وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
دعا(ء) do’â(’) [جمع: ادعیه؛ جمع‌الجمع: ادعیه‌جات]
(اسم) ۱. خواندن یا گفتن عبارت‌هایی خطاب به خدا یا بزرگان دین برای برآورده شدن خواسته‌ای؛ توسعاً عبادت ؛ ادعیه۵.
ق۳. گه قنینه به سجود اوفتد از بهر دعا/ گه ز غم برفکند یک دهن از دل خونا (فیروز مشرقی: شمس قیس، ۲۹۲) ║ ق۴. داود به دعا و گریستن مشغول شد، خدای عزّ و جل مر جبریل را بازفرستاد، بر ایشان آتش بارید (بلعمی۱، ۵۵۵) ║ ق۵. چون وی از دعا فارغ شد، میغ سپید برآمد (سورآبادی۲، ۱/۱۹۲) ║ ق۶. چون از نماز بپردازی در دعا کوش و در نیاز نمودن رنج بر (میبدی، ۱۰/۵۳۳) ║ ق۷. من از آن سخن اندیشمند شدم و روزه‌دار بودم. به خانه رفتم و آن شب روزه نگشادم و به نماز و دعا مشغول شدم (عوفی۱۱، ۲۵۰) ║ ق۸. بعد از بکاء و زاری و ورد و دعا و نماز، هم در آن موضع شریف در حق فقرا و ضعفا و محتاجان انعام و احسان فراوان فرمود (ابوالقاسم کاشانی۱، ۳۱) ║ ق۹. باتو مسلمانان را گفت تا جمع شوند و به دعا اشتغال نمایند و خود بر پشته‌ای شد و یک شبانه‌روز با کس سخن نگفت و تضرع و زاری می‌کرد و نصرت می‌طلبید (شرفالدین یزدی، ۱/۱۸۰) ║ ق۱۰. حافظان را فرمود تا بنیاد کلام خواندن کردند و هرگز سپاه اسلام را حالی از آن دست نداده بود و به دعا و زاری و تضرّع مشغول شدند (ابومسلم‌نامه، ۲/۵۰۷) ║ ق۱۱. طوف آن مرقد مطهر نموده بیرون آمدند و هر دو در را بستند و قفل کردند و در را مهر زدند تا صباح در آن روضۀ انور به زیارت و نماز و دعا مشغول بودند (عالم‌آرا۳، ۲۹۲) ║ ق۱۲. نواب اقدس صاحبقرانی ... فرمود که چند نفر نسقچیان به آن مکان رفته و قدغن فرمود که احدی از غازیان قزلباشیه بدان جانب عبور ننمایند و هرگاه وارد گردند، از راه حرمت درآمده، به طواف و زیارت و دعا مشغول شوند (محمد مروی، ۱/۲۶۸) ║ ق۱۳. احمد، اگر یک روز در دعا کوتاهی کنی، به مرتضی علی و همان خدای که می‌پرستی، قلباً از تو خواهم رنجید (یغما، ۲/۳۲۶) ║ ق۱۴. نماز برد در آن آستان و گرم دعا بُد / که تاخت بی‌پدری عاری از طریقه و دینا (ادیب‌الممالک، ۲/۱۱۰۴) ║ ۱۳۰۷ش. قرار گذاشتیم با خود که تا صبح بیدار باشیم و مشغول دعا و تلاوت قرآن و ادعیه و اورادی باشیم (آقا نجفی، ۱۹۸) ║ ۱۳۴۰ش. بعضی از عبادات ... مشتمل بر همۀ این امور است با زیادتی، چه در آن است ترک وطن و مشقت بدن و بذل مال و قطع آمال و تحمل مشقت و تجدید میثاق الهی و طواف و دعا و نماز (دستغیب، ۲/۳۲۶) ║ ۱۳۶۸ش. اشارت به خلوت و ریاضت هم در غزل‌هایش هست و از بعضی اقوالش برمی‌آید که شب‌زنده‌داری و ورد و دعا و درس قرآن را نیز وسیلۀ تهذیب و تزکیه تلقی می‌کند (زرّین‌کوب۲، ۱۱)
۲. تقاضای برآوردن خواسته‌ای از خدا یا گاهی بزرگان دین که معمولاً طلب خیر یا شر برای کسی است و در هنگام نیاز، اضطرار و توبه کردن و با آدابی خاص انجام داده می‌شود.
