصه چه دردِسر بدهم پیش‌از ظهرِ همان روز حاج‌علی به دیدنم آمد و گفت می‌خواهم سبیل‌به‌سبیل صحبت کنیم. قلیانی چاق کردم و به‌دستش دادم و گفتم حاضر شنیدن فرمایشات شما هستم (جمالزاده۱، ۳۸) ║ ۱۳۲۳ش. عموماً در منزل او سرخر می‌شَوَم و از گوشة حیات‌خلوت او در را به‌رویِ خویش و بیگانه بسته، سبیل‌به‌سبیل باهم نشسته ساعت‌های درازی چای می‌خوریم و قلیان می‌کشیم و ازهردری صحبت می‌داریم (جمالزاده۳، ۲۴۳) ║ ۱۳۴۴ش. امروز باز قبل‌از ظهر درس و قرائت داشتیم و مؤمنین سبیل‌به‌سبیل مثل دوده که دُورِ لولة لامپای لوله‌شکسته را گرفته باشد به گِرد مدرّس حلقه زدند (شهری۶، ۱‏/۲۶۴‏)
سبیل تاباندن
⇅ سبیل تابیدن (تابیدن: تاباندن، تابانیدن).
سبیل تابانیدن
⇅ سبیل تابیدن (تابیدن: تاباندن، تابانیدن).
سبیل تاب دادن
⇅ سبیل تابیدن (تابیدن: تاباندن، تابانیدن).
ق۱۴. سبیل‌ها را تا زیر چشم تاب دهند/ به قدّوقامت خود افتخار تام دهند (ایرج میرزا، ۱۸۳) ║ ۱۳۰۱ش. سورچی... وقتی از آن پیش‌آمدِ غریب مطلع گردید انگشت‌به‌دهان ماند و با حال عصبانی پی‌درپی سبیل‌های خود را تاب می‌داد (مشفق۱، ۱۴۰) ║ ۱۳۳۹ش. جناب‌سرهنگ... با قدم‌های بلند در اتاق بالاوپایین می‌رفت و سبیل‌هایش را تاب می‌داد (ساعدی۲، ۱۱۸)
سبیل تاب‌داده
سبیلی که به دو طرف صورت کشیده و انتهای آن به سمت بالا تابیده شده است.
ق۱۰. آن جفت سبیلِ تاب‌داده/ کز فضله بر او گره فتاده (وحشی، ۳۷۹) ║ ۱۳۳۱ش. یک نایب درازقد، با سبیل تاب‌داده و چشمان خون‌گرفته، که در پیش صف ایستاده‌بودند، دمغش کرد: نه‌نه‌سگِ دزد! این‌جا هم زبان‌درازی؟! (به‌آذین۲، ۱۱۳) ║ ۱۳۵۳ش. سالار همان سالار قدیم ده‌شان بود: رشید، بلندبالا، سبیل‌های تاب‌داده، پیشانی بلند و آن شلاق لعنتی که مرتب هی می‌کوبید به چکمه‌هاش (پهلوان۱، ۱۱۳) ║ ۱۳۷۵ش. سورچی با سبیل تاب‌داده... باز کلاه پوستی بر سر نهاده و به همان اندازۀ درشکه تروتمیز و براق می‌نمود (پژواک، ۱۳۵)
سبیل تابیدن (تابیدن: تاباندن، تابانیدن)
نشان دادن احساس فخر و برتری یا تحکم و خشم خود با دست کشیدن به سبیل ها و تابیدن آن‌ها به دو طرف صورت.
