وضعیت: «در دست علوم کهن»
سریع‌النفوذ sari’onnofuz
(صفت) (پزشکی کهن) ؟؟.
ق۶. آوازة بشری‌رسان شایع گشت که عارضة سریع‌النفوذ به یمن عوافی و شفای وافی مبدّل گشت (خاقانی۲، ۲۵) ║ ق۱۲. شرب شراب بالای طعام سدّه‌آور است. بهر آن‌که چون سریع‌النفوذ است بالطبع، قبل از آن‌که طعام به هضم رسد نافذ می‌گردد به جگر... و بنابر خامی احداث سدّه می‌کند (ارزانی، ۳/۷۶۳) ║ آجر... سریع‌النفوذ و محلل و معرق و ملطف و سعوط آن جهت صرع و لقوه و نسیان و آشامید آن برای صرع و فالج و لقوه نافع و قطور آن در بینی جهت صرع و در گوش جهت ثقل سامعه و نشوق آن برای فالج و امراض باردة دماغی و مالیدن آن بر مؤخر دماغ برای نسیان و با شراب زوفی جهت ضیق‌النفس و دفع فضلات ریه و اکتحال آن جهت تحلیل آب نازل در چشم بی‌نظیر و مالیدن آن بر دندان کُشندة کِرم و مسکّن الم آن است (عقیلی خراسانی، ۸۲) ║ قائم‌مقام تریاق فاروق است... و روغن آن جهت بواسیر طلاءً و شرباً به‌غایت مؤثر و با شراب مقاوم سمّ عقرب شربا و طلاءً و مفتّح سدّة گوش و سریع‌النفوذ در اعضا و محلل قوی و ملطف و چون کسی به آن تدهین کند گویند عقرب نزدیکی به او نیم‌کند و ضماد مطبوخ مجموع اترج در سرکه یا شراب جهت وجع مفاصل و نقرس و اورام و دبیلات نافع و برگ آن هاضم طعام و مسخن معده و مقوی احشا و مفتّح سدد و جهت ضیق‌النفس بلغمی مفید (عقیلی خراسانی، ۱۰۲) ║ بطیخ... جالی و ملطف و سریع‌النفوذ و مرطوب دماغ... و مدرّ شیر و عرق و بول و مخرج حصاة و سریع‌الاستحاله به خلط غالب (عقیلی خراسانی، ۲۲۵) ║ چوب چینی... آن را... بیخ چینی نیز نامند... و خواص آن... معرق و مرقق و مصغی خون و ارواح و منوم و سریع‌النفوذ به اعضا و اقاصی بدن و عروق ضیقة شعریه و ممد حرارت غریزیه (عقیلی خراسانی، ۳۱۷) ║ خل... به فارسی سرکه نامند... و خواص آن قابض و بسیار مجفف و سریع‌النفوذ... و به دستور تر نمودن پارچه بدان و یا با سرکه آب که در گلاب جوشانیده باشند و یا بر پیش سر انداختن و بوئیدن آن به‌تنهائی جهت تفتیح سدة مصفاة (عقیلی خراسانی، ۳۹۶) ║ خمر... در عرف مراد از مطلق آن شراب انگوری است... و آن را اصناف بسیار است... و ضعیف‌ترین همه سفید تازة نارس و رقیق آن سریع‌النفوذ و غلیظ آن بطئ‌النفوذ و سبز آن غلیظ و سیاه آن اغلظ (عقیلی خراسانی، ۴۰۱) ║ سکر... به فارسی شکر... نامند... و خواص آن ملین طبع... و شش و جالی رطوبات آن و سریع‌النفوذ به عمق بدن و... در تغذیة مرضی سریع‌الاثر و آشامیدن یک اوقیة آن با آب گرم و روغن بادام شیرین جهت بحة‌الصوت و تسکین قولنج و با دو مثل آن روغن گاو... جهت رفع وجع ناف... و تنقیة زنان نفساء و به جهت عسرالبول مجرب (عقیلی خراسانی، ۵۰۸) ║ عرق اسم مای مقطر از حبوب و اخشاب و گل‌ها و بیخ‌های رطبه و یا یابسه است که به قرع و انبیق مقطر نمایند... و در طی ذکر هر چیز بالاجمال ذکر می‌یابد طبیعت هر یک آن راجع به طبیعت چیزی است که از آن مقطر نموده باشند... و خواص آن نیز راجع به آن چیز است ولیکن الطف و سریع‌النفوذتر... و اکثار آشامیدن عرق‌های حارة حاده مانند دارچینی و نان‌خواه و... محرق خون و مورث امراض حاره و به دستور عرق قندی (عقیلی خراسانی، ۶۰۱) ║ عنب... به فارسی انگور... نامند ماهیت آن ثمری است معروف که از درخت تاک... به‌هم می‌رسد... و خواص آن جالی و منضج... و انگور تازه نفاخ و ملین... و جهت ناقهین و صاحبان حمی مزمنه و بارده نافع و آب انگور سریع‌النفوذ و الانحدار و جهت امراض صدر و رئه و باید که آب آن را بمکند... و مویز خصوصاً طایفی آن اوفق به حال معده و کبد (عقیلی خراسانی، ۶۲۰) ║ قشر... به فارسی پوست... نامند... ماهیت آن اسم جنس پوست اشجار از تنه و شاخه‌ها و ریشه و ثمر و تخم است... و بعضی بطئ‌الهضم و بعضی سریع‌الهضم و نیز قشر بعضی اشجار انفع و... سریع‌النفوذتر از جرم و لحم آن است به سبب عطریت رائحه... و نیز بعضی انفع و احد و الطف‌اند