ق۴. اندر بنی‌اسرایل هیچ مرده زنده نشد الا به دعای موسی و عیسی و ذوالکفل و این همه خدای تعالی اندر نُبی یاد کرد (بلعمی۱، ۵۲۴) ║ ق۵. گفته‌اند گروه او همه اهل زمین بوده‌اند از آدمیان، زیرا که خدای تعالی همه را به دعای او هلاک کرد (سورآبادی۲، ۱/۳۹۷) ║ ق۶. ای پروردگار من، ببخش مرا، ... چه تویی اجابت‌کنندۀ هر دعا (ابوحفص نسفی، ۱/۱۰۹) ║ ق۷. پس سلیمان گفت: ای ابوحازم، ... کدام دعا به اجابت نزدیک‌تر؟ گفت: دعای کسی که بدو احسان رسیده باشد در حق محسن (مؤیّد خوارزمی، ۲/۳۱۸) ║ ق۸. حق تعالی دعای مرا اجابت کرد (ابوسعید شیعی، ۶۶) ║ ق۹. گفت یوسف ... زندان دوست‌تر است نزد من ... از آنچه این زنان می‌خوانند مرا به آن ... پس اجابت کرد دعای وی را پروردگار (معین‌الدین فراهی، ۴۸۵) ║ ق۱۰. فی‌الواقع مقبره‌ای است در کمال روح و صفا و محل استجابت دعا (حافظ حسین، ۱/۲۴) ║ ق۱۱. دعای گوشه‌نشینان دل اجابت شد/ که داد شاه به فریاد دادخواه رسید (نوعی، ۳۷۱) ║ ق۱۲. نامردان راه فرار پیش گرفته و دلیران به ناموس و ننگ خود فرومانده سربازی می‌کردند و ریش‌سفیدان دست دعا به درگاه حضرت اله برداشته، ورود میمنت‌نمود صاحبقران را از درگاه صمدیت مسئلت می‌نمودند (محمد مروی، ۱/۷۶) ║ ق۱۳. امیدوارم که ان‌شاءالله از برکت دعای یاران این چند روزه صحت یافته، عزیمت آنجا نمایم (قائم‌مقام، ۲/۲۴۵) ║ ق۱۴. رنه گفت: مادام امیدوارم که این دعای شما مقرون به اجابت نشود (طاهر میرزا۲، ۷۱) ║ ۱۳۰۵ش. جلسه با دعا به عمر و بقای وجود محبوسین و مصون ماندن آنان از هر گزندی پایان یافت، و همه با اشتهای تمام به دور سفرۀ شام رنگین نشستند (مشفق۲، ۱۲۷) ║ ۱۳۴۹ش. خدا هم دعاش را مستجاب کرد و به او پسری داد که همان پدرِ اعلیحضرت شما باشد (مینوی۲، ۶۶) ║ ۱۳۹۵ش. پدر او از یاران امام حسن عسکری بود که با آن حضرت مکاتبه داشت و چنین گفته شده که محمد با دعای آن امام به دنیا آمد (احمدی کچایی - صمصامی: مشرق موعود، ش ۴۰/۳۷)
۳. جمله یا مجموعه‌ای از جمله‌های معمولاً عربی شامل ستایش خدا یا بزرگان دین و درخواست‌های مادی و معنوی که معمولاً از کتاب‌های مذهبی یا سخنان بزرگان دین گرفته شده است.