ق۱۴. هِی بتابد سبیل و سازد پُز/ درکند پیش این‌وآن کس قنپز (ایرج میرزا، ۱۴۰) ║ ۱۳۲۳ش. چنین وجود منحوسی... درحالی‌که چشم‌هایش مثلِ دو کاسة خون از حدقه بیرون آمده‌بود، خشم‌گین درمقابلِ بقالِ ضعیف و نحیف ریش‌سفید به‌تحکم ایستاده‌بود و سبیل می‌تابید (جمالزاده۳، ۲۱۳) ║ ۱۳۶۸ش. یکی از فراش‌ها... جواب می‌داد مملکت در امن‌وامان و رعایا به دعاگویی ذات اقدس همایونی مشغول می‌باشند و شاه سبیلی تابیده بادی به غب‌غب انداخته اظهار رضایت می‌نمود (شهری۲، ۵‏/۹‏) ║ ۱۳۸۲ش. شاهِ مملکت با خیالِ آسوده در پای‌تختش می‌نشست و با خرسندیِ خاطر سبیل می‌تابانید و جوان‌مردانه به دشمن فرصت می‌داد که خرامان‌خرامان بیاید و درکنارِ خندق متوقف شود (جعفری، ۱‏/۳‏)
سبیل تابیده
⇅ سبیل تاب‌داده.
ق۱۴. شخصی با زنخ تراشیده و سبیل‌های تابیده و یقه‌ای از اطلس سیاه، لباسی از منصب ماژوری با سه ستاره و پنج نشان با حمایل وارد شد (طاهر میرزا۲، ۸۰۴) ║ ۱۳۳۱ش. مردی بود چهارشانه، با سبیل‌های تابیده و صدایی کلفت (آل‌احمد۷، ۴۵) ║ ۱۳۵۰ش. تُرک‌های فینه ‌به ‌سر یا عمامه‌ای، با سبیل‌های کلفت تابیده یا ریش‌های انبوه، سوار بر اسب دُورش حلقه زدند (شاملو۳، ۱۷) ║ ۱۳۸۲ش. حاجی حفیظ... صورتی گِرد و گندم‌گون و سبیل‌های تابیده به دو طرف صورت داشت و از مریدان سلسلة صالح علی‌شاه گنابادی بود (جعفری، ۱‏/۴۲۱‏)
سبیل تا سبیل( تا: اندر، در)
(معمولاً در مورد جمعی از افراد) به صورت فشرده و بسیار نزدیک یا چسبیده به هم.
ق۱۴. روزی عده‌ای از اهالی شهر در خانه خلوت نموده در اطاق بزرگی سبیل‌اندرسبیل نشسته‌بودند (نسیم شمال، ۲‏/۴۱‏) ║ ۱۳۴۴ش. کم‌کم مردم به‌ دُورم جمع شده حلقه کشیدند و یک‌وقت متوجّه شدم که مثل لوطی‌عظیم حقه‌باز که معرکه می‌گرفت گوش تا گوش و سبیل تا سبیل جمعیت دُورم را گرفته‌اند و دارند درباره‌ام گفت‌گو می‌کنند (شهری۶، ۲‏/۱۱۱‏) ║ ۱۳۵۰ش. در اتاق نسبتاً بزرگی عده‌ای گوش تا گوش و سبیل تا سبیل نشسته‌بودند و گل می‌گفتند وگل می‌شنفتند (حالت۲، ۲۵۸) ║ ۱۳۷۷ش. یک‌مشت صاحب‌منصب سبیل‌در‌سبیل با صاحبِ مِلک نشسته‌بودند سر میز و، و روحشان هم خبر نداشت بیرون چه اتفاقی افتاده (شاملو۱، ۴‏/۱۸۲۳‏)
سبیل جنباندن
(مجاز) اظهار وجود کردن با حرکت دادن چانه و لب ها برای ابراز نظری یا به رخ کشیدن سبیل خود به نشانۀ مردانگی.