مانند بیخ کاسنی و کبر و... گشنیز خشک و مانند اینها (عقیلی خراسانی، ۶۹۵) ║ کبریت... لغت عربی است... و به فارسی گوگرد... نامند... و خواص آن... عرق آن به غایت مجفف و سریع‌النفوذ و جالی و رافع رطوبات... و چون قلیلی از آن را به پنبه آلوده بر دندان دردناک شدید گذارند تسکین دهد... و چون بر عرق مدنی گذارند تمام آن را به آسانی برآورد و... به تفصیلی که در قرابادین با نسخ آن... ذکر یافت (عقیلی خراسانی، ۷۳۱) ║ افعال و خواص آن مقوی ارواح و دل و مفرح و محلل مواد بارده و مقوی اعضای باطنی و ظاهری... و حافظ ارواح بدنی و لطیف و سریع‌النفوذ... و رفع سموم مشروبه و ملدوغه و درد معده و وجع‌الفواد... و ثقل زبان و گزیدن عقرب (عقیلی خراسانی، ۸۵۲) ║ نفط... اقوی از اکثر روغن‌ها و مفتح و سریع‌النفوذ و گدازندۀ صلابات و تریاق جمیع امراض بارده... و بیاض قطور آن جهت کری و ریاح گوش... قوی‌الاثر است (عقیلی خراسانی، ۸۷۳) ║ اسباب اربعهٔ صفرا: سبب فاعلی آن، حرارت [ی است که] اندک از حد اعتدال زیاده [باشد]؛ زیرا که... قوام آن را رقیق و رنگ آن را زرد و طعم آن را تلخ و حاد و سریع‌النفوذ و طبیعت آن را گرم و خشک می‌گرداند (عقیلی خراسانی۱، ۱/۶۳) ║ روح حیوانی بسیار گرم مخلوق است برای آن که سریع‌النفوذ باشد به اعضاء، و برودت موجب ثقل و کثافت و غلظت است و... زیاده می‌گردد حرارت آن به سبب احتقان ابخرهٔ دخانیّه و... به استعمال مسخّنات (عقیلی خراسانی۱، ۱/۳۹۳) ║ گاهی اختیار می‌نمایند غذای لطیف سریع‌النفوذ را در هنگامی که قوّت وفا ننماید انتظار مدّت غذای سریع‌النفوذ را؛ و این وقتی است که نوبه بسیار قریب باشد که اگر استعمال نمایند غذای بطیءالنفوذ را، باقی می‌ماند در معده تا هنگام ورود نوبه و باعث اجتماع حرارت طبخ غذا با حرارت حمّی می‌گردد. و نیز باعث حمرت طبیعت (عقیلی خراسانی۱، ۲/۱۰۶۱) ║ بباید دانست که چون یافت نمی‌شود دوای مفردی که به تنهایی مقابله و مقاومت تواند نمود به هر یک از امراض، یعنی هم در کیفیت و هم در خاصّیّت متکافی باشد رفع و دفع امراض را در اکثر امر خصوص در امراض مرکّبه و متضادّه، پس ناچار است طبیب که ترکیب نماید از ادویهٔ چند که خصوصیّت به هر یک داشته باشد و ادویه[ای] که مضادّ به بعض امراض مضر به بعض اعضاء باشند مصلحات آن‌ها را داخل نمایند و ادویه[ای] که ضعیف باشند در تأثیر خود و یا بطیءالنفوذ باشند ادویهٔ مقوّیه و سریعة‌النفوذ به آن‌ها ضم نماید و اگر بسیار سریع‌النفوذ باشند و یا حاد از ادویهٔ مکسّره قوّت آن‌ها به آن‌ها بیامیزد (عقیلی خراسانی۱، ۲/۱۰۷۳) ║ ق۱۳. خربزه... جالی و مقطّع و ملطّف و سریع‌النّفوذ و مرطّب دماغ و بدن و مسمّن آن، و مفتّح سدد... است (نوری، ۱/۵۸۴) ║ روغن آن جهت بواسیر، طلائاً و شُرباً به‌غایت مؤثر، و با شراب مقاوم سمّ عقرب، شرباً و طلائاً، و مفتّح سدّة گوش و سریع‌النفوذ در اعضا است و محلّل قوی و ملطّف، و چون کسی بدان تدهین کند، گویند عقرب به آن نزدیکی نمی‌کند (نوری، ۲/۳۳۴) ║ آبِ انگور سریع‌النّفوذوالانحدار می‌باشد و جهت امراض صدر و ریه سودمند است، و بایدکه آب آن را بمکند و پوست آن را بیندازند و نخورند (نوری، ۲/۴۶۵) ║ افعال و خواصّ آن، قابض و بسیار مجفّف و سریع‌النفوذ و رسانندة قوای ادویه به اعضاء، و ملطّف و قاطع اخلاط غلیظه (نوری، ۲/۵۰۵) ║ ق۱۴. پس اگر خورده شود، و فی‌الحال کشته شود، چون سریع‌النفوذ است، و اعضاء آن را به جهت غذائیتش جذب می‌کند؛ نجس می‌شود گوشت آن، به خلاف بول که اعضاء آن را جذب نمی‌کند، بلی، چون که به اندرون رسیده است آن‌ها را می‌شویند (ابوالقاسم یزدی، ۳/۱۲۰۷) ║ ۱۳۳۷ش. سرکه یک جانورِ سریع‌النفوذ و رسانندة قوة دوا به مرض و بسیار خشک‌کننده و ملطف و قطع‌کنندة خلطِ غلیظ است (پزشکزاد۴، ۶) ║ ۱۳۷۱ش. مومیایی لطیف‌کننده و سریع‌النفوذ و خوردنِ آن سمومِ مشروبات و دردِ معده و دردِ سر را دور می‌سازد (شهری۱، ۵/۴۵۱)