ق۴. پس این دلیل باشد بدان که امت محمد علیه‌السلام دوستان خدای‌اند و این دعاست که اندر تشهد نماز گویند: «اللهم صلّ عَلی محمدٍ و آل محمدٍ» (بلعمی۱، ۲۵۵) ║ ق۵. مراد از این سعی به دل آهنگ کردن است نه به تن دویدن، این همچنان است که در دعاء وتر گویند ... (سورآبادی۱، ۴/۲۶۰۳) ║ ق۶. در دعاء سلیمان بن داود ـ صلعم ـ خوانده‌ام: «اسألُکَ نیَّة الصِّدیقین» (عین القضات۲، ۱/۲۷) ║ ق۷. چون به حجر اسود رسد، بگوید: «اللّهمَّ اغْفِرْ لی برحمتِکَ ...» و در این حال یک تک تمام شود، و همچنین هفت تک طواف کند و در هر یکی این دعا بگوید (مؤیّد خوارزمی، ۱/۵۵۳) ║ ق۸. چون این هر دو نسخه تمام شده باشد، بر صفۀ بزرگ روضه هر دو نسخه را حاضر کنند و میان منبر و محراب بر مرفعی نهند و از برای واقف این دعا بخوانند: «سبحانک اللهم یا منزل القرآن هدایة للانام و باعث خیر خلقک ...» (رشیدالدین فضل‌الله۱۷، ۱۳۳) ║ ق۹. سلطان فرمود که عساکر منصور چندان توقف نمایند که خطبای اسلام بر منابر برآیند و زبان به دعای «اللّهم انصُر جیوشَ المسلمین» برگشایند، آنگاه از جوانب حمله کنند (شرفالدین یزدی، ۱/۹۹) ║ ق۱۰. افسون کردن به جهت مار و کژدم روا است، به شرط آنکه از قرآن و دعائی که از حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - نقل کرده‌اند، باشد (لسان طبسی، ۲۴۶) ║ ق۱۱. این دعا را اجازت فرمودند تا همیشه می‌خوانده باشم که «اللهم انی اعوذ بک من الصمم و البکم و الجنون و الجذام و البرص» (بداؤنی، ۳/۱۷) ║ ق۱۲. از پیشوای ارباب کمال ـ علیه التّحیّةُ مِنَ المَلِکِ المتعال ـ مَروی است که هر کس در وقت برآمدن از خانۀ خود این دعا بخواند، حضرت جواد مطلق در رزق او وسعت نماید (شیرعلی لودی، ۲۶۶) ║ ق۱۳. بعد از ادای تهجّد به اشاره و ایما مرا طلب داشته، به خواندن دعای عدیله و سور قرآنی امر کرد (عبداللطیف شوشتری، ۱۱۹) ║ ق۱۴. امیر صدرالدین را در مقام خلوتی بخواست و بر سبیل نصیحت و موعظه فرمود: بابا، مردمان کلام الله مجید و کتاب دعا بر قبور پدران خود گذارند (حسن فسایی، ۲/۱۱۴۲) ║ ۱۳۰۱ش. ملک‌تاج خانم ... کتاب دعائی را که از بقچه بیرون آورده، بلندبلند می‌خواند و گوئی امید داشت بالاخره این دعاها دل سنگ نایب چاپار را نرم سازد و آن‌ها را از این مخمصه خلاصی بخشد (مشفق۱، ۱۳۵) ║ ۱۳۵۳ش. بگذریم از بیانات ائمۀ اطهار علیهم السلام دربارۀ عقاید که به صورت خطبه و روایت و دعا در دست است، در میان مؤلفان شیعی اولین فردی که در مورد عقاید کتاب تألیف کرده است علی بن اسماعیل بن میثم تمار است (مطهری۱، ۱۷۵) ║ ۱۳۹۴ش. مسئلۀ اصلی پژوهش پیش رو این است که در دعای ندبه آینده چگونه ترسیم شده‌است؟ (پورنقی ـ ربانی: پژوهش‌های مهدوی، ش ۱۳/۱۱۴)
۴. درود و سلام و ستایش همراه با آرزوی چیزهای خوب برای مخاطب یا دیگری.