۱۳۴۶ش. سبیل حنایی‌رنگ، زبر و تودرهم وکیل‌باشی جنبید و حرف از زیر تارهای سیخ‌شدة شاربش بیرون زد (محمود۳، ۷۴) ║ ۱۳۶۳ش. میرزارضا پوزخندی ازسرِ بی‌خیالی زد و سبیل سفید ولب‌های درشتش را جنباند (آقایی۱، ۱۰۶) ║ ۱۳۷۰ش. قادرکواری... سبیلِ سوسکی‌اش را روی لبِ کلُفتش جنباند و با لهجة کش‌دارِ کواری، زیرلبی فس‌فس کرد: اشکمِ گشنه و گوزِ فندقی! (شیرزادی، ۷۷)
سبیل چخماقی
سبیل پُرپشت، پهن و بلند که انتهای دو طرف آن رو به بالا برگشته است.
۱۳۰۰ش. خوب دیگر این زن سبیل‌داری که در آخرالزمان از بالای بام هاون به سر حضرت حجت می‌زند یا یکی از همین مردهای بی‌ریش سبیل چخماقی خواهد بود یا یکی از این سلیطه‌های سبیل‌دار که خدا تخمشان را از روی زمین براندازد (جمالزاده۱، ۶۹) ║ ۱۳۴۰ش. مرد... سبیل‌های چخماقی کلفتی داشت. کلاه‌مخملی رنگ‌ورورفته‌ای به‌سر گذاشته‌بود... پشت میله‌های زندان مجردش ایستاده‌بود و سینه جلو داده‌بود (صادقی، ۲۳۵) ║ ۱۳۷۳ش. لاله‌های رنگین روشن با نقش ناصرالدّین‌شاه که با سبیل چخماقی از روی طاقچه به من نگاه می‌کردند (حاج‌سیدجوادی، ۱۷۸)
سبیل چرب کردن
استفادۀ نامشروع از موقعیت و مقام خود، به‌ویژه با گرفتن پول یا مالی از کسی برای انجام دادن کاری معمولاً غیرقانونی به نفع او؛ رشوه گرفتن.
۱۳۰۹ش. مؤیدالدوله از او دلخوش نبودند، به‌علت آن‌که ضمانت مالیات یزد را مشارالدوله کرده‌بود و جلو مالیات را گرفته‌بود نمی‌گذاشت حضرت والا دست‌وپنجه در آن داخل نمایند و به‌عبارت اخری سبیلی چرب کنند (نواب رضوی، ۱‏/۳۸۶‏) ║ ۱۳۲۱ش. اگر پاره‌ای از حکام عربستان زیرکی و زرنگی داشته و مجالی به دست می‌آوردند، به وسیلۀ نفاق بین رؤسای عشایر و مدعی‌تراشی برای شیخ می‌توانستند کاملاً آن‌ها را سروکیسه کرده و اندوخته‌های آن‌ها را به لطایف‌الحیل استنفاذ و سبیلی چرب نمایند (عبداللّه مستوفی، ۳‏/۶۳۵‏) ║ ۱۳۵۰ش. سرکار جیم... همین‌که شنید مقاطعه‌کار است به‌طمعِ این‌که می‌تواند سبیلی چرب کند آقای فلان‌زاده را در دفتر خود احضار کرد (راصع، ۵۴۷)
سبیل چنگیزی
(چنگیزخان مغول(؟-۱۲۲۷م) بنیانگزار و اولین خان بزرگ مغول) سبیل پهن و پُرپشت که نوک آن به سمت بالا برگشته است، شبیه به سبیل چنگیزخان مغول.
۱۳۶۳ش. معلم‌ها سبیل داشتند... سبیل چنگیزی، که از چنگیز مغول یادگار مانده‌بود... سبیل چخماقی، نوک‌تیز و کلفت و تابیده‌اش تا بناگوش می‌رفت... صاحب این‌جور سبیلی... بادوبروت داشت (مرادی کرمانی، ۶۱۷) ║ ۱۳۶۷ش. او را به اتاقی بزرگ بردند که سرگُرد صنوبری کوتاه‌قد و چهارشانه با سبیلی چنگیزی و صورتی سرخ، پشت میزش ایستاده‌بود (روانی‌پور۳، ۲۱۰)
سبیل در سبیل
⇅ سبیل تا سبیل( تا: اندر، در).