ق۵. از چو من کس در این چنین جایی / چه بود نیز جز دعا و ثنا (مسعود سعد، ۱/۳) ║ ق۶. به هر کشور که بخرامی فتوح تو چنین باشد / تُرا از خلق و از خالق دعا و آفرین باشد (امیر معزی، ۷۵۰) ║ ق۷. چو دشنام گویی دعا نشنوی / به‌جز کشتۀ خویشتن ندروی (سعدی۱، ۱۵۴) ║ ق۸. چون زمرۀ حاضران خاصیت یمن قدوم شاهزاده مشاهده کردند، استعجاب و شگفتی نمودند و زبان به دعا و ثناء قدوم مبارک شهزاده بگشودند (ابوالقاسم کاشانی۱، ۱۷) ║ ق۹. چون عاجز است بنده که آید به خدمتت / از راه اشتیاق سلام و دعا نوشت (آذری، ۱۴۶) ║ ق۱۰. حضار مجلس چون این سخنان حکمت‌آمیز و کلمات دانش‌انگیز شنودند، مراسم دعا و ثنا به جای آورده، در لوازم اخلاص و عبودیت افزودند (خواندمیر۱، ۳/۱۸۷) ║ ق۱۱. حسام بیگ چون آن سخن شنید، گفت: برو به نواب سلطان عرض دعا برسان و بگو: بر عالمیان ظاهر است که چگونه آقایی داریم و ما را زنده نخواهد گذاشت، در دست شما اسیر شویم بهتر (عالم‌آرا۳، ۳۹۱) ║ ق۱۲. چهار نفر ... داخل بارگاه شدند و به دعا و ثنای عبید مشغول شدند ... گفتند: شهریارا، از خطا می‌آییم و به تیغ‌بازی منشور می‌خواهیم. منشورنامۀ ما را مُهر کن (حسین کرد۱، ۶۷) ║ ق۱۳. شاهنشاه کامران با بخت جوان پای فلک‌فرسا به رکاب نصرت‌انتساب نهاد. پیر فلک زبان بدین بیان به دعا و ثنایش گشاد ... (خورموجی، ۲۵۱) ║ ق۱۴. گاهی هم به اصرار روسی‌ها هورا که کلمۀ دعا و سلامت‌خواهی آن‌ها است می‌گفتند (مظفرالدین شاه، ۴۴) ║ ۱۳۰۱ش. فرّخ کاغذ دیگری از قول عمه‌اش که مقیم قزوین بود به عنوان مادر مهین تهیه کرد و آن را از دعا و سلام به فاطمه بیگم و سکینه‌باجی‌ها پر کرد (مشفق۱، ۲۱) ║ ۱۳۳۲ش. پیشکار مالیه ... اظهار بی‌پولی ننمود و پاسبانان را به دعا و ثنای من مشغول نمود (مصدّق، ۱۴۷) ║ ۱۳۷۷ش. زن آندره‌ی تامیلین ... فرداش آفتاب‌نزده با یک انبان {متن: امبان} سلام و دعا و پیغام‌های ریز و درشت مردها برای خانواده و کس و کارشان برگشت به خوتور (شاملو۱، ۱/۸۴)
۵. (مجاز) نامه، رساله یا متنی که در بخشی از آن برای مخاطب آرزوی چیزهای مطلوب شده است.
ق۷. بنا بر سابقۀ معرفتی که در تشبیب این دعا تقریر رفته‌است، روی به درگاه خلاصۀ این خاندان مبارک، خدایگان کریم، سلطان رحیم ... نهادم (زیدری، ۱۱۵) ║ ق۸. این دعا پانزدهم ذوالحجه از مقام نیشابور محرر گشت (شیخ حسن جوری: عبدالرزاق سمرقندی، ۱/۱۵۰)
۶. نوشته‌ای همراه با علامت‌ها و شکل‌های گوناگون، که به باور عوام، برای برآورده شدن نیاز، پیش‌گیری از آسیب، درمان درد و مانند آن‌ها مفید است.
ق۱۴. روزی گذشت و زیان بسیار رسانید؛ اهل فیروزآباد از جناب میرزا درخواست دعائی برای دفع و رفع ملخ نمودند (حسن فسایی، ۱/۶۹۱) ║ ۱۳۰۰ش. مادر: پس خان‌عموت چه‌طو شد، زینت؟ مگه امروز نمیاد؟ زینت: چرا، میاد. رفته مسجد شاه، برای جعفرخان یک دعا بخره. از اونجا بناست یک‌سره بیاد اینجا (مقدّم، ۵) ║ ۱۳۳۳ش. این اواخر پیوسته لاغر می‌شود. رنگ چهره‌اش بسیار بد است. پیرزن هم به نجوا می‌گفت: خداوندگارا کاش دعایی به گردنش آویزان کنم (آهی، ۳۲۷) ║ ۱۳۷۱ش. از زمانی که مریض شده‌ام مجبورم توی اتاق محبوس بمانم ... به دور گردن و پاهایم هزار جور دعا بسته‌اند و زیر بالشم پُر از کاغذهای کوچک چهارتاست (ترقّی۱، ۲۵)
ترکیبات دیگر: اجابت دعا؛ التماس دعا؛ به جان کسی دعا کردن؛ بیاض دعا؛ ثنا و دعا؛ حرف دعا؛ سلام و دعا؛ سوراخ دعا را پیدا کردن؛ سوراخ دعا را گم کردن