سبیل درویشی
سبیل پهن، پُرپشت و بلند.
۱۳۶۳ش. سبیل درویشی، پهن و پرپشت بود، عینهو ماهوت‌پاکن قشنگ می‌خوابید روی لب‌ها (مرادی کرمانی، ۶۱۷) ║ ۱۳۶۶ش. شاه‌زاده... سبیل درویشی داشت... و مرتضی... عین همان سبیل را در پشت لب‌هایش حمل می‌کرد (پارسی‌پور۲، ۱۰۶) ║ ۱۳۷۶ش. رو به همکارش کرد، همان‌که سبیل داشت، اما نه درویشی (گلشیری۳، ۲۲۸)
سبیل دوگلاسی
(داگلاس فربنکس(۱۸۸۳-۱۹۳۹ م) هنرپیشۀ آمریکایی) سبیل با دم باریک و برگشته به طرف بالا، شبیه سبیل داگلاس فیربنکس.
۱۳۳۸ش. دفعة دومی‌ که... به منزل ماه‌منیر رفت یک جوان شیک و فکلی از خیل جوان‌های اسلامبولی با موهای کرنلی و سبیل‌ دوگلاسی و کراوات کمانی در منزل آن‌ها دید (پزشکزاد۳، ۱۱۱) ║ ۱۳۴۹ش. من نه آن مردک را دیده بودم و نه می‌شناختم اما آن‌قدر معصومه ازش تعریف کرده بود که انگار خودم او را دیده بودم و می‌شناختم: قد بلند و چهارشانه، با موهای پرپشت سیاه و روغن زده، لباسی همیشه اتوخورده و معمولاً آبی رنگ یا سیاه یک تیغ، سبیلی دوگلاسی و لبخندی گوشۀ لب (میرصادقی۸، ۷) ║ ۱۳۸۲ش. حالا دیگر کلاه شاپو بود و پوشت و فکل‌کراوات، و سبیل دوگلاسی و موی بریانتین زده (جعفری، ۱‏/۱۴۷‏)
سبیل سوسکی
سبیل باریک و کم‌پشت.
۱۳۴۰ش. درشکه‌چی...از بینی‌اش آب سرازیر بود و دَم‌به‌دَم آن را بالا می‌کشید، با همان قیافة همیشگی: ... سبیلِ جوگندمی سوسکی، باقی‌ماندة مفلوک سال‌های جوانی! (صادقی، ۲۸۸) ║ ۱۳۵۵ش. می‌دانست کجا با چشم‌هایش بازی کند، کجا دندان‌های قرص و سفیدش را از زیر سبیل سوسکی نشان دهد، کجا با سنکپ هنری سکوت کند و شنوندگان را شایق نگاه دارد (احسان طبری۲، ۱۱۶) ║ ۱۳۷۰ش. سبیل سوسکی و تُنُک عباس آقا... تکان بی‌معنایی خورد و صدایی شبیه آروغ از حلقوم او بیرون آمد (شیرزادی، ۲۸۶)
سبیل فربنکسی
⇅ سبیل دوگلاسی.
۱۳۷۷ش. هدایت او را برد به خیاطی مون‌مارتر. پیرمردی که سبیل‌های‌ فربنسکی داشت و ادعا می‌کرد خیاطی را در پاریس یاد گرفته، اندازه‌های طالبا را گرفت (مندنی‌پور۲، ۶۷)
سبیل قلندری
⇅ سبیل درویشی.
۱۳۶۸ش. شناختن آن قد کوتاه، جثة ظریف، کلة استخوانی و سبیل قلندری برای اهل محل، اشکالی نداشت (مدرّسی۱، ۱۴) ║ گوشة انگشت کوچکه را به شارب سبیل قلندری‌اش کشید (مدرّسی۱، ۲۳۱) ║ ۱۳۷۰ش. متصدی فروش بلیت، تسبیح بلند و دانه‌سرخ‌اش را مثل النگو دور مچ پهن‌اش می‌اندازد و سبیل سفید و قلندری‌اش را می‌جنباند (شیرزادی، ۲۳۴)
سبیل قیطانی
سبیل باریک.
۱۳۵۰ش. افسرهایی که تو خانة نوساز بار انداخته‌اند دو نفرند. هردوشان جوانند و سبیل‌های کوچولوی قیطانی پشت لبشان بیش‌تر به خطی سایه‌وار می‌مانَد (شاملو۳، ۳۱۰) ║ ۱۳۶۳ش. لب‌های سیاه و سبیل قیطانی آقا رادیدم (مرادی کرمانی، ۱۹۵) ║ ۱۳۷۳ش. آقای اختیاری ناظم است. قد کوتاه و چهارشانه است. پشت لبش، که مثل لب میمون پهن است، سبیل قیطانی و درازی دارد (دیانی، ۲۸)
سبیل کسی چرب شدن
مجهولِ سبیل کسی را چرب کردن.
۱۳۳۴ش. کارخانه‌ها خودشان کهنه‌کار بودند و حساب کار دستشان بود و خوب می‌دانستند چطور در و تخته را به هم بیندازند که سبیل اعضای محترم هیئت اعزامی چرب بشود (چگونه چربی) بدون آنکه مو از مو بجنبد و احدی بتواند بو ببرد (جمالزاده۱۱، ۱۵۰) ║ ۱۳۶۰ش. دزدی شود علاج لیکن/ هی چرب شود سبیلِ یاران (حالت۱، ۴۱۵) ║ ۱۳۶۸ش. سبیلِ همة درباریان توسطِ کمپانی چرب شده هریک به نان‌ونوایی رسیدند (شهری۲، ۴‏/۷۶۳‏)
سبیل کسی را پازخم کفن کردن
⇅ سبیل کسی را کفن کردن (کفن: پازخم کفن، لازخم کفن).
سبیل کسی را چرب کردن
(در مورد شخص صاحب مقام و موقعیت) دادن پول یا مالی به او به قصد راضی کردن او به انجام دادن کاری معمولاً غیرقانونی؛ رشوه دادن.
ق۱۴. پسرِ روتر... به وجوهی سبیلِ ملکم را چرب کرده، آن ارمنیِ آبستن هم نوشتِ‌جاتِ جعلی از لندن به پای‌تختِ ایران فرستاد (اعتمادالسلطنه۳، ۷۳) ║ ۱۳۰۵ش. مأمورِ عدلیه که سبیلش را حاجی آقا خوب چرب کرده‌بود با خشونتِ تمام گفت: عمو، حالا آن‌قدر جسور شده‌ای که به احکامِ شریعت هم اعتنا نمی‌کنی (مشفق۲، ۱۵۵) ║ ۱۳۴۷ش. تو همین راه باس سبیل هرچی آجان راه‌نماییه چرب کنم تا بذارن این راسه رو برم (امیرشاهی۲، ۱۸۱) ║ ۱۳۸۲ش. آن‌ها که دست‌وبالشان بازتر از دیگران بود از خیلی جهات راحت بودند، سبیلِ وکیل‌باشی را چرب می‌کردند و مرخصی می‌گرفتند، از وکیل‌باشی فحش‌هایِ چارواداری نمی‌شنیدند (جعفری، ۱‏/۱۶۹‏)
سبیل کسی را دود دادن
او را تنبیه و از کار خود پشیمان کردن.
۱۳۱۲ش. منظومة هرکول... سه‌گرهش را درهم کشید و به خورشید اشاره کرد ستارة مریخ را که متخصص مرگ‌ومیر و تولید جنگ‌وجدال بود به هوار زمین بفرستد تا دخل ملولی‌های بی‌تربیت را بیاورد و سبیلشان را دود بدهد (هدایت۶، ۱۵۶) ║ ۱۳۵۲ش. کدوم پدرنامردیه که جرأت می‌کنه دل تو رو بشکنه... بگو تا همین‌جا سبیل‌شو دود بدم (رادی۲، ۴۶) ║ ۱۳۷۷ش. همین‌ امروز‌و‌فرداست که ارتش سرخ از دونتس بیاید تارو‌مارشان کند سبیلشان را دود بدهد (شاملو۱، ۳‏/۱۲۰۹‏)
سبیل کسی را کفن کردن (کفن: پازخم کفن، لازخم کفن)
برای قسم خوردن و تاکید بر راستی و درستی حرف خود به کار می‌رود.
ق۱۴. من هرچه بخواهم تعریف او را بکنم هزاریکش را نگفته‌ام، همین‌قدر بدان تو نمیری فرزندام بمیرند، سبیلات را پازخم کفن کرده‌ام، که در زیر گنبد کبود مثل و مانند ندارد، خیلی پُر است. یک دریا علم است، یک عالم کمال است (دهخدا۳، ۱۰۹) ║ ۱۳۳۶ش. سبیلش را کفن می‌کرد و به موی او و به جان او و به مرگ خودش قسم‌های شداد و غلاظ یاد می‌کرد که حاضر است جان و مال و کس و کار و زن و اولادش را در راه او فدا سازد (جمالزاده۱۵، ۱‏/۲۹‏) ║ ۱۳۵۰ش. حسن سماقی ـ (قطع کلام می‌کند) ده اینم بگو، خودشم پشت‌سر اونا با یک الاغ بندری میات که، سبیلاتُ لا زخم کفن کردم. {احمد محمودی ـ ۱۴} (آرین‌پور۱، ۲‏/۲۹۹‏) ║ ۱۳۵۸ش. حرف استوار کارگر تو گوشم زنگ می‌زند: ... این سبیل را کفن کردی اگر دروغ بگویم! ـ پس سرگُرد اول سرباز بوده، آره؟! - آن‌هم سرباز داوطلب (محمود۷، ۱۵۵) ║ ۱۳۷۱ش. این‌ها نیز قسم‌آیه‌هایی بود که در معاملات خودمانی و دوستانه ردوبدل می‌گردید: ... سبیلاتو کفن کردم... به نمکت قسم... و درصورتِ نقبولیدن به طرف و گذشتن از این مرحله: نامردا به رفیق توبمیریِ دروغ می‌زنن (شهری۱، ۴‏/۳۴۸‏)
سبیل کسی را لازخم کفن کردن
⇅ سبیل کسی را کفن کردن (کفن: پازخم کفن، لازخم کفن).
سبیل کسی سبز شدن
(در مورد پسر نوجوان) روییدن مو بر پشت لب او به نشانۀ بلوغ.
۱۳۴۹ش. قنبرعلی دست به سبیلی که تازه داشت سبز می‌شد برد و گفت قول می‌دهم که این وصیت‌های پدرانة شما را آویزة گوش بسازم (جمالزاده۷، ۹۱) ║ ۱۳۵۳ش. جوانک شعار میدهی، هنوز سبیلت درست سبز نشده‌است، جای سفت نشاشیدی (پارسی‌پور۱، ۵۶) ║ ۱۳۷۳ش. باید از این جوانک هم که تازه سبیل پشت لبش سبز شده حساب ببرم... این هم می‌خواهد برای من ادای مردها را درآورَد. دارد به من امرونهی می‌کند (حاج‌سیدجوادی، ۱۳۹)
سبیل گذاشتن
موهای پشت لب را نتراشیدن.
۱۳۰۰ش. مردها ریش خداداد را می‌تراشند و خودشان را مثل زن‌ها می‌سازند و زن‌ها هم سبیل می‌گذارند که شکل مردها بشوند (جمالزاده۱، ۶۹) ║ ۱۳۳۱ش. جوانکی که آن‌روزها موی دماغ من بود، ... سبیل می‌گذاشت که مسن‌تر جلوه کند (علوی۲، ۶۳) ║ ۱۳۷۳ش. رحیم قرتی شده‌بود... سبیل گذاشته‌بود. موها را روغن می‌زد و یک‌وری شانه می‌کرد (حاج‌سیدجوادی، ۲۹۴)
سبیل هیتلری
(آدولف هیتلر( ۱۸۸۹-۱۹۴۵م) رهبر حزب نازی و پیشوای آلمان) سبیل مربع شکل که قسمت وسط بالای لب تا زیر بینی را می پوشاند، شبیه به سبیل هیتلر.
۱۳۶۳ش. سبیل هیتلری، که یادگار هیتلر آلمانی بود، عینهو سوسک سیاه جمع‌وجور و چهارگوش و کوچک می‌شد و می‌چسبید زیر دماغ و ول نمی‌کرد (مرادی کرمانی، ۶۱۷) ║ ۱۳۷۷ش. مرد لاغر و پریده‌رنگی که سبیل‌ هیتلری داشت، از میز آن‌طرف‌تر، به‌سوی او چرخید (مندنی‌پور۲، ۶۶) ║ ۱۳۸۲ش. سوکیاس... قامتی متوسط داشت با سبیلی هیتلری و لهجة غلیظ ارمنی (جعفری، ۲‏/۹۷۱‏)
سر سبیل خان نقاره زدن
⇅ سر سبیل شاه نقاره زدن (سر: بالای، روی؛ شاه: خان، قیصر، وزیر).
سر سبیل شاه نقاره زدن (سر: بالای، روی؛ شاه: خان، قیصر، وزیر)
بدون الزام به رعایت هیچ قاعده و قانونی، هر کاری به دلخواه خود کردن و نهایت لذت را از زندگی بردن.
ق۱۳. با پول نقد بالای سبیل شاه نقّاره می‌توان زد. ولی بی پول به‌جز ضرب چوب چیزی درمیان نیست (میرزا حبیب۱، ۳۳۱) ║ ۱۳۱۲ش. چشم‌باباقوری مخترع عینک هم غرق در عیش‌ونوش و افتخارات گردید و روی سبیل شاه نقاره می‌زد و در دشک پَر قو دنده‌به‌دنده می‌شد (هدایت۶، ۱۵۱) ║ ۱۳۲۴ش. پولت که زیاد شد... بالای دست همه می‌نشینی و سر سبیل شاه هم نقاره می‌زنی (هدایت۳، ۶۳) ║ ۱۳۵۰ش. چرا معطل است! خسرو که می‌داند این روزها با رشوه و حق‌وحساب سرِ سبیل وزیر هم می‌شود نقاره زد (راصع، ۷۴) ║ ۱۳۷۳ش. کاری می‌کنم که با خواجه علیه‌الرحمه فالوه بخوری و سر سبیلِ خان... نقاره بزنی (محمدعلی۱، ۱۴۲)
سر سبیل وزیر نقاره زدن
⇅ سر سبیل شاه نقاره زدن (سر: بالای، روی؛ شاه: خان، قیصر، وزیر).
لای سبیل گذاشتن
اهمیت ندادن و نادیده گرفتن.
ق۱۳. حضرات مهمان... لای سبیل گذاشته سخن را بروز ندادند (فرّخ خان، ۳‏/۲۵۲‏) ║ ۱۳۲۱ش. او تاکنون لای سبیل می‌گذاشت زیرا زندگی آرام و بی‌دغدغه داشت و شخصاً از آب گل‌آلود ماهی می‌گرفت (هدایت۲، ۲۵۲) ║ ۱۳۵۸ش. باقر گفت: داشی آن‌یکی دسته‌گلش را گذاشتم لا سبیل، حالا این‌یکی را چی‌کار کنم؟ (کلباسی، ۴۳)